Differensierte meg

Ein kan ikkje gi seg sjølv eit nytt nervesystem ved å «berre ta seg saman». Det er omtrent like lett som å gjere den lyse huda si mindre sårbar for UV-stråling.

Etter at prinsesse Märtha Louise gav ut boka Født sensitiv og snakka om det på Skavlan for eit par veker sidan, har det blitt ein del debatt om høgsensitivitet – og eg har sjølvsagt ikkje klart å halde meg unna. Og eg har tenkt mykje på det – fram og tilbake, rundt og rundt; samanlikningar, generaliseringar og nyanseringar i stadig nye variantar.

Eg likar ikkje termen «høgsensitiv».  – Herregud, er det verkeleg nokon der ute som trur at det er kult å gå rundt og seie at: «Eg er nemleg så innmari følsom – høgsensitiv, faktisk!» Likevel gjer eg altså det, men tru meg: Det er berre i mangel på betre ord. (Og eg kan ikkje godta at det berre er eit anna ord for å vere introvert – som nokon har påstått. Eg har tatt diverse online personlegdomstestar, og eg kjem alltid ut omtrent på midten av skalaen for ekstroversjon, så vidt på den introverte sida.)

Eg googla litt rundt i samband med debatten om omgrepet, og då hamna eg på ei Wikipedia-side om noko som vart kalla «differential susceptibility»  – altså differensiert mottakelegheit. Så heilt uhøgtideleg har eg bestemt meg for å seie at eg er litt differensiert av meg.

Alt eg har lese tydar på at dette handlar om noko så prosaisk som korleis nervesystemet er kalibrert, so to speak. Nokre er løvetannbarn, andre er det motsette. Ein kan kanskje gjennom eksponering øve seg opp til å tåle meir input utan å bli utslitt, eller finne meistringsstrategiar, men berre til ei viss grense. Ein kan ikkje hindre seg sjølv i å bli plaga av eit støyande miljø, legge merke til nyansane i smaken på maten ein et eller om folk seier noko anna med kroppsspråket enn dei seier med ord – ikkje meir enn ein kan slutte å ha lys hud som lett blir solbrent.

Faktisk kan det ha svært negative konsekvensar å ikkje ta signala i kroppen alvorleg. Eg har alltid vore vâr for lyd og har vore forsiktig med å gå på bråkete konsertar og ha høg lyd i øyretelefonane. Likevel var eg ikkje forsiktig nok: For fem år sidan utvikla eg tinnitus – ein tydeleg pipelyd i venstre høyre som eg høyrer på akkurat no, og ein svakare, meir varierande lyd på høgre øyre. Oppsida av det er at eg er mindre plaga av ytre støy fordi eg rett og slett høyrer dårlegare.

Det eg heller ikkje kan hindre, er at eg treng lang tid på å gire ned tankane etter ein dag med jamn aktivitet utan pausar. Så no ligg eg her igjen på sofaen og klarer ikkje å slappe av. Det som har skjedd er ikkje anna enn dette:

Eg har hatt ein roleg dag på kontoret i sentrum frå 8.30-15.30, så såg eg ein kinofilm saman med mannen min, og då vi kom heim, serverte han meg middag. Så skulle eg endeleg få meg ein liten lur på sofaen. Ungane er på ferie, og det er heilt stilt i huset. Men no er klokka godt over 20.00, og eg har berre lege her og høyrt på hjartet mitt som bankar medan hovudet går varmt. Éin liten skrapelyd på ytterdøra er nok til at eg sprett opp og slepp inn katten. Eg får og svarar på eit par tekstmeldingar. Så gir eg opp og finn fram datamaskina.

Og så har eg det eigentleg heilt fint likevel.

Å dikte historia fram

Det følgjande er ein tekst eg skreiv i 2013 etter debatten rundt Dag Solstads roman “Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896”, men som aldri kom på trykk. I lys av debatten rundt bruken av levande modellar den siste tida, og etterlysingar av forfattarar som i staden for å skrive om seg sjølv brukar fantasien, tenkjer eg at denne vinklinga på kvifor litterær innleving er viktig, har fått ny relevans.

Dag Solstad vil ikkje dikte om historiske personar. William Faulkners roman Absalom, Absalom! viser kvifor det er naudsynt å fortelje historia igjen og igjen, både gjennom dikting og forsking.

Då Dag Solstad gav ut romanen Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896 (2013) sa han at han ikkje ville dikte om kva menneska i hans eiga slekt kan ha tenkt og følt. I staden skreiv han ein tekst som mest liknar ættetavlene i Det gamle testamentet. Reaksjonane blant litteraturkritikarane varierte frå full avvising; at dette er uuthaldeleg keisamt og dessutan ikkje ein roman, til lovprising av protesten og det eksperimentelle ved prosjektet.

Eg er mest oppteken av den problemstillinga Solstad tek opp: Har det noko for seg å dikte fram korleis menneske i historisk tid kan ha tenkt og følt?

Ein av dei store modernistiske romanane frå det 20. århundret er ein demonstrasjon av kor viktig og komplisert dette spørsmålet er: Absalom, Absalom! av William Faulkner frå 1936 kan ein karakterisere som ein eksperimentell historisk roman, men også som ein eksistensiell og undergravande kriminalroman. For spørsmålet er ikkje kven mordaren er, men kva motivet var. Utforskinga av dette viser at sanninga om fortida aldri går opp på nokon eintydig måte. Eit historisk drama er ikkje som ei kriminalforteljinga kor sanninga alltid «kjem for ein dag».

Men om ein ikkje prøvar å leve seg inn i dei historiske vilkåra, vil ein heller ikkje sjå verken kor store forskjellane mellom ulike livsopplevingar faktisk er, eller kva som likevel var likt då og no.

Møte med det ukjende
Å lese Absalom, Absalom! gav meg først ei sjokkarta oppleving av kor sterke kjensler spørsmålet om raseblanding sette i sving i Sørstatane. Lesing av forsking på Faulkners vidgjetne roman utdjupa seinare forståinga mi. Til dømes let kontekstualiseringa meg skjøne meir av kvifor tapet av raseskillet vart opplevd som ein trugsel mot både den sosiale og den moralske samfunnsordenen i Sørstatane, og dermed kvifor rasismen der viste seg så vanskeleg å fordrive. Sjølvsagt kan eg ikkje seie at eg no skjønar dei ulike periodane og mentalitetane som vert skildra i romanen fullt ut, men eg har i alle fall eit mykje meir nyansert bilete enn før. (Les artikkelen eg har skrive for Bokvennen om Absalom, Absalom! her)

Arbeidet med Absalom, Absalom! fekk meg difor til å innsjå at vi som lever no ikkje på grunnlag av generell ålmenndaning kan rekne med å sjå alle laga av meining i ei forteljing frå ei anna tid. Verda vi lever i no, ser heilt annleis ut enn ho gjorde for menneske til andre tider. Sosiale og politiske realitetar, normer og tankesett som var sjølvsagde ein gong, enten det var etter den amerikanske borgarkrigen i 1865, i 1909, som er tidspunktet forteljarane i Absalom, Absalom! fortel frå, eller i 1936 då romanen kom ut, kan vere så langt frå vår notidige mentalitet og oppleving av verda at det er vanskeleg å førestelle seg det, og kvar ny bit av informasjon kan endre forståinga vår.

Solstad har difor eit poeng når han peikar på kor vanskeleg det er å vite korleis det indre livet til menneske i ei anna tid har arta seg. Og, som Ane Farsethås påpeika i meldinga si i Morgenbladet, kan ein lese Solstads romanprosjekt som eit innlegg i debatten rundt bruken av autentiske personar som litterært materiale. Ved å ikkje prøve å dikte fram livsopplevinga til historiske menneske, unngår ein å skape ein versjon av sanninga som er eit potensielt overgrep mot den som blir skildra.

Men på den måten får ein heller ikkje sagt særleg meir enn at folk levde, arbeidde og døydde, og at dei levde i eit heilt anna samfunn enn vi. Sjølv om knappe, biografiske opplysningar kan opne for fantasien til lesaren, reduserer ein slik strategi møtet med fortida til nokre flyktige assosiasjonar hos den einskilde.

Ein god forfattar kan, med sin innsats som researcher og evne til innleving og skriftleg framstelling, gi oss noko mykje meir enn det kvar lesar har sjanse til å skjøne på eiga hand i møte med tørre fakta. Det er talande at det Farsethås framhevar som minneverdig i Solstads roman, er dei stadene der han faktisk lar fantasien sleppe til med tolking og kommentarar.

Historie som fiksjon
Absalom, Absalom! er ei fiksjonsforteljing, medan Dag Solstad fortel om si eiga slekthistorie. Likevel er mykje av det som er skrive om Faulkners roman relevant for spørsmålet om det er riktig å dikte seg «inn i hovuda» på historiske personar. For, på same måte som sjølvbiografisk skjønnlitteratur har utfordra kva vi tenkjer om skiljet mellom fakta og fiksjon, kan også refleksjonar om den historiske romanen rokke ved førestillinga om at det er eit absolutt skilje mellom sikker kunnskap og fiksjon. For korleis har den overleverte historiske kunnskapen blitt til?

Sjølv kortfatta biografiske opplysningar frå kyrkjebøker eller andre offentlege register kan vere feil, og ikkje minst kan det mangle vesentleg informasjon som ville gitt eit meir nyansert og dermed annleis bilete av dei omtala menneska. Spørsmålet om årsakssamanhengar er endå meir komplisert, og vil alltid i stor grad vere tufta på tolking og i kor stor grad alle relevant informasjon er kjend eller vurdert. Historieforskarar kan nok seie mykje om kva som er truverdig kjelder og ikkje, men eg trur dei også vil vere samde i at delar av det som har blitt rekna som sikker kunnskap om fortida, kan vise seg å enten vere misvisande, eller berre delar av eit større bilete.

At Faulkner i Absalom, Absalom! tar utgangspunkt i ei mordgåte som han så presenterer ulike mogelege løysingar på, har blitt lese som ein påstand om at all historie er fiksjon: Som løysinga i ein kriminalroman, er også historiske hendingar berre tilgjenglege gjennom meir eller mindre informerte rekonstruksjonar. Stig Sæterbakken formulerte det slik i Marginals temanummer om Faulker i 1995: «de tilfeldige biter av kunnskap som foreligger (er) allerede blitt brutt ned og bygget opp igjen gjennom flere ledd (…) Gjenfortellingen blir virkelighet fordi ingen annen virkelighet er oppnåelig».

Naudsynt innleving
Eit sentralt spørsmål i lesinga av Absalom, Absalom! er difor kva ein versjon av ei historie seier om den som fortel, eller om tida ein fortel frå. Det er eit spørsmål det ofte er på sin plass å stille, både i og utanfor litteraturen; til alt som til saman utgjer sirkulasjonen av påstandar og forteljingar om røynda i den offentlege samtalen. Kva ein ser i andre tider og andre menneske, seier også noko om ein sjølv, kva ein har kunnskap og erfaring nok til å sjå.

Litteraturforskaren Cleanth Brooks har lese Faulkners roman som ein påstand om at fantasien er uomgjengeleg, at vi rett og slett ikkje kan håpe å forstå noko om fortida utan leve oss inn i dei historiske personane:

”…Absalom, Absalom! is a persuasive commentary upon the thesis that much of ‘history’ is really a kind of imaginative construction. The past always remains at some level a mystery, but if we are to hope to understand it in any way, we must enter into it and project ourselves imaginatively into the attitudes and emotions of the historical figures.” (History and the Sense of the Tragic, 1963)

Den viktigaste måten ein skjønnlitterær forfattar med sjølvinnsikt, fantasi og evne til empatisk innleving kan gi lesaren innsikt på, er ved å aktivere kjenslene. På den måten kan lesaren på eit vis erfare eit svakt gjenskin av korleis historiske personar kan ha erfart det dei opplevde.

Innleving i kva andre menneske kan ha tenkt og følt, kan aldri gi sikker kunnskap, men all historisk framstilling inneber uansett ein grad av tolking. Ei litterær skildring av historia kan både vere eit viktig supplement til og ein korreksjon av historiefaget, og blir i sin tur eit tidsdokument. Ikkje berre om den historiske tida som vert framstilt, men om den samtida forteljinga er fortalt frå og retta mot.

Ingen kan krevje at også Solstad eller andre forfattarar skal gi seg i kast med den store oppgåva det er å dikte fortida fram på denne måten. Men det vil vere eit tap både for samtida og historia om forfattarar sluttar å dikte seg inn i ukjende menneske og fjerne tider, for det er ei dør til forståing berre litteraturen kan opne.

Les meir om Absalom, Absalom! her:
Blod i kok: Absalom, Absalom!
Kulturmannens uskuld

Privat vs. offentleg etikk

Debatten rundt Vigdis Hjorths roman Arv og miljø reiser spørsmålet: Er omsynet til offentleg renommé viktigare enn private kjensler og relasjonar? Sagt på ein annan  måte: Er det verre at noko blir offentleg kjend enn at det faktisk har skjedd?

Då eg var tidleg i 20-åra, skreiv eg eit brev til foreldra mine om ting eg hadde opplevd som vanskeleg i barndommen. Det gjaldt ikkje noko som vil bli rekna som alvorleg av andre, men det var verkeleg nok for meg. Eg fekk to brev i retur: Mora mi var kort sagt open for mi oppleving, faren min meinte at det eg fortalde ikkje kunne stemme. Men etter at eg hadde skrive til han på nytt, aksepterte han det eg tenkte og følte som utgangspunkt for vidare samtale. Det betyr ikkje at alt frå då av var harmoni, men det betyr at eg aldri ville kome på å dele det eg skreiv i desse breva offentleg. Eg vart høyrt av dei det gjaldt, og det var nok.

I romanen Arv og miljø har Vigdis Hjorth skrive om korleis det er å ikkje blir møtt med slik aksept. Hjorth skriv at det store fleirtalet av incestoffer som fortel om overgrepa som vaksne, ikkje blir trudd og misser kontakt med familien. Debatten rundt romanen som vart starta av litteraturkritikar Ingunn Økland i Aftenposten, har spegla dette i nesten tragikomisk grad: Ein roman kor hovudpersonen opplever å bli mistenkeleggjort i staden for å bli lytta til, blir mistenkeleggjort i staden for lytta til.

Logisk brist?
Det starta med ein mistanke frå Økland si side om at Hjorth skildra verkelege hendingar i romanen. Og eg er samd i at det er nær umogeleg å lese Arv og miljø utan å tru at Hjorth skriv om eigne erfaringar. Når Aftenposten så avdekkjer litterær bruk av verkelege hendingar, blir det ytterlegare sannsynleggjort at omtalte overgrep og familiekonfliktar er verkelege, noko som inneber ei skulding om incest mot faren og stiller resten av familien, spesielt mora, i eit lite flatterande lys. Men er det då ikkje noko ulogisk i at Aftenposten har retta all sin moralske indignasjon mot forfattarens litterære metode?

I si første melding av romanen skreiv Økland at bruken av verkelege hendingar var meir akseptabel om overgrep faktisk har skjedd. Men når avisredaksjonen sjølv har funne fakta som gjer det meir sannsynleg at det er tilfelle, skriv ho at ho ikkje tar stilling til spørsmålet om overgrep.

Eg har ikkje meldt romanen sjølv, men eg ville i utgangspunktet ha latt spørsmålet om biografisk sanning liggje nettopp fordi emnet er så alvorleg for alle involverte. Når problemstillinga likevel er brakt på bane, synes eg det er på sin plass å seie at det er svært lite sannsynleg at Hjorth skulle ha lagt litteraturen tett opp til verkelege hendingar for å sverte familien sin med falske rykte om incest, eller at ho ikkje skulle ha skjøna implikasjonane av å legge forteljinga så nær kjende hendingar i eige liv.

Dermed blir det umogeleg å drøfte bruk av levande modellar på reint prinsipielt grunnlag, slik Økland har prøvd å gjere. For det spørsmålet som dirrar under både handlinga i Arv og miljø og debatten om bruk av levande modellar, er om det er verre at noko blir offentleg kjent enn at det faktisk har skjedd?

Bak tabuet
Aftenpostens dekning svarar «ja». Det er ein viss ironi i at ei avis som har markert seg som prinsipiell forsvarar av ytringsfridom, plutseleg meiner at forfattaren burde ha vist større omsyn til privatlivets fred, offentleg renommé og familiefellesskapen. Samstundes som det er avisa som legg fram kunnskapen som koplar den private sfæren og romanuniverset saman.

Det verste er likevel at når den moralske peikefingeren blir retta mot forfattaren i akkurat denne saka, opprettheld det ei norm om skilje mellom privat og offentleg sfære som mest tenar verkelege overgriparar.

Tabu gjer at dei som er offer for tabubelagte handlingar vil ha vanskeleg for å snakke om det til andre, både i private og offentlege samanhengar. Tabu skaper skam, men i staden for at overgriparen føler skam, er det ofte offeret som kjenner skamma for det overgriparen har gjort. Å insistere på hemmeleghald kan dermed bidra til å oppretthalde «hemmelege rom» kor overgrep kan skje. Det er nettopp den typen haldningar romanen åtvarar mot.

Det brennbare temaet i Arv og miljø er nemleg ikkje seksuelle overgrep isolert sett, men forteiingskulturen som krev at offeret skal verje både overgriparen og resten av familien for dei negative konsekvensane av det ho har blitt utsett for. Om ho nektar å late som ingenting, er ho «egoistisk». Og om ho ikkje er flink nok til å late som ingenting, er ho altså framleis moralsk tvilsam.

Sjølvsagt kunne Hjorth ha unngått heile debatten ved å fiksjonalisere historia slik at ingen gravande kritikar kunne finne likskapar til hennar eige liv. Men kan ein, om vi reint hypotetisk seier at romanen er sjølvbiografisk, hevde at det var hennar moralske plikt å gjere det? Kan ein svike tillitsforhold som ikkje lenger eksisterer?

Ikkje hemn, men forsvar
Om det Hjorth skriv er sjølvopplevd, er det ikkje sikkert at den fiksjonaliseringa ho faktisk har gjort, er meint å verje andre enn henne sjølv. Sjølvsagt kan romanen dermed bli oppfatta som hemn.

Men ser ein historia frå synsvinkelen til ho som er forteljar og hovudperson, same kven det eigentleg er, er romanen eit heilt naudsynt forsvar for den sanninga og dermed den identiteten familien hennar nektar å godta.

Det einaste vi veit sikkert, er at Hjorth ikkje vil ha merksemda retta mot spørsmålet om kva ho har opplevd, men snarare mot at mange har opplevd det ho skriv om. Og fordi dette er ein roman mange kan skjøne si eiga historie i lys av, yter teksten motstand mot dei urimelege krava mange offer har møtt frå sin næraste familie når dei  mest av alt hadde trengt støtte: Enten late som ingenting eller forsvinne ut av familiefellesskapen.

Sjølvsagt skal litteraturen, som all anna menneskeleg handling, også vere gjenstand for moralske vurderingar. Litteraturen er i seg sjølv ein viktig arena for oppøving av evna til å gjere moralske vurderingar, spesielt gjennom den innsikta vi får i andres erfaringar, tankar og kjensler.

Men i spørsmål om kva som er rett handling, må kvart unike sakskompleks bli vurdert gjennom å vege ulike omsyn mot kvarandre. Både emnet som blir teke opp og vurderingar av den sannsynlege samanhengen mellom litteratur og biografisk sanning gjer det  uheldig at akkurat romanen Arv og miljø har vorte fanesak for spørsmålet om bruk av levande modellar. Og då først og fremst for dei som har opplevd det Hjorth skriv om.

Vi treng litteraturen som fristad for bearbeiding av erfaringar som først oppstår og sidan blir avviste og prøvd undertrykte i private rom. Det er ikkje rimeleg å vente at offer for overgrep skal takle traume aleine – og halde kjeft i tillegg.

Hjerneunder

Hjernen, altså. Ein morgon drøymer du at ei kvinne du kjenner ligg i ei hengekøye nesten heilt oppe under taket, rett under eit lysstoffrør, og får kraftige elektrisk støyt. Og du vaknar kaldsvett og blytung.

Ein annan morgon drøymer du at du er i ei loftsleiligheit som er underleg kjent, og du er sikker på at du har ei form for eigarskap til desse små romma. Men det ser ut som andre har tatt seg ganske mykje til rette der, sett ut nye møblar, lagt frå seg skrot. Og plutseleg tar folk til å kome inn, dørene står på vidt gap. Men du blir ikkje irritert, tvert om:

Ei kvinne med vide, raude klede og oppsatt hår ammar ein av sine to rasehundar, men sluttar då ho ser deg og viser seg å vere utruleg hyggeleg. Du kjem i prat med fleire, og det kjennest som du liksom høyrer saman med dei. Og så lurer du på om du kanskje er vaken, du ligg og svimrar i ei merkeleg mellomtilstand der alt er berre spennande, fint og deilig.

Og når du omsider vaknar på ordentleg er alt annleis enn det var berre for ein time sidan då du stod opp for å gå på do og alt var vanskeleg. Og du kjennner håpet i at du har dette også i deg. Alt er der inne ein stad, både det vanskelege og det gode, merkverdig uavhengig av kva som elles skjer i livet, eller kanskje heng det berre saman på måtar du enno ikkje har skjøna. Du må berre få opna dei rette skuffene, dei med dei gode minna og kjenslene, den opnande fantasien, og du lurer på om meditasjon kanskje er vegen å gå.

Kjensler, status og litterær kvalitet

Om eg hadde lese Viriginia Woolf, Siri Hustvedt og Elaine Aron tidlegare, hadde eg sannsynlegvis ikkje tort å skrive dei sintaste og ærlegaste – mange vil sikkert seie «sutrete» – blogginnlegga mine. Men truleg ville eg då også gått glipp av fleire postive utfordringar det siste året.

I blogginnlegget Pinleg privat eller ærleg og modig? spurde eg om det å vere vellukka gjer at bekjenningar av privat karakter blir positivt motteke, medan det vert sett som plagsamt og pinleg om den bekjennande personen ikkje framstår som attraktiv for nettverking. Sidan har eg lese tre bøker som har gitt meg nye perspektiv på denne problemstillinga og også kopla ho saman med eit anna stort tema: Spørsmålet om kjønn og vurdering av kunstnarleg kvalitet. Det er eit tema det er verd å reflektere rundt, slik også Vigdis Hjorth gjorde på Kritikerlagets seminar på Lillehammer i mai i år: «Når kvinners tekster avviker fra det gjengse, betraktes det som svakhet. Når menn avviker, blir det betraktet som veloverveide brudd med tradisjonen», var hennar påstand.

Spørsmålet eg kretsar rundt i denne teksten, er om kjensler knytt til status – og dermed indirekte kjønn – ikkje berre påverkar vurderingane våre av andre, men også av oss sjølv og verda generelt, og dermed også kvaliteten på det vi produserer.

Sinne er risikabelt
Psykolog Elaine Aron, også forfattar av fleire bøker om høgsensitivitet, skriv i sjølvhjelpsboka The Undervalued Self om to sosiale prosessar som på engelsk vert kalla «ranking» og «linking». På norsk vil eg kalle det rangering og kopling. Rangering er den prosessen kor vi vurderer andre og oss sjølve for å finne kor vi høyrer heime i forskjellige (uformelle) hierarki. Kopling er når vi byggjer sosiale relasjonar kor målet er støtte og samarbeid, ikkje konkurranse. Imidlertid vil alle relasjonar innehalde element av både rangering og kopling i vekslande grad.

Om ein har ein tendens til å vurdere seg sjølv lågt samanlikna med andre, ser ein gjerne rangering i alle situasjonar, også der andre ikkje er opptekne av dette. Dermed kan ein kome til å oppretthalde ei for låg vurdering av seg sjølv. Den beste medisinen mot dei negative konsekvensane av rangering, er nemleg kopling; når du opplever at andre ser det som verdifullt å vere saman med deg og vil deg vel, får du oppvurdert sjølvbildet ditt, og rangering blir mindre viktig og farleg. Men om du er for fokusert på rangering, kan du gå glipp av høve til å kome på vennskapeleg fot med andre.

Aron skriv at folk som vurderer seg sjølv lågt, ofte gir for lite uttrykk for sinne, og dermed ikkje får markert seg i møte med andre når det hadde vore på sin plass. Imidlertid er det riskosport å markere seg negativt:

Expressing anger is futile, however, if you rank very low, because others will usually ignore your demands. In fact, being angry and demanding when it is inappropriate or ineffective can lower your rank even further.

På godt norsk: Er du populær, vil eit sinneutbrot eller klagemål bli teke alvorleg og sannsynlegvis opplevd som påpeiking av noko reellt kritikkverdig. Har du låg status, vil du bli stempla som ein sutrepave, ein av alle dei som «konkurrerar om offerrolla». Ei realistisk vurdering av korleis ein blir sett av dei ein vender seg til, er difor avgjerande. (Eit aktuelt døme å prøve teorien på, er Dag Solstads utspel om kvaliteten på litteraturkritikken etter mottakinga av Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896. Grei ut og drøft!)

Bitre, sytande, rasande, paranoide
Historisk har dette vore eit stort problem for kvinnesaka: Kvinner hadde (og har framleis mange stader) så låg status at sinne, krav og klager lett blir ignorert, latterleggjort – eller rett og slett straffa.

Siri Hustvedt skildrar i romanen Denne flammende verden kor vanskeleg det er å overvinne denne typen motstand, både historisk og i kunstmiljø i New York i vår tid. Kunstnaren Harriet Burden vil vise verda at ho har blitt undervurdert fordi ho er kvinne, og det gjer ho ved å la menn presentere hennar kunst som sin eigen. Dei får då også meir merksemd og betre mottaking enn ho har fått tidlegare. Imidlertid går den tredje mannlege kunstnaren ho samarbeidar med bort frå avtalen når avsløringa skal skje, og Burden blir ikkje trudd når ho hevdar å vere kunstnaren bak suksessen.

Tittelen Denne flammende verden er lånt frå eit verk av Margaret Cavendish, «denne sekstenhundretallets uhyrlighet: En kvinnelig intellektuell.» Av samtidige, intellektuelle menn vart ho sett som ei gal, innbilsk, latterleg kvinne. Hustvedt lar Burden kommentere: «Det var lett. Det er fremdeles lett. Man bare nekter å svare kvinnen. Man går ikke i dialog med henne. Man lar ordene eller bildene hennes dø. Man snur seg bort.»

Handlinga i romanen illustrerer kor vanskeleg det er for ei kvinne å heve sin eigen status ved å protestere eller gjere opprør; måten ein nødvendigvis vil framstå på i ein slik situasjon – bitter, rasande, sytete, paranoid – blir brukt til å underbyggje påstanden om at problemet ligg hos kvinna sjølv.

Ei eiga stemme
Virginia Woolf skriv i essayet sitt om kvinner og litteratur, Et eget rom, både om den motstanden kvinnelege forfattarar har møtt frå menn og om kampen for dei materielle vilkåra som må vere til stades for at ein skal kunne konsentrere seg om skrivinga. Ikkje minst er ho oppteken av kor vanskeleg det er å finne si eiga litterære stemme i ei verd dominert av ein mannleg diskurs:

For en karakter, for en integritet det må ha krevd, stilt ovenfor all den kritikken, midt i det rendyrkede patriarkalske samfunnet, å holde fast ved ting slik de så dem uten å vike tilbake. Bare Jane Austen klarte det, og Emily Brontë. Det er nok en fjær i hatten for dem, kanskje den fineste. De skrev slik kvinner skriver, ikke slik menn skriver.

Sjølv om Woolf skryt av Austen og Brontë, er dommen hennar over mange andre kvinnelege forfattarar hard. Det illustrerer den vonde sirkelen som oppstår når ein har eit mindre privilegert utgangspunkt: Ein har dårlegare føresetnader for å lukkast, og når ein kjempar for å betre desse føresetnadande, kan kampen i seg sjølv skade både den sosiale statusen og det ein produserer. Tankane går til kvinnelitteraturen på 70-talet, som absolutt hadde ein sosial funksjon, men som sett under eitt vel har rykte for å vere litterært mindreverdig. Vurdert i tråd med Woolfs tankemåte er dette er eit reelt tap av kvalitet fordi ein ved å vere partisk misser det heilskapelege synet på verda som trengs for å skrive god litteratur:

Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget; å tale bevisst som kvinne på noen som helst måte. Og «fatalt» er ingen talemåte, for alt som er skrevet med en slik bevisst ensidighet, er dødsdømt. Det er ubefruktet. (…) Hele sinnet må være vidåpent for at vi skal få følelsen av at forfatteren formidler sin erfaring i all dens fylde.

Dette er eigentleg ein påstand meir enn ei forklaring, så går det an å seie noko meir om kvifor litteratur med ei kampsak fort kan bli dårleg? Eg synes det har noko for seg å sjå dette i samband med det Elaine Aron skriv om skam og forsvar mot denne vonde kjensla.

Forsvar mot skam
Aron skriv: «Shame is the most potent and painful of the self-conscious emotions; our brain registers it as if it were physical pain.»

Fordi det er så smertefullt å kjenne skam, altså å oppleve at du i ditt innerste vesen ikkje er god nok og difor vil bli avvist av alle som skjønar korleis du verkeleg er, har vi ein del umedvitne forsvarsstrategiar som kan tre i kraft for å unngå denne kjensla. Dei er, ifølgje Aron:

  • Minimering: Late som di eiga rolle ikkje betyr noko, enten ved å hevde at di eiga rolle i ei (negativ) hending ikkje har vore avgjerande, eller at andre ikkje har rett til å forvente noko (postivt) av deg.
  • Skulde på andre: Å forklare at du har gjort feil eller kome til kort ved å peike på noko andre har gjort eller ikkje gjort.
  • Ikkje konkurrere: Late som rangering ikkje er viktig for deg for å slik knytte deg til andre (kopling).
  • Overprestere: Stadig arbeide for å oppnå høg rangering, men likevel aldri føle deg god nok.
  • Oppblåst sjølvbilete: Konstruere eit sjølvbilete som betre enn andre, gå langt for å skape dette inntrykket og fornekte alt som tydar på noko anna.
  • Projisering: Fornekte dine eigne feil, men stadig sjå desse feila hos andre.

Då eg las om desse forsvarsstrategiane fekk eg ei kjensle som kunne minne om fylleangst. For kva om mykje av det eg har skrive på denne bloggen seier meir om meg enn om realitetane? Spørsmålet om eg har gjort dårlege vurderingar av meg sjølv og mine eigne opplevingar på grunn av umedvitne forsvarsstrategiar er viktig på eit privat plan fordi resultatet potensielt er svært pinleg – eit presist språkleg uttrykk for korleis skam kjennest. Men det er av større prinsipiell interesse å sjå på kva kunnskap om slike forsvarsstrategiar kan tilføre spørsmålet om kjønn, sosial rang og vurdering av litterær kvalitet.

«Følelsenes røde lys»
Ifølgje Woolf startar ikkje spørsmålet om litterær kvalitet hos kvinner og menn med forskjellar i evner, det startar med ulike økonomiske og materielle vilkår. Men før ho kjem så langt, har ho studert kva menn har skrive om kvinner, og funne at emnet er ladd med emosjonar på begge sider. Ho skildrar sin eigen reaksjon når ho les kva mange menn skriv om kvifor kvinner er mindreverdige:

Hjertet mitt hoppet. Kinnene brant. Jeg ble rød av sinne. Det var ikke spesielt merkverdig, selv om det var dumt. Man liker ikke å få høre at man av natur er mindre verd enn en liten mann (…) som puster tungt, går med ferdigknyttet slips og ikke har barbert seg på fjorten dager. På visse punkter er man latterlig forfengelig.

Sinne er ein forsvarsmekanisme, og Woolf ser sin eigen reaksjon i samanheng med tonen som pregar dei mannlege tekstane. Ho kjem deretter fram til at det menn påstår om kvinner, er ubrukeleg fordi dei er for prega av umedvite sinne og trang til å hevde seg – ikkje som tenkjarar, men som menn:

Hvorfor var de sinte? For når man prøvde å analysere virkningen av disse bøkene, var det alltid et visst element av opphisselse til stede. Den antok ulike former, den viste seg i satire, i følelser, i nysgjerrighet, i fordømmelse. Men det var et annet element som ofte var til stede, og ikke uten videre lot seg identifisere. Sinne, kalte jeg det. Men det var et sinne som hadde gått under jorden og blandet seg med alle slags andre følelser. Etter de underlige virkningene å dømme, var det et maskert og mangfoldig sinne, ikke noe likefremt og åpent sinne. Hva nå grunnen kunne være, så er alle disse bøkene, tenkte jeg og betraktet haugen på pulten, udugelige til mitt formål. Det vil si, de var vitenskapelig udugelige, selv om de menneskelig sett var fulle av opplysninger, interesse, kjedsomhet og besynderlige fakta om sedvaner hos befolkningen på Fiji-øyene. De var skrevet i følelsenes røde lys, og ikke i sannhetens hvite lys.

Sinne er altså eit dårleg utgangspunkt for å skape innsiktsfull litteratur, er Woolfs påstand. Men kvifor oppstår dette sinnet i møte med kvinner som hevdar å vere menn likeverdige? I utforskinga si av dette kjem Woolf inn på det Elaine Aron ville kalla rangering:

Uten selvtillit er vi som spedbarn i vuggen. Og hvordan kan vi raskest skape denne ubestemmelige egenskapen, som likevel er så uvurderlig? Ved å tenke at andre mennesker er oss underlegne. (…) Det er derfor det blir så kolossalt viktig for en patriark som må erobre, som må herske, å føle at et stort antall mennesker, ja, halve menneskeheten, av natur er mindre verd enn ham selv.

Her seier ho altså at menn hadde (vurder sjølv om presens-form er på sin plass her) eit psykologisk behov for å rangere seg sjølv over alle kvinner, og det er lett å tenkje seg vidare at dette ville vere spesielt aktuelt om dei ikkje kom så godt ut av det i rangeringa blant andre menn.

Sjølvinnsikt og vurderingsevne
Dermed er vi tilbake til Woolfs påstand om at «Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget». Påstanden vil gjelde både kvinner og menn idet dei blir partiske i staden for å skrive «i sannhetens hvite lys». For problemet med forsvarsmekanismar – enten det er sinne eller andre strategiar – er jo at dei i sin natur er reiskapar konstruerte for å gi oss det vi treng på eit emosjonelt plan, ikkje for å gi oss eit representativt og balansert bilete av verda. Eit forsvar må byggjast opp etter kraft og motkraft-prinsippet, det er difor i utgangspunktet ubalansert. Om Woolf har rett, må stor litteratur vere balansert, både i tydinga open både for det kvinnelege og det mannlege, og i tydinga ikkje styrt av partiske kjensler. Den må med andre ord vere moden, og Woolf har ikkje høge tankar om det å kjempe om rang:

Hele denne praksisen med å sette kjønn opp mot kjønn, egenskap opp mot egenskap; med å hevde sin egen overlegenhet og andres underlegenhet, tilhører privatskolestadiet i menneskelivet, der det er «sider», og der den ene siden absolutt må slå den andre siden, og det er av største betydning å gå opp på et podium og få overrakt en meget dekorativ vase av rektor. Når folk blir mer modne, slutter de å være opptatt av sider og rektorer og meget dekorative vaser.

Ja, kva skal ein seie. Om Woolf har rett, er ikkje den litterære institusjonen i Noreg utprega moden, i alle fall er vi svært så opptatt av utdeling av prisar og av å bli assosierte med dei «rette» folka. Samstundes kan det vel vere at Woolf har for høge tankar også om modne vaksne, for skal vi tru Aron, er rangering eit fenomen vi må takle livet gjennom. Men sidan god dømmekraft er essensielt både sosialt og i vurdering av kvalitet, er det ikkje uvesentleg om vi tenkjer og skriv i «følelsenes røde lys» eller «i sannhetens hvite lys». Og for å vite det, trengs sjølvinnsikt. Vigdis Hjorth sa noko klokt om det på det tidlegare nemde kritikarseminaret:

Jeg ønsker meg at de i kritikken gjør rede for hva de er opptatt av, hvor de er når de leser, som forklaring på hvordan de reagerer på en bok. En slik forpliktelse vil kanskje også gjøre dem mer klar over disse sammenhengene. Min opplevelse er at umiddelbar antipati ofte skyldes at noen ligner på meg – det er veldig pinlig, for øvrig.

Kjensler er notid
Her tilbyr Hjorth eit interessant perspektiv på kvifor vi mislikar det vi mislikar – kanskje kan forsvarsmekanismen projisering av og til forklare mykje? At umedvitne forsvarsmekanismar kan påverke kritikken er eg ikkje i tvil om. Og det einaste ein kan gjere med det, er å jobbe for å få betre sjølvinnsikt og evne til realistiske vurderingar av seg sjølv og eige arbeid. Det trur eg ville gjere både forfattarar til betre forfattarar og kritikarar til betre kritikarar.

Når det gjeld mine eigne utblåsningar her på bloggen, så er eg ganske sikker på at dei var den utløysande årsaka til at eg vart invitert til fem interessante og givande kritikaroppdrag. Så då får det ikkje vere så nøye om det er smått pinleg å innsjå at eg innimellom har skrive «i følelsenes røde lys». Eg har nok gjort ei og anna feilvurdering, og vil gjere det igjen. Men av og til er det på sin plass å vise kjensler, og av og til vil det vere viktigare å få formidla noko viktig der og då enn å skrive noko som står seg for ettertida. Det siste er då også noko svært få av oss vil kunne oppnå, og oppleve det personleg får vi no uansett ikkje.

Les heile intervjuet med Vigdis Hjort på nettsida til Norsk kritikerlag.

Eg har skrive meir om Et eget rom av Virginia Woolf i innlegget «Det er fatalt å ganske enkelt være mann eller kvinne»

Sentrallyrikk II

Når jeg har tenkt meg trett til døden
Like a patient etherized upon a table
Fins det ord / små nok / for meg?
Nej, kom ej till mig / och jag vill aldrig höra

Jag längtar till landet som icke är
Jag väntar på dig hur nära du än är
Jag liknar mest en dödende …

If I should die, think only this of me
Dypt i det røde mørket, fikk livet dobbelt form

Dette lys er ikke solen, men en brann
Atombomben findes
Dulce et decorum est, pro patria mori

Du ska vara med meg du, sa dauen
Modne marker, som bruser av korn, uten mig!

Det är så, du sover
Are you nobody too?
Ja visst gör det ont
Mitt hjerte hamrer og hamrer

Rage, rage against the dying of the light.

So much depends upon a red wheelbarrow
If thou must love me, let it be for naught
Under åpen himmel, over åpen avgrunn