Eit hjartesukk om kritisk mangel

Min kamp!

I går skreiv Audun Lindholm eit blogginnlegg om trafikksus og om korleis ein talentfull forfattar som Gunstein Bakke kan ha blitt meir eller mindre oversett i lang tid fordi mange norske kritikarar berre er verksame i nokre få år før dei finn seg betre betalt arbeid. Dermed blir kritikkbransjen prega av diskontinuitet med påfølgjande kompetansetap – byråkratisk parafrasert av meg. Teksten trigga eit smertepunkt hos meg:

Eg veit det er jobben min som bokmeldar å ha overblikk. Overblikk over samtidslitteraturen, men også over litteraturhistoria som ligg forut for samtidslitteraturen. Men eg har det ikkje. Eg har lese mykje, det er ikkje det, men det er endå meir eg ikkje har lese; dermed har eg dei siste åra blitt kjend med mange viktige norske og utanlandske forfattarskap ved at eg tilfeldigvis har blitt beden om å skrive om ei nyutgjeven bok. Som Gro Dahle, Hans Herbjørnsrud, Alice Munro, Annie Proulx, Arne Lygre, Per Petterson, Assia Djebar, Terje Holtet Larsen. Er det ein forsvarleg kritisk praksis? Ja og nei.

Ja først: Eg har vore ein lidenskapeleg lesar i 30 år. Lidenskapeleg, men usystematisk. I omlag dei første 15 av desse åra skjedde utvalet av lektyre ved at eg gjekk langs bokhyllene, heime eller på biblioteket, og granska titlane. Såg eg noko som vekte interessa mi, plukka eg eg ut boka og las dei første setningane. Om dei fall i smak, tok eg boka med og las vidare. På denne måten fekk eg lese mykje fint, ein del serielitteratur, sjølvsagt, men òg klassikarar som Knut Hamsun, Vera Henriksen, Sigrid Undset, Graham Greene, John Steinbeck og Fjodor Dostojevskij, for å ta nokre av dei eg umiddelbart kjem på. Men heilt opp i 20-åra merka eg meg knapt namna på forfatterane, det var tittelen, den einskilde boka eg fokuserte på. Kvar bok var som eit stykke magi utan opphav, ei historie som berre venta på meg for å bli levande, og eg gjekk alltid inn i teksten med heile meg. Så eg fekk ikkje overblikk over litteraturfeltet, men eg opplevde enormt mykje, og eg fekk ein sans for språk, for kva som var vakkert og originalt og kva som var klisjear. Så byrja eg å studere litteraturvitenskap på Universitetet i Oslo som 23-åring, og da fekk eg, for å vere ærleg, nok med å komme meg gjennom pensum, men det var til gjengjeld ein læringseksplosjon. Så sjølvsagt er eg i stand til å vurdere om ei bok har litterære kvalitetar eller ikkje.

Men korleis gjekk det med utviklinga av overblikket? Da eg var 27 år og nesten ferdig med hovudfaget mitt, hadde eg mi første bokmelding på trykk i Bøygen, og året etter, i 2001, byrja eg som bokmeldar i Vårt Land samstundes som eg hadde deltidsjobb på 60 %. Eg fekk først 500 kroner for ei bokmelding, så 600 kroner, og 800 kroner om boka var ekstra lang; Halvbroren av Saabye Christensen. Tanken på å satse på litteraturkritikk som karriere falt meg ikkje inn ein gong.

For å gjere ei lang historie kort: I 2002 snubla eg inn i ei stilling som forlagsredaktør for sakprosa og slutta som bokmeldar. To år seinare fekk eg ein son, så fekk eg sparken, så fekk eg eit nytt forlagsvikariat, så fekk eg tvillingar, og deretter fekk eg berre veldig, veldig mykje å gjere.

Men eg sakna å skrive om litteratur, så i 2005, mot slutten av den første svangerskapspermisjonen min, tok eg kontakt med Dag og Tid og fekk lov til å skrive der. Men sjølv med ei honorarauke på nesten 200 %, til 1500 kr, og seinare til 1800, så 2000 og no, til slutt: 2500 kroner, var det framleis ikkje pengar å forsørge ein familie for, sjølv om mannen min etterkvart også hadde fått seg jobb. Difor vart eg administrativt tilsett ved Universitetet i Oslo, kor eg har hatt full stilling fra 2008 til 2011 og 80 % stilling til no. Fra august skal eg jobbe 60 %, ikkje fordi tvillingane begynner i 1. klasse, men for å kunne bruke meir tid på litteraturkritikk.

Kvifor fortel eg dette? Fordi eg sidan 2005 har hatt eit sterkt behov for å styrke litteraturkompetansen min, for å få overblikk. I praksis har eg ikkje hatt tid til å lese stort meir enn dei bøkene eg skulle skrive om, og i periodar har eg ikkje fått skrive om så mange bøker heller. Sidan 2010, då eg fekk verv i Kritikerlaget, har eg kjent behovet for profesjonalisering endå sterkare; eg klarer ikkje å la vere å samanlikne meg med dei kritikarane som på eit eller anna overmenneskeleg vis klarer å leve med kritikk som hovudgesjeft. Om eg ikkje hadde rekkehus og tre born, skulle eg gjerne flytta til Berlin og levd på litteratur og småpengar. Men det toget, eller det Norwegian-flyet, har gått.

Eg innrømmer det – eg er ikkje verdensmester i karriereplanlegging. Eg ser at eg kunne ha gjort mykje ansleis om eg kjende bransjen betre og hadde vore meir målretta. Men eg var berre ein lærarunge frå landet som likte å lese. No er eg ei trebarnsmor i 40-årskrise, og kjærleiken til ord er nesten det einaste som er igjen av den lille lærarungen. Eg håpar – og trur – at min mangel på oversikt ikkje rammar forfatterane eg skriv om, og at eg klarer å gjenkjenne eit litterært talent når eg les det. Likevel skulle eg så gjerne ha vore ein betre kritikar. Men for å bli det, må eg ha betre betaling; slik det er idag, har eg minimalt med tid til kompetansebygging fordi eg må eg bruke tida mi på arbeid som er enklare, men likevel langt betre betalt.

Det er ingen menneskerett å kunne fordjupe seg i litteraturen utan å ha ein vanleg jobb ved sidan av. Men anstendig betaling for eit kunnskapsintentensivt arbeid som litteraturkritikk burde ikkje vere for mykje å be om, og det hadde ikkje vore urimeleg om staten, som subsidierer avisene, også la nokre føringar for korleis avisene skulle ivareta sitt ansvar for den kulturformidlinga som skjer gjennom litteraturkritikken. Forfatterar kan, som Lindholm har påpeika, leve på stipend og skrive gode bøker i mange år utan å bli oppdaga av eit større publikum dersom ikkje resepsjonsapparatet er godt nok til å fange dei opp og spreie kunnskap om dei. Men litteraturkritikarar lever ikkje av ord aleine, sjølv om det er akkurat det vi skulle ønske at vi kunne.

Les Audun Lindhoms blogginnlegg “Langtransport” på Vagants redaksjonsblogg

One comment

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s