Mot til å møte – og meine

Den største risikoen for kritikaren er ikkje å la seg røre av litteraturen, men å fortelje ærleg om vurderinga si når denne er negativ.

Denne helga var eg på Krititkerlaget sitt tverrfaglege hausteminar om kritikk. Sjølvsagt sit berre nokre fragment av alt som vert sagt igjen i minnet, men ordet som oppsummerar det heile for meg, er «mot».

Boel Christensen-Scheel snakka om korleis Tommy Olsson brukar seg sjølv som performativt materiale, og meinte at dei særaste og mest kritiske tekstane også kan vere dei som formidlar best.

– Alle dei viktige kritikarane har endt som einsame menneske, sa Frode Helmich Pedersen. Han understreka at kritikaren ikkje må skrive på premissane til forfattaren,  altså «hjelpe» forfattaren til å skrive betre neste gong. Kritikken skal vere fri og subjektiv og retta mot publikum, og helst underhaldande. Dyder for ein kritikar er (og her siterer eg på bokmål): «Ærlighet, tydelighet, individualitet, veltalenhet». Han siterte Walter Benjamin: «Den som ikke kan ta parti, bør tie. Polemikk betyr å tilintetgjøre en bok i et par setninger. Bare den som kan tilintetgjøre, kan kritisere». Eg tolkar dette sitatet på to måtar: Om du ikkje er klar til å felle ein tydeleg negativ dom, bør du ikkje ta på deg å vurdere i det heile. Samtidig må du ha ethos og retoriske evner for å gjere det.

Arild Linneberg greip fatt i Walter Benjamin-sitatet og sa at Benjamin motsa seg sjølv i andre bøker, som del av ein dialektisk metode. Mellom anna skal han ha hevda at kritikk bør fokusere på innhaldet i litteraturen, og slik gjere andre i stand til å ta stilling til verket. Linneberg la vekt på at om ein kritikar ikkje klarer å gjere god greie for innhaldet i ei bok, om han gjenfortel historia feil, så blir utgangspunktet for å vurdere boka gale. Og så kom han med døme på velrennomerte kritikarar som opp gjennom historia har avskrive bøker vi idag vurderer som klassikarar, mellom annan var Georg Brandes negativ til Sult av Knut Hamsun.

Spørsmålet om motstand
Truleg sa Linneberg mykje meir eg burde ha notert, men på dette punktet vart eg oppteken med å formlere eit spørsmål. For om ein ser på kritikken som ein viktig del av litteraturen som samfunnsinstitusjon – ikkje berre som eit spørsmål om kor ofte den einskildre kritikaren har rett eller tar feil – og eit viktig mål for kunsten er å skape ein ny estetikk eller gjere opprør mot den gamle, er det ikkje då eit teikn på at ein har lukkast om kritikarar ikkje umiddelbart klarer å verdsetje det nye? Kan ikkje kritikaren i rolla som dialektisk motstandar skape debatt som på sikt kan fremje den nye kunsten?

Eg fekk nok ikkje formulert meg så klart der og då, og hugsar berre at Linneberg gav meg delvis medhald før han gjekk over til å snakke om noko anna. Men som Christensen-Scheel tidlegare sa i innlegget sitt: Spørsmål er viktigare enn svar, fordi spørsmåla kan endre grunnlaget for tankane våre.

Linneberg oppfordra i sum kritikaren til å nærme seg verket audmjukt, og enda med å vise til Paul DeMan, som i essayet Criticism and Crisis hevdar at god litteraturkritikk alltid er i krise. Dette burde eg ha vore i stand til å utdjupe, men kan ikkje seie anna enn at det har med kampen mot meiningsløysa å gjere. Igjen hengte eg meg opp i det som gjaldt meg sjølv: I innlegget Kritisk tilstand som potensiale har eg skrive noko som i alle fall tilsynelatande liknar; at ein god kritikar stadig må presse seg mot grensene for eiga erkjenning.

Kritikk og erotikk
Dagen etter snakka poet Arild Vange om det han kalla «interaksjonskritikk». Kort oppsummert mana han kritikaren til å ha respekt for «annetheten» i verket, med referanse til Emmanuel Levinas. Kaja Schjerven Mollerin, Jenny Tuedal og John Swedenmark vart også sitert som talspersonar for ein kritikk som er open for verket og villig til å risikere noko i dette møtet. Vange omtalte kritikk som ei form for omsetjing; frå forma i kunstverket til kritikarens språk. Idealet var ein kritikar som ikkje set seg «over» verket, men legg seg «inntil» og «set noko i rørsle». Tungt lada seksuell metaforikk her, altså, noko publikum visste å setje pris på.

Så er kritikk samanliknbart med erotikk? Vel, kva er ikkje det …

Eg meldte nyleg Hanne Ørstavik-romanen Det finnes en stor åpen plass i Bordeaux. Eg var i meldinga oppteken av bilda og symbola i teksten, og etter denne helga har det blitt endå tydlegare for meg at det Ørstavik skildrar, det å stille seg i ein sårbar posisjon for å vise at ein treng å bli sett og elska, ikkje berre handlar om erotikk, men også om forsøket på å seie noko vesentleg om livet.

Det er nok denne sårbarheita dei har i tankane, alle dei som vil at kritikaren skal gjere sitt ytterste for å skjøne prosjektet til kunstnaren og gi respons på det eksistensielle prosjektet. Det ein fort overser då, er at kritikaren også har eit eksistensielt prosjekt, og i tillegg har eit ansvar på vegne av det sams, eksistensielle prosjektet vi deler i samfunnet.

Den eigentlege risikoen
Det er sjølvsagt på sin plass at kritikaren er open for det nye i kvar tekst og vågar å møte det ærleg, ikkje som profesjonell overdommar, men som eit menneske med eigne kjensler og erfaringar. Men den største risikoen for kritikaren i denne situasjonen er ikkje å la seg røre av litteraturen, men å fortelje ærleg om opplevinga og vurderinga si når denne er negativ.

Å gjere ei negativ vurdering ber i seg risikoen for å ta feil eller vise at ein ikkje har skjøna teksten ordentleg. Kanskje endå skumlare: Riskoen for å blottleggje kva det er i ein sjølv som gjer at ein reagerer negativt. Ein har ikkje alltid sjølv full kontroll over dette, kanskje røpar ein svakheiter andre vil sjå, men ikkje kjenne seg igjen i? I tillegg kjem sjølvsagt den sosiale belastinga ved å påkalle sinne og uvenskap frå forfattarar og støttespelarane deira, og ved å generelt framstå som ein kritisk og vanskeleg person.

Å ha vurdert ei bok for positivt kan kanskje gjere at ein misser respekten til nokre som ikkje likar boka, men vil i dei fleste tilfelle likevel gjere at ein framstår for verda som ein velviljug person som alltid ser etter det beste. Som ser etter det eksistensielle prosjektet og ikkje småleg heng seg opp i kva som kunne ha vore betre.

Men om den velviljuge lesinga blir idealet, blir det freistande for kritikarar å berre «leggje seg inntil» dei kunstverka ein i utganspunktet kjenner seg tiltrekt av. Kvifor risikere å bli intim med eit verk om du i tillegg til ei lite tilfredsstillande lesaroppleving også gjer deg sjølv upopulær sosialt? Ei slik utvikling vil ikkje kome litteraturen til gode, men vil på same måte som dei kommersielle marknadsmekanismane aktivere Matteuseffekten: Dei som har, skal få, medan dei som ikkje har, skal misse sjølv det dei har. Og då tenkjer eg ikkje på kritikarane, men på litteraturen sjølv:

Den hardaste forma for avvising er den som knapt vedkjenner at du finst. Forfattarar som får lite omtale veit det.

Kritikk og eksistens
Kritikaren leitar, som kunstnaren, etter det som har stor eksisteinsiell verdi, ikkje berre for ho sjølv, men for samfunnet. Som Helmich Pedersen sa: Negativ kritikk er eit implisitt forsvar for den litteraturen som er betre. Å ta eit verk på alvor, inneber å kritisere det ærleg. Der ligg riskoen for kritikaren, og så lenge forfattarar og andre avviser det eksistensielle alvoret som oftast ligg bak kritiske tilbakemeldingar, grev dei skyttargraver mellom litteraturen og dei mest dedikerte lesarane.

Det er ikkje naturgitt at ein god kritikar må vere eit einsamt menneske. Men å hindre det, krev evne til å sjå at motstand er like nødvendig som velvilje om kunsten og kulturen skal kunne røre seg framover.

3 comments

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s