Englar og demonar

Om nettene kjentes det som hun skulle dø. Hun sa til seg selv, jeg dør og bare tanken blir tilbake, og hun visste ikke riktig hvilken tanke. Legemet flyr, sa hun, og tanken ligger i sengen. Og hun kjente noe deilig innerst inne, og engler strøk over øynene hennes, og hun visste at samme hvor hun gikk hen og samme hvor nedtrykt hun ble, så ville hun komme til steder der hun alt hadde vært og var på veg bort fra.

(Yoram Kaniuk: Clara Shiatos skjønne liv)

Nokre få gongar i livet har eg lese litteratur som har treft noko i meg eg ikkje visste var der. Novella Clara Shiatos skjønne liv var ei slik oppleving ein gong i dei seine tenåra (slik eg også skriv om i essayet Varmare, våtare, villare?) Om nokon før dette hadde spurt meg om eg var ein melankolsk romantikar som trudde på skjebne og likte at kjensler vart skildra ved å vise til englar og leande demonar, ville eg ha fnyst forakteleg.

Eg avskreiv Isfolket-serien som uinteressant klisjelitteratur etter å ha skumlese ei av bøkene som 13-åring, i staden las eg Vera Henriksen og Sigrid Undset. Eg visste meir om Holocaust enn godt var, og i tillegg abonnerte mora mi på Ropet fra øst og Bak jernteppet, blad som fortalde om korleis folk i østblokklanda i samtida mi vart fenglsa og torturerte fordi dei var kristne. Eg hadde ingen illusjonar om at livet var romantisk og godt, og eg var – i alle fall i teorien – innstilt på sjølv å døy for kristentrua mi.

Så kom eg altså over denne novella og den hebraiske forfattaren Yoram Kaniuks temperamentsfulle og fantastisk forførande språk. Det begynte slik: «Hun husket bestandig angsten som lå på lur.» Det kunne ha vore skrive om meg, men eg visste ikkje det då. Eg raste gjennom teksten slik eg alltid gjorde, registrerte kva som stod der, utan å kjenne eller tenke noko spesielt, som eit friminutt frå livet og mine eigne tankar. Clara var snill jente, livet var ei rekkje hendingar ho ikkje hadde kontroll over, men trauma ho var gjennom under andre verdskrig og i det nyoppretta, kaotiske og kriminelle Israel gjekk ikkje inn på meg. Men så fekk ho sin store kjærleik til slutt likevel, og så slutta novella slik:

Det var varmt og unge mennesker fra mange land tente bål på stranden og satt og sang. Røken gikk i ett med måneskinnet og lysene fra høyden og alt smeltet sammen i en eneste åndeløs lengsel: at dette måtte vare. Shmuel Abuman gikk uti det varme vannet med klærne på og Clara kledte av seg og svømte naken. Siden la hun hånden over munnen og utstøtte noe som lignet klagerop men det var bare vill og heftig fryd, og Shmuel Abuman så at det var en fantastisk og forferdelig demon som hadde tatt bolig i denne kvinnen han hadde giftet seg med og han var opphisset som et barn. Han svelget vann og hun svømte og sang. Siden satt de ved vinduet i rommet med den blå vasen og drakk myntete, og Shmuel spurte, Clara, hva tenker du på, og hun sa på livet, og han sa hva da, og hun sa jo, på hvor deilig livet var, hvor skjønt det var, dette mitt liv.

Det var det einaste eg ikkje forventa, eg var ikkje budd på sjokket: At det gjekk bra. At ho vart lukkeleg. Eg grein, for første gong på årevis, såvidt eg kan hugse. Og så las eg novella igjen, og igjen, og igjen. Og kvar gong var det ei formulering som hoppa ut av teksten og rørde meg til tårer.

Når eg les novella idag, blir møtet med teksten eit møte med kven eg har vore, kven eg er og kven eg vil vere. Eg ser vakre formuleringar, men eg ser også den underliggande Sturm und Drang-romantikken, og eg vrir meg litt i stolen kvar gong englar og demonar dukkar opp som bilete på dei kjenslene Clara opplever som lokkande og syndige. Det er farleg nær kioskromanen, at den seksuelle lysta og lidenskapen er ein «demon» inni henne. Samstundes ser eg at språket speglar Clara sjølv, analfabeten som aldri har gått på skule, forma av religiøse og folkelege myter, av streng moral og ei ekstremt valdeleg samtid.

For meg som kristen ungdom var ein demon noko farleg, noko eg faktisk trudde litt på, fordi dei trass alt fanns i Bibelen. Men i den tankeverda var det så lite plass for den overskridande romantikken og dramatikken. Visst var eg lidenskapeleg i trua mi, men lidenskapen var så alvorleg, og alvoret var så tungt.

Det skulle gå omlag femten år frå eg las denne novella til eg gjekk bort frå den dogmatiske kristentrua og krava ho la på meg om å vie livet mitt til det store, eksistensielle alvoret. Eg er redd alvoret har hengt ved meg sidan likevel, eg overførte vel mykje av det til litteraturen. Men eg vil ikkje bli så alvorleg og sjølvhøgtidleg at eg ikkje tillet meg å drøyme og gråte ein skvett kvar gong eg plukkar fram den grusomme og vakre historia om Clara Shiato som fekk leve ved havet med sin Shmuel Abuman til slutt.

Sjølvsagt trur eg ikkje på englar og demonar lenger. Sjølvsagt trur eg på englar og demonar.

(Novella fins i antologien Et usendt kjærlighetsbrev, red. Vigdis Stokkelien 1980)

Om ei anna demonisk lesaroppleving: Absalom, Absalom!

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s