Det skjønne i blikket

O visst finns det,
och var mänska.

– du
och har ett ansikte.

Jag – och förrän jag lägger mig
jag – att ett ord
jag – att med ditt anlete.

Aldrig såg jag
som när på morgonen
jag
dig.

Som ett före vaknandet
ditt anlet
ren-gestalt.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938)

Då eg nyleg såg Den store skjønnheten, ein eksplosivt vakker italiensk film om den dekadente, aldrande levemannen Jep, tok eg meg i å lure på kvifor det er meir stas å sjå på mennesket portrettert i maleri, skulptur, teater og film enn i det verkelege liv. Det tok ikkje så lang tid før filmen sjølv minte meg på svaret, som sjølvsagt er ei velkjend innsikt: I kunsten får vi sjå gjennom augene til nokon som ser, og dermed kan vise oss, noko anna enn vi sjølv er i stand til å sjå. Og akkurat no er eg litt avundsjuk på det engelske språket, kor «see» betyr både sjå og skjøne, for det er det eg meinar. Sjølv i like omgjevnader og framfor dei same hendingane kan det vere svært ulikt kva vi ser og skjønar.

Kunstverket handlar om kva kunstnaren har sett i eit objekt vi elles ikkje ville ha sett eller festa oss ved, og blir dermed lada med meining: Kva vil kunstnaren seie med å vise oss dette? Eg ville ikkje ha vore kritikar om eg ikkje syntes det var givande å reflektere rundt det spørsmålet. Men av og til er det så deilig å oppleve noko som riv meg med der og då, å berre nyte det eg tar inn gjennom auger og øyrer, la assosiasjonar og reaksjonar flyte fritt og meininga ligge og vake heilt i utkanten av tanken.

Det er deilig. Samstundes er det kanskje nettopp det som gjer estetikaren til ein amoralsk figur? At opplevinga av det skjønne blir heile poenget, og at evna til å skilje skjønt frå uskjønt har blitt viktigare enn å leite etter meininga, kanskje fordi meininga er så strevsom og vanskeleg, medan det skjønne er så deilig og trøystande. Men om meininga er komplisert og krevjande, er skjønheita flyktig, og kanskje er det difor den som vil eige henne, nagle henne fast, flytte inn og bu der alltid – slik disiplane ville slå opp telt på fjellet der Jesus viste seg for dei i sin guddommelege, forherlega skapnad – blir ein slik trist figur til slutt. Ein grell figur, heilt motsett sitt eige ideal, som somme av fjesa i Den store skjønnheten, med botoxlamma mimikk, forstørra lepper, opererte nasar og falske augevipper.

I kontrast til desse som vil tvihalde på si eiga skjønnheit, dukkar den eldgamle nonna Santa opp, utan eit einaste vakkert trekk, ikkje ein gong eit klart blikk som strålar av godleik har ho. Men vakrast i heile filmen er kanskje scena der ho sit omgjeven av titals flamingoar i soloppgangen på terrassen til Jep. Så stiller ho Jep det same spørsmålet som alle andre alltid stiller: «Kvifor skreiv du aldri ei bok til?» Men denne gongen klarer han å svare: Han har leita etter Den store skjønnheten, men fann ho aldri igjen. Så sender Santa flamingoane av garde med eit enkelt pust, og då er det som ho samstundes set Jeps kreativitet fri igjen. I alle fall sluttar filmen med at han oppsøkjer staden kor han opplevde sin første kjærleik, og formulerer den første setninga i ein ny roman.

At Den store skjønnheten har rom for det stygge og triste, og lovprisar livet og menneska gjennom å gjere litt narr av dei, og at det som er vittig samstundes er djupt alvorleg – det er ein viktig grunn til at filmen vart ei sterk oppleving for meg. Men når eg går på kino for å sjå han ein gong til, er det mest fordi eg vil gjenoppleve rusen av musikken og alle dei nydelege tablåa.

Eg ser paradokset i å søke gjenopplevinga når eg eigentleg veit det filmen også fortalde: At det skjønnaste av alt er augneblinkane du ikkje visste ville oppstå. Når noko utanfrå møter noko inni deg og festar seg i minnet som eit kunstverk berre du veit om. At det vakraste i verda kan vere å møte eit blikk.

One comment

  1. Då eg såg filmen om att i går, oppdaga eg at eg hadde hugsa scena med Santa på terrassen feil, og trur eg skjøna slutten betre. Eg har difor skrive blogginnlegget litt om.

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s