dette og hint

Hjerneunder

Hjernen, altså. Ein morgon drøymer du at ei kvinne du kjenner ligg i ei hengekøye nesten heilt oppe under taket, rett under eit lysstoffrør, og får kraftige elektrisk støyt. Og du vaknar kaldsvett og blytung.

Ein annan morgon drøymer du at du er i ei loftsleiligheit som er underleg kjent, og du er sikker på at du har ei form for eigarskap til desse små romma. Men det ser ut som andre har tatt seg ganske mykje til rette der, sett ut nye møblar, lagt frå seg skrot. Og plutseleg tar folk til å kome inn, dørene står på vidt gap. Men du blir ikkje irritert, tvert om:

Ei kvinne med vide, raude klede og oppsatt hår ammar ein av sine to rasehundar, men sluttar då ho ser deg og viser seg å vere utruleg hyggeleg. Du kjem i prat med fleire, og det kjennest som du liksom høyrer saman med dei. Og så lurer du på om du kanskje er vaken, du ligg og svimrar i ei merkeleg mellomtilstand der alt er berre spennande, fint og deilig.

Og når du omsider vaknar på ordentleg er alt annleis enn det var berre for ein time sidan då du stod opp for å gå på do og alt var vanskeleg. Og du kjennner håpet i at du har dette også i deg. Alt er der inne ein stad, både det vanskelege og det gode, merkverdig uavhengig av kva som elles skjer i livet, eller kanskje heng det berre saman på måtar du enno ikkje har skjøna. Du må berre få opna dei rette skuffene, dei med dei gode minna og kjenslene, den opnande fantasien, og du lurer på om meditasjon kanskje er vegen å gå.

Sentrallyrikk II

Når jeg har tenkt meg trett til døden
Like a patient etherized upon a table
Fins det ord / små nok / for meg?
Nej, kom ej till mig / och jag vill aldrig höra

Jag längtar till landet som icke är
Jag väntar på dig hur nära du än är
Jag liknar mest en dödende …

If I should die, think only this of me
Dypt i det røde mørket, fikk livet dobbelt form

Dette lys er ikke solen, men en brann
Atombomben findes
Dulce et decorum est, pro patria mori

Du ska vara med meg du, sa dauen
Modne marker, som bruser av korn, uten mig!

Det är så, du sover
Are you nobody too?
Ja visst gör det ont
Mitt hjerte hamrer og hamrer

Rage, rage against the dying of the light.

So much depends upon a red wheelbarrow
If thou must love me, let it be for naught
Under åpen himmel, over åpen avgrunn

Sentrallyrikk

Eg vil gjerne få lov til å dele eit dikt eg skreiv ein dag eg tenkte tilbake på livet og verda sånn generelt og vart overmanna av ei kjensle så sterk at eg berre måtte finne uttrykk for ho.

Sentrallyrikk

Faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen!

Ein kan også tenkje seg ein meir modernistisk og urytmisk versjon med meir tidsmessig versbinding og grafisk oppsett:

Sentrallyrikk

Faen,
faen,
fa-
en,
fa-
en,

faen, faen i
helvete,
faen,

faen,

fa-
en,

fa-
en,

fa-
en,

faen, faen i

helvete, faen!

 

 

Halvtonar, dissonans og det uforståelege

Er det ikkje deilig med det som riv litt i øyrene og ikkje uten vidare lar seg skjøne?

Eg har alltid vore fascinert av halvtonar, dissonans og det som skurrar. Først i barnesangar som «Det falt et lite snøfnugg på klokker Hansens hatt». Så i popmusikk, som i versjonen av «Benny and the Jets» The Beasty Boys har gjort med Biz Markie, eller i «Diskobox» av Beck. Eller i klassisk musikk, og der er eg sant og seie ikkje spesielt velorientert, men eg er glad i pianokonsert nr. 3 av Prokofiev.

Ikkje noko av dette er avantgarde, det er heller ikkje poenget. Og eg er den første til å setje pris på ein nydeleg harmoni eller ein fengjande feel good-låt. Men det er noko eige med det som utfordrar dei vante mønstra, det overraskar og pirrar på ein heilt eigen måte, og gir musikken uendeleg mange fleire nyansar enn harmonisk og «rein» musikk.

Det er det same i litteraturen. Japanske Tetsushi Suwa skriv om det i romanen En hinsides mann, kor hovudpersonen har forfatta ein artikkel med tittelen «En studie av stavelsesoverskudd og –underskudd i formbundet haikupoesi». Forteljaren forklarar:

«jeg husker han en gang fortalte meg at han fremfor den såkalt frie haiku-diktningen til Hõsai og Santõka langt foretrakk den subtilt skurrende følelsen som oppstår når man har en stavelse for mye eller for lite i et ellers konvensjonelt dikt. Man kan ikke ha noe avvik uten en lovmessighet å avvike fra.»

(Tetsushi Suwa: En hinsides mann, omsett av Magne Tørring, Pax forlag 2013)

No er ikkje eg oppteken av tradisjonelt formbunden poesi, men poenget om det som «skurrar», eller brotet, kjenner eg meg igjen i. Det skal ikkje alltid så mykje til, som i låta The Man with the Child in His Eyes av Kate Bush. Høyr på tonen i ordet «eyes», ligg han ikkje akkurat litt for lavt, og er det ikkje fint?

Brotet er også sentralt hos min ofte nemnde favoritt, Gunnar Björling, og der er det syntaksbrotet som pregar dikta mest, medan innhaldet ofte kan ha eit patos som igjen kanskje bryt med det ein forventar av avantgard-modernisme, også i poesi frå tidleg på/midten av 1900-talet. Som her:

Liv
det var
storm slöt
en stor famns
allt,
med allt det som ej blev sjunget
och ingen sjöng vid deras dagar
och ingen sjöng
att skönhet.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938 i Samlade skrifter II, Erikssons förlag, 1995)

Mitt inntrykk er at mange unngår det dei ikkje skjønar, at det gjer dei usikre. Men er det så farleg om ein skjønar alt, eigentleg, kan ein ikkje glede seg over noko berre fordi det kling merkeleg og fint?

Spesielt Georg Johannesen kan få meg til le av fryd med ubegripelege formuleringar, det er som han treff noko i meg utan at eg veit heilt kva, eller eigentleg treng å vite det:

Den solen jeg har i munnen
er en hveps jeg har slukt
i lykkeligere lys

(Georg Johannesen: Ars moriendi, Cappelen, 1965)

Men med Georg Johannesen er eg også over i eit viktig aspekt med det som skurrar, nemleg den absurde humoren. Eg veit ikkje kvifor eg blir så glad av det som ikkje stemmer, av det uventa, men eg ler i alle fall godt av dette:

Da han tok hjelmen av, fulgte hodet med
Unnskyld, sa hun, det var mitt hode
Jeg lot som om det var en vanlig samtale

En må plassere misforståelsen
tidlig i samtalen dersom en ønsker
å få helt rett og samtidig ta feil

Ingen kan ta samme heis to ganger
Det nytter ikke i lengden heller
Likevel gir mange aldri opp å prøve

(Georg Johannesen: Ars vivendi, Cappelen, 1999)

Ein poet som skriv skurrande og fascinerande i dag, er Gunnar Wærness. Det følgjande prosadiktet likar eg kanskje – igjen – best fordi det appellerar til min enkle humoristiske sans, men det er også noko med den lett arkaiske tonen, parodien på religion kombinert med det reelt eksistensielle i denne teksten som eg likar veldig godt. Enjoy!

(den skjorteløse)

Himmelen gapte og folkene spurte: er vi alene. Tomheten sa ingenting. Gud hadde gått fra himmelen for lenge siden. Han begynte på tungen, nå vet jeg hvordan det er å være menneske, stakkars folk. Folkene hadde samlet seg tomhendte på torgene. Skal vi lage Gud av ingenting, spurte de og gapte, og himmelen regnet ned i dem. Kan vi ikke lage Gud av vann, spurte én. Av utmattelse kan vi lage Gud, sa en annen. De la seg ned i solen, og den utmattet dem til svar. Av denne nakenheten skulle vi kunne lage Gud, sa en tredje. Sprukne lepper ble hans svar. Dere bare tror det er tomt, sa det. Dere er fylt til randen og har hverandre. Hvem sa det, spurte folkene. Jeg sa det, sa jeg. Hvem er du, spurte folkene. Jeg er den fattigste av dere, sa jeg. Er du Gud, spurte folkene. Nei, sa jeg. Vi deler alle på å være Gud, men vi har glemt hvordan. Hva skal vi gjøre da, spurte de. Begynn med å gi bort alt dere har, sa jeg. Til hvem skal vi gi det, spurte de. Dere får nesten gi det til meg, sa jeg, og følte meg enda fattigere.

(Gunnar Wærness: Tungen og tåren, No comprendo press, 2013)

Til mamma på kvinnedagen

Mamma har aldri gått i tog på kvinnedagen, aldri delteke i feministiske aksjonsgrupper eller skrive i avisa om likestilling og kvinnekamp. Men ho var feminist i praksis så langt det var mogeleg i det pietistiske bygdemiljøet på Nordvestlandet.

Mamma vart fødd i 1937. Ho møtte pappa på lærarskulen, og etter endt utdaning gjekk begge rett ut i jobb i grunnskulen og vart der heilt til pensjonsalder. Det første barnet kom i 1961, og sidan kom det tre til. I -61 var fødselspermisjonen på tre månader, ein månad før fødselen og to etter. Det var dagmamma som vart løysinga for dei tre av oss som levde opp, ei jente døydde før eg vart fødd.

Eg trur ikkje det var lett å vere ei av få mødre som ikkje var heime med ungane i dette miljøet på 60- og 70-talet. Men mamma hadde ein sterk trong til å bruke evnene sine, og det gjorde ho også: Ho underviste i alt frå o-fag, kristendom, norsk, engelsk, tysk og fransk til forming, musikk og gymnastikk. Ho sydde klede, ho var pianolærar og dirigent for barne- og ungdomskor og eg trur jammen ho var så vidt innom kommunestyret også. Ho heldt andakter på bedehuset og misjonsforeining for born i kjellarstua heime. Og ho tok ekstrautdanning ved universitetet, det siste var fransk mellomfag då ho var i 50-åra.

Eg er stolt av at mamma tok seg sjølv på alvor som fagperson og ikkje let seg hindre av nedlatande og fordomsfulle mannfolk – eg veit ho møtte sin del av dei. Eigentleg trur eg ikkje ho kunne ha gjort noko anna: Så sant ho ikkje vart fysisk hindra, måtte ho leve ut det som var henne. Slik vart ho eit førebilete for meg, ikkje på den måten at eg har gjort akkurat som henne, men ved å vise at det er opp til meg å definere kven eg er og korleis eg vil leve.

Då eg reiste for å studere ved universitetet, trur eg ho misunte meg litt – at eg kunne ta opp studielån, flytte til storbyen og bli akkurat det eg ville. Likevel opplever eg ikkje at eg har fått til meir enn henne, snarare tvert imot. Og etter at eg sjølv fekk mitt første barn, prioriterte eg annleis, eg tok forlenga permisjon og jobba redusert, og då barn nummer to og tre kom som tvillingar, var eg heime med dei i to år. Det var dels fordi vi ikkje fekk barnehageplass og dels fordi eg ikkje hadde ein jobb å gå attende til. Men eg tenkte også at det var til det beste for ungane.

Mamma var aldri kritisk til at eg valde ansleis enn ho hadde gjort. I staden støtta ho meg, og ein gong seinare sa ho med innleving: – Eg må seie eg beundra kor tålmodig du var, Merete.

Det betydde mykje for meg, og rører meg framleis når eg tenkjer på det, for eg trur ho er den einaste som verkeleg skjøna kva det kosta meg – vi er jo på mange måtar like.

Å vere gravid, føde og amme var gode og viktige erfaringar for meg, men eg har ingen utprega praktiske talent, så å kome inn i gode rutiner i den nye kvardagen var rett og slett steintungt. Eg har heller aldri vore av den heimslege typen, eg hadde aldri drøymt om å trille barnevogn, innreie min eigen draumeheim og lage økologisk mat frå botnen.

Som heimeverande tvillingmor var eg difor konstant fysisk sliten, samstundes som eg var kronisk intellektuelt og sosialt understimulert. I tillegg var eg overtydd om at eg ikkje strakk til som mor, for ideala for eit koseleg og stimulerande heimemiljø hang tungt over meg. Men etter å ha levert eldstemann i barnehagen, hadde eg meir enn nok med mating, amming, bleiebytting og trilling, og kvar gong ungane sov, segna eg om på sofaen. Opne barnehagar og avtalar med andre mødre vart redninga sosialt. Det siste halvåret var eg nedstemt på grensa til deprimert, men ungane vart i alle fall harmoniske. I dag lurer eg av og til på kvifor eg endte med å velje så tradisjonelt, men eg er stolt av valet eg gjorde. Imidlertid trur eg nok at karrieren min fekk ein knekk eg framleis slit med.

Mamma valde yrkeslivet fordi ho kjende seg sjølv godt nok til å vite at ho ikkje ville ha orka livet som heimeverande. Ideelt ville ho nok helst ha vore meir saman med oss ungane den første tida, men arbeidslivet den gongen gjorde ikkje det mogeleg. Ho måtte kompensere med å jobbe dobbelt  – sjølv om faren min nok let seg oppdra til ein viss grad, var det ei anna tid også på heimebane.

Sjølv er eg for tida frilansar, noko som betyr at eg har god tid til ungane og jobbar med det eg likar best, men får inn lite pengar. Det er eit val som er perfekt for meg akkurat no, men eg kan ikkje ha det slik lenge, eg treng også pensjon ein dag.

Det er framleis mykje igjen å kjempe for når det gjeld likeløn og rettferdige vilkår i arbeidslivet. Men eg meinar bestemt at den einskilde ikkje kan gå rundt og vente på at samfunnet skal leggje alt til rette, eller la andres meiningar bestemme korleis ein skal ordne kvardagen sin.

Vaksne av begge kjønn må kjenne seg sjølv og finne praktiske løysingar for å forme eige liv: Er det viktig å gjere karriere, er det no relativt enkelt å få godt barnepass, og så får ein gi blaffen i ein del normer for korleis ei perfekt mor skal vere. Vil ein ha god tid med eigne born, er det fullt mogeleg å jobbe mindre og skru ned forbruket, for utgangspunktet er skyhøgt. Kvinner og menn i dagens Norge har ein enorm fridom til å forme eigne liv, vi må berre vere klar over kva konsekvensar vala får på lang sikt.

Den fridomen og dei rettane vi har i dag er også konsekvensar av val andre har tatt før oss. Så på kvinnedagen vil eg gjerne takke mamma og alle andre kvinner som har opna vegen. Gratulerer med dagen!

«Den fina lågan»

Plump fanzine nr. 2 utforskar den sanselege verda. Mi oppleving: Undertekst er vel så spennande som underliv. 

Eg er av det slaget som blir raud om øyrene om eg blir nødt til å snakke om sex, og å bruke f-ordet og p-ordet og det andre p-ordet eller k-ordet offentleg har i alle fall ikkje vore aktuelt. Og noko seier meg at det litt seint å byrje når eg har runda 40. Sånn er det for oss gudsord frå landet. Men gudsord kan elles vere så mangt, har de til dømes lese dette?

Som ein apal mellom trea i skogen, slik er kjærasten min mellom sønene. Å sitja i skuggen hans er ei nyting, hans frukt er søt for ganen. (Høgsongen 2,3)

Som tenåring var eg altså ei sånn som hadde lese om det meste, men ikkje opplevd nokon ting. Eg var ikkje uinteressert, men det tok lang tid – lengre enn eg bryr meg om å konkretisere – før mine erfaringar med erotikk involverte andre kroppsdelar enn hjernen. Dermed skjøna eg mindre enn eg trudde sjølv. Eg les nok Høgsongen ansleis idag enn eg gjorde den gongen, for å seie det sånn. Men sjølv etter at eg fekk eit sexliv vart det ikkje stort enklare å snakke om det – og når andre har funne det for godt å dele detaljar frå sine seksuelle erfaringar, har eg mest opplevd det som plagsamt. Det er vel helst fordi det blir så sterkt knytt til spesifikke personar.

Som litterært tema er erotikk imidlertid alltid potensielt pirrande – handsama på den rette måten. Det store spørsmålet er kva som er spennande nok til å fortene å bli kalla erotikk. Det fins tekstar som er uinteressante fordi dei blir for svevande og tekstar som er for mekaniske og eksplisitte til å pirre fantasien.

To kjenningar frå Seminariet för litterær kritik, dei finlandssvenske forfattarane Malin Kivelä og Hannele Mikaela Taivassalo, har utforska temaet erotikk i andre nummer av fanzina Plump. Så langt har visst salet vore upåklageleg. Ikkje overraskande, eg var jo sjølv raskt ute med å be om eit nummer. So to speak.

plum erotik

Første spørsmål som melder seg når ein ser på omslaget, er om ein ser puppar eller ei rumpe. Det er vel ei problemstilling som elles sjeldan gir hovudbry, men illustrasjonsfotoa Katarina Koch har bidrege med, er av det metaforisk erotiske slaget, bilete av detaljar i eit bymiljø som kan gi assosiasjonar til kropp og kjønn. Eg synes det er ganske sexy på grunn av det taktile i nærbileta og fordi dei gir rom for fantasien til tilskodaren.

Fanzina har ein stor variasjon av tekstar, frå småkitchy cowboyerotikk til romanutdrag som berre så vidt nærmar seg temaet, til eit essay om kvifor den homoerotiske thrillaren Stranger by the Lake (regi Alain Guiraudie) ikkje vert opplevd som erotisk av skribenten, Sara Ehnholm Hielm. Det siste er både velskrive og veldig interessant, og sjølv om eg ikkje har sett filmen, kjenner eg meg igjen i hovudpoenget: Det er ikkje homofili som tema som er det avgjerande, men korleis begjæret er framstilt. Til dømes er det ikkje vanskeleg å leve seg inn i kjenslene til dei to mennene i Brokeback Mountain. Eller for å bruke bidraga i fanzina: Dei lesbeerotiske dikta til Eva-Stina Byggmästar er sexy, og eit av dei mest dampande bidraga i heftet er Hannele Mikaela Taivassalos skildring av korleis ein mann blir uimotståeleg for den kvinnelege hovudpersonen då hen dukkar opp i kjole og leppestift.

Av ein eller annan grunn var det ingen av bidraga skrivne av menn eg opplevde som erotisk ladde. Men då må eg innrømme at eg ikkje las teksten Fucking porrvoo fordi den var massivt uigjennomtrengeleg, med endelause setningar fulle av samansette finlandssvenske nyord eg berre ikkje hadde vilje til å dechiffrere.

Den teksten som fanga mest av den underliggjande spenninga, som for meg er den største kvalitetsmessige forskjellen mellom erotikk og porno, var ein tekst der den einaste fysiske berøringa var ei hand som plutseleg fann vegen inn i ei glipe mellom buksa og genseren. Det er Ulrika Nielsen som skildrar korleis relasjonen sakte endrar seg mellom ein mann og ei kvinne som har kjent kvarandre alltid. Teksten er erotisk på den same måten som mange av Alice Munroes noveller er det: Det som er nonverbalt i eit reelt erotisk møte, lever godt i underteksten. Det mest spennande med isfjellet er vel gjerne tanken på kva som fins under vatnet?

Samstundes har språket i seg sjølv sanselege kvalietar, og eit døme på litteratur som sameinar eit sanseleg språk med erotisk innhald, er dette Sapfo-fragmentet, gjendikta av Hjalmar Gullberg. Det er ikkje henta frå fanzina, eg kom på det fordi eg lærte meg det utanat, «by heart», då eg tok litteraturvitskap grunnfag for mange år sidan. Eg synes framleis det er ei nyting å lese. Les starten uendeleg sakte og så litt raskare etterkvart, høyr på den nydelege rytmen og lydane av vokalane, så blir innhaldet endå sterkare:

Så kan ingen likna en gud i lycka
som den avundsvärde du låter sitta
hos dig för att njuta din stämmas alltid
älskliga tonfall

och ditt skratt som klingar så ljuvt – och får mitt
hjärta dock att klappa så tungt i bröstet;
blott jag flyktigt möter dig får jag intet
ord över läppen,

själva tungan ligger i band, och plötsligt
ilar genom köttet den fina lågan, jag förlorar synen, i örats gångar
börjar det ringa,

hela kroppen dryper av svett, jag skälver
in i märg och ben och min hy får gräsets
bleka färg på marken, jag liknar mest en
döende…