fine dikt

Halvtonar, dissonans og det uforståelege

Er det ikkje deilig med det som riv litt i øyrene og ikkje uten vidare lar seg skjøne?

Eg har alltid vore fascinert av halvtonar, dissonans og det som skurrar. Først i barnesangar som «Det falt et lite snøfnugg på klokker Hansens hatt». Så i popmusikk, som i versjonen av «Benny and the Jets» The Beasty Boys har gjort med Biz Markie, eller i «Diskobox» av Beck. Eller i klassisk musikk, og der er eg sant og seie ikkje spesielt velorientert, men eg er glad i pianokonsert nr. 3 av Prokofiev.

Ikkje noko av dette er avantgarde, det er heller ikkje poenget. Og eg er den første til å setje pris på ein nydeleg harmoni eller ein fengjande feel good-låt. Men det er noko eige med det som utfordrar dei vante mønstra, det overraskar og pirrar på ein heilt eigen måte, og gir musikken uendeleg mange fleire nyansar enn harmonisk og «rein» musikk.

Det er det same i litteraturen. Japanske Tetsushi Suwa skriv om det i romanen En hinsides mann, kor hovudpersonen har forfatta ein artikkel med tittelen «En studie av stavelsesoverskudd og –underskudd i formbundet haikupoesi». Forteljaren forklarar:

«jeg husker han en gang fortalte meg at han fremfor den såkalt frie haiku-diktningen til Hõsai og Santõka langt foretrakk den subtilt skurrende følelsen som oppstår når man har en stavelse for mye eller for lite i et ellers konvensjonelt dikt. Man kan ikke ha noe avvik uten en lovmessighet å avvike fra.»

(Tetsushi Suwa: En hinsides mann, omsett av Magne Tørring, Pax forlag 2013)

No er ikkje eg oppteken av tradisjonelt formbunden poesi, men poenget om det som «skurrar», eller brotet, kjenner eg meg igjen i. Det skal ikkje alltid så mykje til, som i låta The Man with the Child in His Eyes av Kate Bush. Høyr på tonen i ordet «eyes», ligg han ikkje akkurat litt for lavt, og er det ikkje fint?

Brotet er også sentralt hos min ofte nemnde favoritt, Gunnar Björling, og der er det syntaksbrotet som pregar dikta mest, medan innhaldet ofte kan ha eit patos som igjen kanskje bryt med det ein forventar av avantgard-modernisme, også i poesi frå tidleg på/midten av 1900-talet. Som her:

Liv
det var
storm slöt
en stor famns
allt,
med allt det som ej blev sjunget
och ingen sjöng vid deras dagar
och ingen sjöng
att skönhet.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938 i Samlade skrifter II, Erikssons förlag, 1995)

Mitt inntrykk er at mange unngår det dei ikkje skjønar, at det gjer dei usikre. Men er det så farleg om ein skjønar alt, eigentleg, kan ein ikkje glede seg over noko berre fordi det kling merkeleg og fint?

Spesielt Georg Johannesen kan få meg til le av fryd med ubegripelege formuleringar, det er som han treff noko i meg utan at eg veit heilt kva, eller eigentleg treng å vite det:

Den solen jeg har i munnen
er en hveps jeg har slukt
i lykkeligere lys

(Georg Johannesen: Ars moriendi, Cappelen, 1965)

Men med Georg Johannesen er eg også over i eit viktig aspekt med det som skurrar, nemleg den absurde humoren. Eg veit ikkje kvifor eg blir så glad av det som ikkje stemmer, av det uventa, men eg ler i alle fall godt av dette:

Da han tok hjelmen av, fulgte hodet med
Unnskyld, sa hun, det var mitt hode
Jeg lot som om det var en vanlig samtale

En må plassere misforståelsen
tidlig i samtalen dersom en ønsker
å få helt rett og samtidig ta feil

Ingen kan ta samme heis to ganger
Det nytter ikke i lengden heller
Likevel gir mange aldri opp å prøve

(Georg Johannesen: Ars vivendi, Cappelen, 1999)

Ein poet som skriv skurrande og fascinerande i dag, er Gunnar Wærness. Det følgjande prosadiktet likar eg kanskje – igjen – best fordi det appellerar til min enkle humoristiske sans, men det er også noko med den lett arkaiske tonen, parodien på religion kombinert med det reelt eksistensielle i denne teksten som eg likar veldig godt. Enjoy!

(den skjorteløse)

Himmelen gapte og folkene spurte: er vi alene. Tomheten sa ingenting. Gud hadde gått fra himmelen for lenge siden. Han begynte på tungen, nå vet jeg hvordan det er å være menneske, stakkars folk. Folkene hadde samlet seg tomhendte på torgene. Skal vi lage Gud av ingenting, spurte de og gapte, og himmelen regnet ned i dem. Kan vi ikke lage Gud av vann, spurte én. Av utmattelse kan vi lage Gud, sa en annen. De la seg ned i solen, og den utmattet dem til svar. Av denne nakenheten skulle vi kunne lage Gud, sa en tredje. Sprukne lepper ble hans svar. Dere bare tror det er tomt, sa det. Dere er fylt til randen og har hverandre. Hvem sa det, spurte folkene. Jeg sa det, sa jeg. Hvem er du, spurte folkene. Jeg er den fattigste av dere, sa jeg. Er du Gud, spurte folkene. Nei, sa jeg. Vi deler alle på å være Gud, men vi har glemt hvordan. Hva skal vi gjøre da, spurte de. Begynn med å gi bort alt dere har, sa jeg. Til hvem skal vi gi det, spurte de. Dere får nesten gi det til meg, sa jeg, og følte meg enda fattigere.

(Gunnar Wærness: Tungen og tåren, No comprendo press, 2013)

«Den fina lågan»

Plump fanzine nr. 2 utforskar den sanselege verda. Mi oppleving: Undertekst er vel så spennande som underliv. 

Eg er av det slaget som blir raud om øyrene om eg blir nødt til å snakke om sex, og å bruke f-ordet og p-ordet og det andre p-ordet eller k-ordet offentleg har i alle fall ikkje vore aktuelt. Og noko seier meg at det litt seint å byrje når eg har runda 40. Sånn er det for oss gudsord frå landet. Men gudsord kan elles vere så mangt, har de til dømes lese dette?

Som ein apal mellom trea i skogen, slik er kjærasten min mellom sønene. Å sitja i skuggen hans er ei nyting, hans frukt er søt for ganen. (Høgsongen 2,3)

Som tenåring var eg altså ei sånn som hadde lese om det meste, men ikkje opplevd nokon ting. Eg var ikkje uinteressert, men det tok lang tid – lengre enn eg bryr meg om å konkretisere – før mine erfaringar med erotikk involverte andre kroppsdelar enn hjernen. Dermed skjøna eg mindre enn eg trudde sjølv. Eg les nok Høgsongen ansleis idag enn eg gjorde den gongen, for å seie det sånn. Men sjølv etter at eg fekk eit sexliv vart det ikkje stort enklare å snakke om det – og når andre har funne det for godt å dele detaljar frå sine seksuelle erfaringar, har eg mest opplevd det som plagsamt. Det er vel helst fordi det blir så sterkt knytt til spesifikke personar.

Som litterært tema er erotikk imidlertid alltid potensielt pirrande – handsama på den rette måten. Det store spørsmålet er kva som er spennande nok til å fortene å bli kalla erotikk. Det fins tekstar som er uinteressante fordi dei blir for svevande og tekstar som er for mekaniske og eksplisitte til å pirre fantasien.

To kjenningar frå Seminariet för litterær kritik, dei finlandssvenske forfattarane Malin Kivelä og Hannele Mikaela Taivassalo, har utforska temaet erotikk i andre nummer av fanzina Plump. Så langt har visst salet vore upåklageleg. Ikkje overraskande, eg var jo sjølv raskt ute med å be om eit nummer. So to speak.

plum erotik

Første spørsmål som melder seg når ein ser på omslaget, er om ein ser puppar eller ei rumpe. Det er vel ei problemstilling som elles sjeldan gir hovudbry, men illustrasjonsfotoa Katarina Koch har bidrege med, er av det metaforisk erotiske slaget, bilete av detaljar i eit bymiljø som kan gi assosiasjonar til kropp og kjønn. Eg synes det er ganske sexy på grunn av det taktile i nærbileta og fordi dei gir rom for fantasien til tilskodaren.

Fanzina har ein stor variasjon av tekstar, frå småkitchy cowboyerotikk til romanutdrag som berre så vidt nærmar seg temaet, til eit essay om kvifor den homoerotiske thrillaren Stranger by the Lake (regi Alain Guiraudie) ikkje vert opplevd som erotisk av skribenten, Sara Ehnholm Hielm. Det siste er både velskrive og veldig interessant, og sjølv om eg ikkje har sett filmen, kjenner eg meg igjen i hovudpoenget: Det er ikkje homofili som tema som er det avgjerande, men korleis begjæret er framstilt. Til dømes er det ikkje vanskeleg å leve seg inn i kjenslene til dei to mennene i Brokeback Mountain. Eller for å bruke bidraga i fanzina: Dei lesbeerotiske dikta til Eva-Stina Byggmästar er sexy, og eit av dei mest dampande bidraga i heftet er Hannele Mikaela Taivassalos skildring av korleis ein mann blir uimotståeleg for den kvinnelege hovudpersonen då hen dukkar opp i kjole og leppestift.

Av ein eller annan grunn var det ingen av bidraga skrivne av menn eg opplevde som erotisk ladde. Men då må eg innrømme at eg ikkje las teksten Fucking porrvoo fordi den var massivt uigjennomtrengeleg, med endelause setningar fulle av samansette finlandssvenske nyord eg berre ikkje hadde vilje til å dechiffrere.

Den teksten som fanga mest av den underliggjande spenninga, som for meg er den største kvalitetsmessige forskjellen mellom erotikk og porno, var ein tekst der den einaste fysiske berøringa var ei hand som plutseleg fann vegen inn i ei glipe mellom buksa og genseren. Det er Ulrika Nielsen som skildrar korleis relasjonen sakte endrar seg mellom ein mann og ei kvinne som har kjent kvarandre alltid. Teksten er erotisk på den same måten som mange av Alice Munroes noveller er det: Det som er nonverbalt i eit reelt erotisk møte, lever godt i underteksten. Det mest spennande med isfjellet er vel gjerne tanken på kva som fins under vatnet?

Samstundes har språket i seg sjølv sanselege kvalietar, og eit døme på litteratur som sameinar eit sanseleg språk med erotisk innhald, er dette Sapfo-fragmentet, gjendikta av Hjalmar Gullberg. Det er ikkje henta frå fanzina, eg kom på det fordi eg lærte meg det utanat, «by heart», då eg tok litteraturvitskap grunnfag for mange år sidan. Eg synes framleis det er ei nyting å lese. Les starten uendeleg sakte og så litt raskare etterkvart, høyr på den nydelege rytmen og lydane av vokalane, så blir innhaldet endå sterkare:

Så kan ingen likna en gud i lycka
som den avundsvärde du låter sitta
hos dig för att njuta din stämmas alltid
älskliga tonfall

och ditt skratt som klingar så ljuvt – och får mitt
hjärta dock att klappa så tungt i bröstet;
blott jag flyktigt möter dig får jag intet
ord över läppen,

själva tungan ligger i band, och plötsligt
ilar genom köttet den fina lågan, jag förlorar synen, i örats gångar
börjar det ringa,

hela kroppen dryper av svett, jag skälver
in i märg och ben och min hy får gräsets
bleka färg på marken, jag liknar mest en
döende…

Språket som sperrar

Ensom

Når jeg føler meg riktig
ensom
går jeg til byen
og lar min skygge
smelte sammen
med andre
ensomme
skygger.

(Frå Hvis himmelen. Dikt og fotografier fra Oslos skyggesider på 70-tallet av Fedrik Fasting Torgersen,  SpreDet 2013.)

Finst det noko meir einsamt enn å ikkje bli sett som den du er, berre som representant for ei forakta gruppe? Det må i så fall vere om du også blir sett som ein fare for samfunnet og sperra inne.

For nokre år sidan hadde eg ein jobb der eg for første gong i livet vart snakka ned til, der eg vart møtt med motvilje og mistru i staden for tillit. Det tok ikkje så lang tid før den tiltrua eg hadde hatt til eigne evner og motiv tok til å vakle. Heldigvis hadde eg folk som støtta meg, og eg kom meg vekk og vidare i livet. Likevel lærte eg noko om kor mykje andres blikk på deg betyr. Det har gjort meg meir merksam på kor vanskeleg dei har det som heile livet har blitt sett ned på og mistrudd, og kanskje utsett for overgrep i tillegg.

Fredrik Fasting Torgersen vart dømd for valdtektsforsøk, drap og forsøk på mordbrann i 1958, men det er god grunn til å tru at den eigentlege misgjerninga hans var å vere ein tidlegare straffedømt ung mann frå arbeiderklassen som var på feil tid til feil stad. I tilllegg var han stor og sterk, seksuelt aktiv, hadde ikkje fast jobb, men skreiv derimot dikt utan rim og rytme. Med andre ord ein representant for slike folk mange oppfatta som ein trugsel mot konservativ moral og den gamle samfunnsordenen. Gjennom rettssaka vart han framstilt som ein valdeleg psykopat, og i fengselet vart han underlagt dei aller strengaste tryggingstiltaka, mellom anna sat han i isolat i over to år 27 månadar i strekk.

I Justismordets retorikk av Johan Dragvoll, Bjørn C. Ekeland og Arild Linneberg og Torgersensaken. Juks satt i system (1957–2013) av Jan Tennøe vert det ført gode argument for at fleire rettssaker, både mot Fasting Torgersen og andre, ser ut til å ha handla meir om å tilpasse bevisa til påtalen enn på å granske fakta som ikkje stemde med hypotensen politiet jobba etter. Det er skremmande at påtalemakta i Noreg ser ut til å ha forsvinnande liten vilje til å finne feil ved eigne tidlegare avgjerder.

Akkurat no les eg Skammens historie. Den norske stats mørke sider 1814–2014 av Sigmund Aas og Thomas Vestgården. Det denne boka gjer endå tydelegare, er at dersom du tilhøyrer eller blir plassert i ein lite akta kategori av menneske, er det nesten ikkje grenser for kva slags overgrep du kan bli utsett for utan at nokon grip inn.

Om du i første halvdel av førre århundre var så uheldig å vere født rom (tidlegare kalla sigøynar), romani (tater), same, kven, jøde, homofil eller «tyskarunge», om du havna på barneheim, psykiatrisk institusjon eller i fengsel, om du på nokon måte blei oppfatta som plagsam eller ein trugsel for styresmaktene og majoriteten, kunne du ikkje rekne med at nokon var interessert i kjenslene dine, personlegdomen din eller i di unike forhistorie. Då var du i utgangspunktet eit problem som måtte bli assimilert eller passivisert så effektivt som mogeleg. Kanskje er det framleis slik?

Då eg skreiv hovudoppgåva mi i litteraturvitskap, brukte eg litteraturteori som påstår at språket er potensielt valdeleg fordi det legg verda under seg i fastlagde kategoriar. Det eg har lese i det siste, har demonstrert at dette er meir enn teori: Den farlegaste effekten av fordommar er at grove forenklingar av verda blir styrande for korleis vi ser og møter andre; vi blir blinde for alt som ikkje stemmer med fordommane, blinde for kven den einskilde er som menneske. Dette kan i praksis få mange utslag, også i det rettssystemet dei fleste av oss har stor tillit til:

I Justismordets retorikk viser forfattarane at målet for ei rettssak er å kome fram til ei domsforteljing som grunnlag for å avgjere skuldspørsmålet, altså kva som er den mest truverdige historia om brotsverket og om den tiltalte. Den store faren ved ein slik rekonstruksjon av fortidige hendingar det ikkje finst sikker viten om, er at påtalemakta – medvite eller umedvite – vel å sjå bort frå fakta og vitnemål som ikkje passar inn i den historia dei trur er mest sannsynleg.

Her har vi altså ein viktig samfunnsinstitusjon der klisjemessige førestellingar om menneske frå ulike sosiale eller kulturelle miljø, om kva slags karaktertrekk som er «forbryterske» eller korleis eit truverdig vitne oppfører seg og høyres ut, faktisk kan bli avgjerande for kven som blir dømt skuldige. Simple fordommar basert på dårleg menneskekunnskap og språklege klisjear kan bokstaveleg tala bli til fengslande historier og øydeleggje liva til uskuldige menneske.

Aldri har det stått tydelegare for meg kvifor vi treng litteratur som kan skildre kor komplekse menneske i alle typar miljø og kulturar er, som kan utvide førestellingane våre om kva som er normalt eller sannsynleg, og – ikkje minst – som hjelper oss å utvikle empati.

Eg spør meg kva for grupper som er definerte ut av den store, norske fellesskapen akkurat no: Innvandrarar utan opphaldsløyve, narkomane og uteliggjarar, born ingen likar, rumenske tiggarar? Skal tru kva dei er utsette for som dei fleste av oss helst ikkje vil vite om?

Bokmeldingar av dei tre omtala bøkene vil etterkvart kome på trykk i Prosa.

Det skjønne i blikket

O visst finns det,
och var mänska.

– du
och har ett ansikte.

Jag – och förrän jag lägger mig
jag – att ett ord
jag – att med ditt anlete.

Aldrig såg jag
som när på morgonen
jag
dig.

Som ett före vaknandet
ditt anlet
ren-gestalt.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938)

Då eg nyleg såg Den store skjønnheten, ein eksplosivt vakker italiensk film om den dekadente, aldrande levemannen Jep, tok eg meg i å lure på kvifor det er meir stas å sjå på mennesket portrettert i maleri, skulptur, teater og film enn i det verkelege liv. Det tok ikkje så lang tid før filmen sjølv minte meg på svaret, som sjølvsagt er ei velkjend innsikt: I kunsten får vi sjå gjennom augene til nokon som ser, og dermed kan vise oss, noko anna enn vi sjølv er i stand til å sjå. Og akkurat no er eg litt avundsjuk på det engelske språket, kor «see» betyr både sjå og skjøne, for det er det eg meinar. Sjølv i like omgjevnader og framfor dei same hendingane kan det vere svært ulikt kva vi ser og skjønar.

Kunstverket handlar om kva kunstnaren har sett i eit objekt vi elles ikkje ville ha sett eller festa oss ved, og blir dermed lada med meining: Kva vil kunstnaren seie med å vise oss dette? Eg ville ikkje ha vore kritikar om eg ikkje syntes det var givande å reflektere rundt det spørsmålet. Men av og til er det så deilig å oppleve noko som riv meg med der og då, å berre nyte det eg tar inn gjennom auger og øyrer, la assosiasjonar og reaksjonar flyte fritt og meininga ligge og vake heilt i utkanten av tanken.

Det er deilig. Samstundes er det kanskje nettopp det som gjer estetikaren til ein amoralsk figur? At opplevinga av det skjønne blir heile poenget, og at evna til å skilje skjønt frå uskjønt har blitt viktigare enn å leite etter meininga, kanskje fordi meininga er så strevsom og vanskeleg, medan det skjønne er så deilig og trøystande. Men om meininga er komplisert og krevjande, er skjønheita flyktig, og kanskje er det difor den som vil eige henne, nagle henne fast, flytte inn og bu der alltid – slik disiplane ville slå opp telt på fjellet der Jesus viste seg for dei i sin guddommelege, forherlega skapnad – blir ein slik trist figur til slutt. Ein grell figur, heilt motsett sitt eige ideal, som somme av fjesa i Den store skjønnheten, med botoxlamma mimikk, forstørra lepper, opererte nasar og falske augevipper.

I kontrast til desse som vil tvihalde på si eiga skjønnheit, dukkar den eldgamle nonna Santa opp, utan eit einaste vakkert trekk, ikkje ein gong eit klart blikk som strålar av godleik har ho. Men vakrast i heile filmen er kanskje scena der ho sit omgjeven av titals flamingoar i soloppgangen på terrassen til Jep. Så stiller ho Jep det same spørsmålet som alle andre alltid stiller: «Kvifor skreiv du aldri ei bok til?» Men denne gongen klarer han å svare: Han har leita etter Den store skjønnheten, men fann ho aldri igjen. Så sender Santa flamingoane av garde med eit enkelt pust, og då er det som ho samstundes set Jeps kreativitet fri igjen. I alle fall sluttar filmen med at han oppsøkjer staden kor han opplevde sin første kjærleik, og formulerer den første setninga i ein ny roman.

At Den store skjønnheten har rom for det stygge og triste, og lovprisar livet og menneska gjennom å gjere litt narr av dei, og at det som er vittig samstundes er djupt alvorleg – det er ein viktig grunn til at filmen vart ei sterk oppleving for meg. Men når eg går på kino for å sjå han ein gong til, er det mest fordi eg vil gjenoppleve rusen av musikken og alle dei nydelege tablåa.

Eg ser paradokset i å søke gjenopplevinga når eg eigentleg veit det filmen også fortalde: At det skjønnaste av alt er augneblinkane du ikkje visste ville oppstå. Når noko utanfrå møter noko inni deg og festar seg i minnet som eit kunstverk berre du veit om. At det vakraste i verda kan vere å møte eit blikk.

Saknets poetikk

Stryk ut, stryk
dig, ditt ord
stryk din
kontur, den kan du ej
förklara

Var vad du är
var den musik
var du, du själv
som en ordkonsert
var du, som en gömd
i världs stumhet
en drömd
konsert.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938)

I mitt poesilandskap er det to fjell: Gunnar Björling og Georg Johannesen. Tonen i dikta deira er svært ulike, Björling brukar pathos der Johannesens dikt kan nærme seg satire. Likevel er begge illusjonslause idealistar, realistiske romantikarar; bak dikta ligg eit sakn, eit tapt eller uoppnåeleg ideal, eit tomrom orda ikkje kan fylle, men som dei likevel kretsar om. Av og til er tomrommet det sterkaste nærværet, og for Björling vart det til poetikk, som i diktet ovanfor. I andre dikt viser tomrommet seg i syntaksen:

Att finger berör dig
att värld står kring dig
att ett ljus att jeg ser dig.

– att dag står och himlar
och natten
och andas framför mig

Du
en hand och rör dig
ock blick tyckes
stilna.

(Op cit.)

Georg Johannesens roman Høst i mars må vere den sterkaste skildringa av kjærleikssorg som er skrive på norsk, samstundes som han gir eit politisk og eksistensielt tidsbilete av 50-talet. Det har eg skrive om i det lille bokessayet Tidsbestemt terror. Johannesen er retorisk skarpskodd og har ein absurd humor som eg elskar. Men ingen skriv så enkelt og sterkt om kjærleik og sakn:

Onsdag: Pubertet

I min barndoms hus fantes en dør
jeg aldri hadde lagt merke til:
Du gikk ut den døren

På en kafé satt du ved alle bord
Jeg gikk omkring
og fikk deg til å forsvinne

Alltid når veien er tom
tror jeg at du har gått den
Alltid er veien tom.

(Georg Johannesen: Fra Drømmeuke: Vellyst, Ars moriendi, 1965.)

Tre poetiske kommentarar til valresultatet

Det går mot blå regjering i Noreg, og for meg er det berre Georg Johannesen som kan setje ord på kva eg synes om politikk for tida.

De klokes panikk

Vi vedtok fast avstand mellom skyene
Vi undersøkte skyene ved å tappe vann
Vi helte vann i fløten og fikk melk

Vi forvekslet flekkene med et mønster
Vi brukte prislappene som varer
Tall ble ikke lenger nevnt i dannet tale

Vi viste hverandre dette bildet:
Helten i døren, gikk han ut eller inn?
Vi diskuterte hva som var innenfor.

(Venteuke: Lettsinn, Ars Moriendi, s. 8)

Fråtserne

Vi har funnet de dummes stein
Vi lager gull av den
og dør av det, men langsomt

Null er en ring vi har rundt halsen
når den rikeste av oss blir begravd
Ellers er alt i orden som ingenting

I uren der trappistene har kloster
der vil vi overnatte, en for en
i taushet blant naturlige ruiner

(Arbeidsuke: Fråtseri, Ars Moriendi, s. 19)

Harerådet

Den tiden jeg satt i harerådet
gikk jeg også inn for hvit pels
om vinteren og lengre bakben året rundt

Harer er klokere enn gudene
som er i kronisk rus og ikke våkner av å se
harejakt i stadig fjernere fjernsyn

Heller haren med to tenner på tørk
og kløyvd overleppe: Den gir seg ikke
Vips, er jeg borte i et skjevt sprang

(Andre uke: Håp. Ars Vivendi, s. 18)

Ganske poetisk

Finst det eit mindre poetisk ord enn «ganske»? Eit keisamt, modererande ord fullt av atterhald, i sin karakter tvilande og lite presist, eit ord valgt i hastverk, i mangel på meir treffande skildringar og som retorikk betrakta ei fallitterklæring.

Samstundes må det vere eit av dei mest brukte orda i daglegtalen, nettopp fordi det så ofte er meir å seie om eit fenomen enn ein klarer å formulere kortfatta på ståande fot; ofte fungerar «ganske» som ei innleiande frase før vi utdjupar: «Det var ein ganske god film; det og det var bra, men så skjedde slik og sånn.»

«Ganske» er rett og slett eit ord som beskriv livet slik eg opplever det: Fullt av kompromiss, av praktiske løysingar som ikkje er perfekte, men «ganske bra». Og verre enn det; av taktisk tale, sjølvsensur og manglande idealisme. Det er så mange omsyn å ta, det ideelle kan fort forsvinne i jakta på dei praktiske løysingane som skal tene både eigne og andres interesser. Og så er det mangt det er ubehageleg å tenkje på, eller som ein ikkje har energi til å ta inn over seg, ein har nok med sine eigne kvardagslege problem.

Av og til, når eg tenkjer slik om meg sjølv eller andre, dukkar eit dikt av Gunnar Björling opp i tankane. Det er titteldiktet i boka eg skreiv hovudoppgåve om, Ett blyertsstreck frå 1951, og tar opp i seg mange tematiske trådar frå resten av samlinga. Boka handlar mykje om døden, om sorg og eksistensiell angst, men òg om sansing av det vakre i livet, først og fremst naturen.

Noko av det eg likar best med dette diktet, er nettopp bruken av det upoetiske «ganske». Nettopp fordi det seier så mykje om det ikkje-ideelle livet, det verkelege og vanskelege livet, der medvitet om døden ligg under alt, også under orda. Likevel misser han ikkje idealet av synet, det er nettopp det diktet strekk seg mot. Sjå om du ser det:

Vi har ett ganska stort hjärta
och vi har ganska mycken tid
men ingen ser tillfället brinna

Men ser morgonens sol Det väpnar av

Vi går inte purpurguldsol
men i flugklatschens mening
 en solstrålbrygds färg

Ett blodsmod under orden
ett blyertsstreck

Och allting och det var
och som i skeende
och var ett klarögt linjerent

 men allting krokigts raka vägar

Fra Gunnar Björling: Ett blyertsstreck, 1951