kritikarliv

Kjensler, status og litterær kvalitet

Om eg hadde lese Viriginia Woolf, Siri Hustvedt og Elaine Aron tidlegare, hadde eg sannsynlegvis ikkje tort å skrive dei sintaste og ærlegaste – mange vil sikkert seie «sutrete» – blogginnlegga mine. Men truleg ville eg då også gått glipp av fleire postive utfordringar det siste året.

I blogginnlegget Pinleg privat eller ærleg og modig? spurde eg om det å vere vellukka gjer at bekjenningar av privat karakter blir positivt motteke, medan det vert sett som plagsamt og pinleg om den bekjennande personen ikkje framstår som attraktiv for nettverking. Sidan har eg lese tre bøker som har gitt meg nye perspektiv på denne problemstillinga og også kopla ho saman med eit anna stort tema: Spørsmålet om kjønn og vurdering av kunstnarleg kvalitet. Det er eit tema det er verd å reflektere rundt, slik også Vigdis Hjorth gjorde på Kritikerlagets seminar på Lillehammer i mai i år: «Når kvinners tekster avviker fra det gjengse, betraktes det som svakhet. Når menn avviker, blir det betraktet som veloverveide brudd med tradisjonen», var hennar påstand.

Spørsmålet eg kretsar rundt i denne teksten, er om kjensler knytt til status – og dermed indirekte kjønn – ikkje berre påverkar vurderingane våre av andre, men også av oss sjølv og verda generelt, og dermed også kvaliteten på det vi produserer.

Sinne er risikabelt
Psykolog Elaine Aron, også forfattar av fleire bøker om høgsensitivitet, skriv i sjølvhjelpsboka The Undervalued Self om to sosiale prosessar som på engelsk vert kalla «ranking» og «linking». På norsk vil eg kalle det rangering og kopling. Rangering er den prosessen kor vi vurderer andre og oss sjølve for å finne kor vi høyrer heime i forskjellige (uformelle) hierarki. Kopling er når vi byggjer sosiale relasjonar kor målet er støtte og samarbeid, ikkje konkurranse. Imidlertid vil alle relasjonar innehalde element av både rangering og kopling i vekslande grad.

Om ein har ein tendens til å vurdere seg sjølv lågt samanlikna med andre, ser ein gjerne rangering i alle situasjonar, også der andre ikkje er opptekne av dette. Dermed kan ein kome til å oppretthalde ei for låg vurdering av seg sjølv. Den beste medisinen mot dei negative konsekvensane av rangering, er nemleg kopling; når du opplever at andre ser det som verdifullt å vere saman med deg og vil deg vel, får du oppvurdert sjølvbildet ditt, og rangering blir mindre viktig og farleg. Men om du er for fokusert på rangering, kan du gå glipp av høve til å kome på vennskapeleg fot med andre.

Aron skriv at folk som vurderer seg sjølv lågt, ofte gir for lite uttrykk for sinne, og dermed ikkje får markert seg i møte med andre når det hadde vore på sin plass. Imidlertid er det riskosport å markere seg negativt:

Expressing anger is futile, however, if you rank very low, because others will usually ignore your demands. In fact, being angry and demanding when it is inappropriate or ineffective can lower your rank even further.

På godt norsk: Er du populær, vil eit sinneutbrot eller klagemål bli teke alvorleg og sannsynlegvis opplevd som påpeiking av noko reellt kritikkverdig. Har du låg status, vil du bli stempla som ein sutrepave, ein av alle dei som «konkurrerar om offerrolla». Ei realistisk vurdering av korleis ein blir sett av dei ein vender seg til, er difor avgjerande. (Eit aktuelt døme å prøve teorien på, er Dag Solstads utspel om kvaliteten på litteraturkritikken etter mottakinga av Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896. Grei ut og drøft!)

Bitre, sytande, rasande, paranoide
Historisk har dette vore eit stort problem for kvinnesaka: Kvinner hadde (og har framleis mange stader) så låg status at sinne, krav og klager lett blir ignorert, latterleggjort – eller rett og slett straffa.

Siri Hustvedt skildrar i romanen Denne flammende verden kor vanskeleg det er å overvinne denne typen motstand, både historisk og i kunstmiljø i New York i vår tid. Kunstnaren Harriet Burden vil vise verda at ho har blitt undervurdert fordi ho er kvinne, og det gjer ho ved å la menn presentere hennar kunst som sin eigen. Dei får då også meir merksemd og betre mottaking enn ho har fått tidlegare. Imidlertid går den tredje mannlege kunstnaren ho samarbeidar med bort frå avtalen når avsløringa skal skje, og Burden blir ikkje trudd når ho hevdar å vere kunstnaren bak suksessen.

Tittelen Denne flammende verden er lånt frå eit verk av Margaret Cavendish, «denne sekstenhundretallets uhyrlighet: En kvinnelig intellektuell.» Av samtidige, intellektuelle menn vart ho sett som ei gal, innbilsk, latterleg kvinne. Hustvedt lar Burden kommentere: «Det var lett. Det er fremdeles lett. Man bare nekter å svare kvinnen. Man går ikke i dialog med henne. Man lar ordene eller bildene hennes dø. Man snur seg bort.»

Handlinga i romanen illustrerer kor vanskeleg det er for ei kvinne å heve sin eigen status ved å protestere eller gjere opprør; måten ein nødvendigvis vil framstå på i ein slik situasjon – bitter, rasande, sytete, paranoid – blir brukt til å underbyggje påstanden om at problemet ligg hos kvinna sjølv.

Ei eiga stemme
Virginia Woolf skriv i essayet sitt om kvinner og litteratur, Et eget rom, både om den motstanden kvinnelege forfattarar har møtt frå menn og om kampen for dei materielle vilkåra som må vere til stades for at ein skal kunne konsentrere seg om skrivinga. Ikkje minst er ho oppteken av kor vanskeleg det er å finne si eiga litterære stemme i ei verd dominert av ein mannleg diskurs:

For en karakter, for en integritet det må ha krevd, stilt ovenfor all den kritikken, midt i det rendyrkede patriarkalske samfunnet, å holde fast ved ting slik de så dem uten å vike tilbake. Bare Jane Austen klarte det, og Emily Brontë. Det er nok en fjær i hatten for dem, kanskje den fineste. De skrev slik kvinner skriver, ikke slik menn skriver.

Sjølv om Woolf skryt av Austen og Brontë, er dommen hennar over mange andre kvinnelege forfattarar hard. Det illustrerer den vonde sirkelen som oppstår når ein har eit mindre privilegert utgangspunkt: Ein har dårlegare føresetnader for å lukkast, og når ein kjempar for å betre desse føresetnadande, kan kampen i seg sjølv skade både den sosiale statusen og det ein produserer. Tankane går til kvinnelitteraturen på 70-talet, som absolutt hadde ein sosial funksjon, men som sett under eitt vel har rykte for å vere litterært mindreverdig. Vurdert i tråd med Woolfs tankemåte er dette er eit reelt tap av kvalitet fordi ein ved å vere partisk misser det heilskapelege synet på verda som trengs for å skrive god litteratur:

Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget; å tale bevisst som kvinne på noen som helst måte. Og «fatalt» er ingen talemåte, for alt som er skrevet med en slik bevisst ensidighet, er dødsdømt. Det er ubefruktet. (…) Hele sinnet må være vidåpent for at vi skal få følelsen av at forfatteren formidler sin erfaring i all dens fylde.

Dette er eigentleg ein påstand meir enn ei forklaring, så går det an å seie noko meir om kvifor litteratur med ei kampsak fort kan bli dårleg? Eg synes det har noko for seg å sjå dette i samband med det Elaine Aron skriv om skam og forsvar mot denne vonde kjensla.

Forsvar mot skam
Aron skriv: «Shame is the most potent and painful of the self-conscious emotions; our brain registers it as if it were physical pain.»

Fordi det er så smertefullt å kjenne skam, altså å oppleve at du i ditt innerste vesen ikkje er god nok og difor vil bli avvist av alle som skjønar korleis du verkeleg er, har vi ein del umedvitne forsvarsstrategiar som kan tre i kraft for å unngå denne kjensla. Dei er, ifølgje Aron:

  • Minimering: Late som di eiga rolle ikkje betyr noko, enten ved å hevde at di eiga rolle i ei (negativ) hending ikkje har vore avgjerande, eller at andre ikkje har rett til å forvente noko (postivt) av deg.
  • Skulde på andre: Å forklare at du har gjort feil eller kome til kort ved å peike på noko andre har gjort eller ikkje gjort.
  • Ikkje konkurrere: Late som rangering ikkje er viktig for deg for å slik knytte deg til andre (kopling).
  • Overprestere: Stadig arbeide for å oppnå høg rangering, men likevel aldri føle deg god nok.
  • Oppblåst sjølvbilete: Konstruere eit sjølvbilete som betre enn andre, gå langt for å skape dette inntrykket og fornekte alt som tydar på noko anna.
  • Projisering: Fornekte dine eigne feil, men stadig sjå desse feila hos andre.

Då eg las om desse forsvarsstrategiane fekk eg ei kjensle som kunne minne om fylleangst. For kva om mykje av det eg har skrive på denne bloggen seier meir om meg enn om realitetane? Spørsmålet om eg har gjort dårlege vurderingar av meg sjølv og mine eigne opplevingar på grunn av umedvitne forsvarsstrategiar er viktig på eit privat plan fordi resultatet potensielt er svært pinleg – eit presist språkleg uttrykk for korleis skam kjennest. Men det er av større prinsipiell interesse å sjå på kva kunnskap om slike forsvarsstrategiar kan tilføre spørsmålet om kjønn, sosial rang og vurdering av litterær kvalitet.

«Følelsenes røde lys»
Ifølgje Woolf startar ikkje spørsmålet om litterær kvalitet hos kvinner og menn med forskjellar i evner, det startar med ulike økonomiske og materielle vilkår. Men før ho kjem så langt, har ho studert kva menn har skrive om kvinner, og funne at emnet er ladd med emosjonar på begge sider. Ho skildrar sin eigen reaksjon når ho les kva mange menn skriv om kvifor kvinner er mindreverdige:

Hjertet mitt hoppet. Kinnene brant. Jeg ble rød av sinne. Det var ikke spesielt merkverdig, selv om det var dumt. Man liker ikke å få høre at man av natur er mindre verd enn en liten mann (…) som puster tungt, går med ferdigknyttet slips og ikke har barbert seg på fjorten dager. På visse punkter er man latterlig forfengelig.

Sinne er ein forsvarsmekanisme, og Woolf ser sin eigen reaksjon i samanheng med tonen som pregar dei mannlege tekstane. Ho kjem deretter fram til at det menn påstår om kvinner, er ubrukeleg fordi dei er for prega av umedvite sinne og trang til å hevde seg – ikkje som tenkjarar, men som menn:

Hvorfor var de sinte? For når man prøvde å analysere virkningen av disse bøkene, var det alltid et visst element av opphisselse til stede. Den antok ulike former, den viste seg i satire, i følelser, i nysgjerrighet, i fordømmelse. Men det var et annet element som ofte var til stede, og ikke uten videre lot seg identifisere. Sinne, kalte jeg det. Men det var et sinne som hadde gått under jorden og blandet seg med alle slags andre følelser. Etter de underlige virkningene å dømme, var det et maskert og mangfoldig sinne, ikke noe likefremt og åpent sinne. Hva nå grunnen kunne være, så er alle disse bøkene, tenkte jeg og betraktet haugen på pulten, udugelige til mitt formål. Det vil si, de var vitenskapelig udugelige, selv om de menneskelig sett var fulle av opplysninger, interesse, kjedsomhet og besynderlige fakta om sedvaner hos befolkningen på Fiji-øyene. De var skrevet i følelsenes røde lys, og ikke i sannhetens hvite lys.

Sinne er altså eit dårleg utgangspunkt for å skape innsiktsfull litteratur, er Woolfs påstand. Men kvifor oppstår dette sinnet i møte med kvinner som hevdar å vere menn likeverdige? I utforskinga si av dette kjem Woolf inn på det Elaine Aron ville kalla rangering:

Uten selvtillit er vi som spedbarn i vuggen. Og hvordan kan vi raskest skape denne ubestemmelige egenskapen, som likevel er så uvurderlig? Ved å tenke at andre mennesker er oss underlegne. (…) Det er derfor det blir så kolossalt viktig for en patriark som må erobre, som må herske, å føle at et stort antall mennesker, ja, halve menneskeheten, av natur er mindre verd enn ham selv.

Her seier ho altså at menn hadde (vurder sjølv om presens-form er på sin plass her) eit psykologisk behov for å rangere seg sjølv over alle kvinner, og det er lett å tenkje seg vidare at dette ville vere spesielt aktuelt om dei ikkje kom så godt ut av det i rangeringa blant andre menn.

Sjølvinnsikt og vurderingsevne
Dermed er vi tilbake til Woolfs påstand om at «Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget». Påstanden vil gjelde både kvinner og menn idet dei blir partiske i staden for å skrive «i sannhetens hvite lys». For problemet med forsvarsmekanismar – enten det er sinne eller andre strategiar – er jo at dei i sin natur er reiskapar konstruerte for å gi oss det vi treng på eit emosjonelt plan, ikkje for å gi oss eit representativt og balansert bilete av verda. Eit forsvar må byggjast opp etter kraft og motkraft-prinsippet, det er difor i utgangspunktet ubalansert. Om Woolf har rett, må stor litteratur vere balansert, både i tydinga open både for det kvinnelege og det mannlege, og i tydinga ikkje styrt av partiske kjensler. Den må med andre ord vere moden, og Woolf har ikkje høge tankar om det å kjempe om rang:

Hele denne praksisen med å sette kjønn opp mot kjønn, egenskap opp mot egenskap; med å hevde sin egen overlegenhet og andres underlegenhet, tilhører privatskolestadiet i menneskelivet, der det er «sider», og der den ene siden absolutt må slå den andre siden, og det er av største betydning å gå opp på et podium og få overrakt en meget dekorativ vase av rektor. Når folk blir mer modne, slutter de å være opptatt av sider og rektorer og meget dekorative vaser.

Ja, kva skal ein seie. Om Woolf har rett, er ikkje den litterære institusjonen i Noreg utprega moden, i alle fall er vi svært så opptatt av utdeling av prisar og av å bli assosierte med dei «rette» folka. Samstundes kan det vel vere at Woolf har for høge tankar også om modne vaksne, for skal vi tru Aron, er rangering eit fenomen vi må takle livet gjennom. Men sidan god dømmekraft er essensielt både sosialt og i vurdering av kvalitet, er det ikkje uvesentleg om vi tenkjer og skriv i «følelsenes røde lys» eller «i sannhetens hvite lys». Og for å vite det, trengs sjølvinnsikt. Vigdis Hjorth sa noko klokt om det på det tidlegare nemde kritikarseminaret:

Jeg ønsker meg at de i kritikken gjør rede for hva de er opptatt av, hvor de er når de leser, som forklaring på hvordan de reagerer på en bok. En slik forpliktelse vil kanskje også gjøre dem mer klar over disse sammenhengene. Min opplevelse er at umiddelbar antipati ofte skyldes at noen ligner på meg – det er veldig pinlig, for øvrig.

Kjensler er notid
Her tilbyr Hjorth eit interessant perspektiv på kvifor vi mislikar det vi mislikar – kanskje kan forsvarsmekanismen projisering av og til forklare mykje? At umedvitne forsvarsmekanismar kan påverke kritikken er eg ikkje i tvil om. Og det einaste ein kan gjere med det, er å jobbe for å få betre sjølvinnsikt og evne til realistiske vurderingar av seg sjølv og eige arbeid. Det trur eg ville gjere både forfattarar til betre forfattarar og kritikarar til betre kritikarar.

Når det gjeld mine eigne utblåsningar her på bloggen, så er eg ganske sikker på at dei var den utløysande årsaka til at eg vart invitert til fem interessante og givande kritikaroppdrag. Så då får det ikkje vere så nøye om det er smått pinleg å innsjå at eg innimellom har skrive «i følelsenes røde lys». Eg har nok gjort ei og anna feilvurdering, og vil gjere det igjen. Men av og til er det på sin plass å vise kjensler, og av og til vil det vere viktigare å få formidla noko viktig der og då enn å skrive noko som står seg for ettertida. Det siste er då også noko svært få av oss vil kunne oppnå, og oppleve det personleg får vi no uansett ikkje.

Les heile intervjuet med Vigdis Hjort på nettsida til Norsk kritikerlag.

Eg har skrive meir om Et eget rom av Virginia Woolf i innlegget «Det er fatalt å ganske enkelt være mann eller kvinne»

Usynleg skrift

Kven må eg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

Etter å ha publisert litteraturkritikk i 15 år er eg framleis eit ukjent namn i den offentlege debatten. Merethe Lindstrøm er vinnar av Nordisk Råds litteraturpris og utgav ei ny bok med fantastiske noveller i fjor haust, men vart nesten ikkje nemnd då året skulle oppsummerast. Tomas Espedal har på si side fått dei tre siste bøkene sine nominert til Nordisk Råds litteraturpris, sjølv om den siste har blitt kalt ei «mellombok» av mange kritikarar. Kva faktorar er ulike? Kjønn og nettverksbygging.

Eg hadde min første litteraturvitskaplege artikkel på trykk i Bøygen i 1997. I 2001 byrja eg som bokmeldar i Vårt Land, og ei av bøkene eg melde var Halvbroren av Lars Saabye Christensen. Eg var ikkje begeistra. Derimot vart eg bortimot ekstatisk av Hans Herbjørnsruds novellesamling Vi vet så mye. (Når eg ser attende, er det nok symptomatisk for meg som meldar: Eg blir kjenslemessig engasjert, og om eg reagerer negativt på noko i teksten, kan eg bli sarkastisk. Og eg sjekkar aldri kva andre meinar før eg publiserar.)

Det året vart nett desse to bøkene nominerte til Nordisk Råds litteraturpris. Eg håpa hardt på Herbjørnsrud, men det vart Saabye Christensen, gitt. Same haust arrangerte Kritikerlaget ein salong i serien «Hvor god er egentlig …» med fokus på Halvbroren. Dei hadde ikkje klart å finne ein meldar som hadde skrive negativt om boka, difor hadde ein i arrangementskomiteen tatt på seg rolla som djevelsens advokat. Eg sat i publikum, og då det vart opna for innlegg frå salen, heldt eg eit kort innlegg.

Det var kanskje ikkje så rart at eg, som relativt fersk bokmeldar i ei nisjeavis, ikkje vart lokalisert og spurt om å delta i denne debatten. Idag, tolv år, hundrevis av tekstar og fleire verv i Kritikerlaget seinare, skulle ein tru at situasjonen var ein heilt annan. Men slik er det ikkje.

I helga var ein ung, mannleg kritikar i Morgenbladet intervjua i Dagens Næringsliv. Han hadde blitt omtala i ei bok av ein forfattar han tidlegare har gitt ei negativ bokmelding. Eg var kort sitert i same artikkel, men ikkje namngjeven. «Dag og Tid skriver».

Same kritikar vart i fjor haust invitert til ein Kritikarsalong der kvelden gjekk med til å diskutere med ein annan profilert, mannleg kritikar kvifor han var meir negativ enn alle andre til ein historisk roman av ein kjend, mannleg forfattar. Året før sat han i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2012. Der sat også ein mannleg kritikar som, utan at eg hadde fått det med meg, ei stund hadde meldt bøker i Vårt Land. Denne kritikaren sat igjen i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2013.

Eg har i løpet av åra som kritikar blitt beden til tre paneldebattar. Ingen i regi av Kritikarlaget, men eg har sjølv arrangert debattar for Kritikarlaget, og ein gong representert Kritikarlaget som stand in for leiaren fordi ho ikkje hadde tid til å reise dit debatten foregjekk. Eg var nemleg i Litteraturseksjonens arbeidsutval i to år, det siste året som leiar. I samband med dette skreiv eg eit og anna innlegg på vegne av laget, og slik enda eg også i spaltene til eit av våre mest prestisjetunge litterære magasin.

Då eg gjekk av som leiar, var det imidlertid som om eg også fall under radaren til redaksjonen. Eit oppfølgingsinnlegg i ein pågåande debatt vart ikkje trykt etter runder med bearbeiding, og det utan at eg fekk beskjed. Epostar med forslag om artiklar fekk ikkje svar. Ein kritisk kommentar på bloggen til tidsskriftet fekk heller ikkje svar, og då ein annan litteraturkritikar kommenterte dette på sin blogg, fekk kritikken eg hadde kome med omsider svar  på Facebook – i éi setning i eit lengre svar til den mannlege bloggaren, og utan at mitt namn var nemd.

Dette handlar ikkje om at eg har halde ein spesielt låg profil. Eg har ytra meg både i aviser og nettdebatt, og enno er det slik at eg innimellom er kritisk til bøker mange andre likar. Eg gjer det ikkje for å markere meg, og det har heller ikkje hatt den effekten. Tidlegare idag høyrde eg gjennom opptak frå ein litteratursalong der ei slik bok vart diskutert, Bergeners av Tomas Espedal, og ein av paneldeltakarane kunne opplyse om at «Dag og Tid» hadde innvendingar mot denne boka som dei alle likte. «En dårlig anmeldelse i Dag og Tid, altså», oppsummerte ordstyraren. Så sei ikkje at eg ikkje får merksemd.

Eg veit eg høyres bitter og misunneleg ut no, men eg skriv det likevel. For er det verkeleg slik at eg er usynleg fordi dei innspela eg har ikkje er gode nok? Kvinner som meg er altfor lette å halde nede fordi vi gjerne tolkar mangel på respons slik. Etter å ha tenkt gjennom dette, trur eg imidlertid ikkje det berre handlar om kjønn, men også om nettverksbygging.

På denne bloggen har eg ved to tidlagare høve forsvart Tomas Espedals krasse, emosjonelle utspel i media, truleg ikkje berre på grunn av sak, men fordi eg på eit vis kjenner meg igjen i tendensen til å gripe til emosjonelle spissformuleringar. Den siste boka hans, Bergeners, skuffa meg imidlertid, og kanskje hissa eg meg litt ekstra opp fordi han der lovprisar dei litterære kretsane eg sjølv står utanfor. Samstundes oversåg eg kva denne lovprisinga kunne få for effekt i praksis:

Eg meinte boka kunne bli oversett og «einsam» fordi ho er sjølvsentrert og sjølvmedlidande. Eg gløymde å ta med i reknestykket at Espedal, sjølv om han i boka skildrar kor einsam og trist han er, er god ven, ikkje berre med forfattarar, men også kritikarar i og utanfor det litterære miljøet i Bergen. Og det blir han rikeleg løna for. Eg veit ikkje dette sikkert, men det skulle ikkje forundre meg om dei to kritikarane som var mest negative til boka, hovudmeldaren i Morgenbladet og eg, er blant dei få som ikkje har møtt Espedal eller har tilknytning til miljøet i Bergen. Ordstyraren ved den tidlegare omtala debatten, er tre gongar nemd med namn i boka og omtala i rosande ordelag. Det var det ingen som syntes det hadde noko for seg å nemne i debatten.

I meldinga mi av Bergeners karakteriserer eg skildringa av den kvelden Karl Ove Knausgård var skulda for valdtekt, som «ein litterært avansert versjon av Se og Hør» og hevda at «Det er ikkje dette vi treng litteratur for.» Men der tok eg visst feil igjen. Vi treng litteraturen for å kjenne oss igjen og for å bli synlege, og dess nærare, dess betre. Helst med fullt namn.

«You’re nobody ‘till somebody loves you». Så kven må eg eigentleg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

I denne teksten har eg sjølv valgt å ikkje gjengi namna på andre kritikarar. Alle som er inside i miljøet vil raskt skjøne kven eg skriv om, men eg gjer det slik likevel for å illustrere to ting: Først for å vise kor unaturleg det er å omtale kva som har blitt gjort og sagt utan å seie kven det gjeld. Men viktigare er det at dei mekanismane som her er i sving, enten det handlar om kjønn eller nettverk, gjeld noko meir ålment, ikkje berre dei personane som eg tilfeldigvis har erfart noko gjennom.

Det kan nok seiast mykje om kva dette «noko» eigentleg er. Men eg har merka meg at det er stor uvilje blant kvinner mot å konkretisere kva slags hendingar «usynleggjering» eigentleg består i, og ikkje minst kven det er som driv med slikt. For vi vil for Guds skuld ikkje påstå at det gjeld nokon vi kjenner. Det er jo dei som skal vere nettverket vårt, og hjelpe oss fram. Spørsmåla er berre: Gjer dei det? Og i så fall kvifor/kvifor ikkje?

Tekst i prosess

Å skrive blogg er ikkje som å skrive i avisa, og den største forskjellen er at ingen andre enn eg sjølv kvalitetssikrar teksten. At eg er min eigen redaktør, har for min del ført til at eg rett som det er endrar i ein alt publisert tekst. Kvar gong eg publiserer, er eg overtydd om at teksten er heilt ferdig, men det viser seg ofte at tankeprosessen ikkje var ferdig likevel.

I teksten eg publiserte i går, har eg etterkvart lagt inn et par nye moment og fjerna ei setning som eg oppdaga var ei rein gjentaking av eit tidlegare poeng. I tillegg finn eg stadig korrekturfeil. Konsekvensen er at ulike lesarar har lese litt ulike tekstar, noko som sjølvsagt ikkje er ideelt. Spesielt de som får innlegga tilsendt som epost vil truleg sjå at teksten har endra seg om de går til bloggen.

Eg skal prøve å skjerpe meg, og den einaste måten å få det til på, er nok å la kvar tekst ligge på vent nokre timar etter at eg trur han er ferdig. Det kan bli ei utfordring, for ofte er eg utålmodig etter å få teksten ut. Når eg er i skrivemodus har eg ein tendens til å neglisjere alt anna, så spesielt i helgene jobbar eg under eit visst press fordi eg veit at familien min ventar på å få mi fulle merksemd.

Eg publiserer aldri utan å ha jobba gjennom teksten mange gongar, men det viser seg igjen og igjen: Tenking tar tid, og som regel lengre tid enn eg trur.

Mot til å møte – og meine

Den største risikoen for kritikaren er ikkje å la seg røre av litteraturen, men å fortelje ærleg om vurderinga si når denne er negativ.

Denne helga var eg på Krititkerlaget sitt tverrfaglege hausteminar om kritikk. Sjølvsagt sit berre nokre fragment av alt som vert sagt igjen i minnet, men ordet som oppsummerar det heile for meg, er «mot».

Boel Christensen-Scheel snakka om korleis Tommy Olsson brukar seg sjølv som performativt materiale, og meinte at dei særaste og mest kritiske tekstane også kan vere dei som formidlar best.

– Alle dei viktige kritikarane har endt som einsame menneske, sa Frode Helmich Pedersen. Han understreka at kritikaren ikkje må skrive på premissane til forfattaren,  altså «hjelpe» forfattaren til å skrive betre neste gong. Kritikken skal vere fri og subjektiv og retta mot publikum, og helst underhaldande. Dyder for ein kritikar er (og her siterer eg på bokmål): «Ærlighet, tydelighet, individualitet, veltalenhet». Han siterte Walter Benjamin: «Den som ikke kan ta parti, bør tie. Polemikk betyr å tilintetgjøre en bok i et par setninger. Bare den som kan tilintetgjøre, kan kritisere». Eg tolkar dette sitatet på to måtar: Om du ikkje er klar til å felle ein tydeleg negativ dom, bør du ikkje ta på deg å vurdere i det heile. Samtidig må du ha ethos og retoriske evner for å gjere det.

Arild Linneberg greip fatt i Walter Benjamin-sitatet og sa at Benjamin motsa seg sjølv i andre bøker, som del av ein dialektisk metode. Mellom anna skal han ha hevda at kritikk bør fokusere på innhaldet i litteraturen, og slik gjere andre i stand til å ta stilling til verket. Linneberg la vekt på at om ein kritikar ikkje klarer å gjere god greie for innhaldet i ei bok, om han gjenfortel historia feil, så blir utgangspunktet for å vurdere boka gale. Og så kom han med døme på velrennomerte kritikarar som opp gjennom historia har avskrive bøker vi idag vurderer som klassikarar, mellom annan var Georg Brandes negativ til Sult av Knut Hamsun.

Spørsmålet om motstand
Truleg sa Linneberg mykje meir eg burde ha notert, men på dette punktet vart eg oppteken med å formlere eit spørsmål. For om ein ser på kritikken som ein viktig del av litteraturen som samfunnsinstitusjon – ikkje berre som eit spørsmål om kor ofte den einskildre kritikaren har rett eller tar feil – og eit viktig mål for kunsten er å skape ein ny estetikk eller gjere opprør mot den gamle, er det ikkje då eit teikn på at ein har lukkast om kritikarar ikkje umiddelbart klarer å verdsetje det nye? Kan ikkje kritikaren i rolla som dialektisk motstandar skape debatt som på sikt kan fremje den nye kunsten?

Eg fekk nok ikkje formulert meg så klart der og då, og hugsar berre at Linneberg gav meg delvis medhald før han gjekk over til å snakke om noko anna. Men som Christensen-Scheel tidlegare sa i innlegget sitt: Spørsmål er viktigare enn svar, fordi spørsmåla kan endre grunnlaget for tankane våre.

Linneberg oppfordra i sum kritikaren til å nærme seg verket audmjukt, og enda med å vise til Paul DeMan, som i essayet Criticism and Crisis hevdar at god litteraturkritikk alltid er i krise. Dette burde eg ha vore i stand til å utdjupe, men kan ikkje seie anna enn at det har med kampen mot meiningsløysa å gjere. Igjen hengte eg meg opp i det som gjaldt meg sjølv: I innlegget Kritisk tilstand som potensiale har eg skrive noko som i alle fall tilsynelatande liknar; at ein god kritikar stadig må presse seg mot grensene for eiga erkjenning.

Kritikk og erotikk
Dagen etter snakka poet Arild Vange om det han kalla «interaksjonskritikk». Kort oppsummert mana han kritikaren til å ha respekt for «annetheten» i verket, med referanse til Emmanuel Levinas. Kaja Schjerven Mollerin, Jenny Tuedal og John Swedenmark vart også sitert som talspersonar for ein kritikk som er open for verket og villig til å risikere noko i dette møtet. Vange omtalte kritikk som ei form for omsetjing; frå forma i kunstverket til kritikarens språk. Idealet var ein kritikar som ikkje set seg «over» verket, men legg seg «inntil» og «set noko i rørsle». Tungt lada seksuell metaforikk her, altså, noko publikum visste å setje pris på.

Så er kritikk samanliknbart med erotikk? Vel, kva er ikkje det …

Eg meldte nyleg Hanne Ørstavik-romanen Det finnes en stor åpen plass i Bordeaux. Eg var i meldinga oppteken av bilda og symbola i teksten, og etter denne helga har det blitt endå tydlegare for meg at det Ørstavik skildrar, det å stille seg i ein sårbar posisjon for å vise at ein treng å bli sett og elska, ikkje berre handlar om erotikk, men også om forsøket på å seie noko vesentleg om livet.

Det er nok denne sårbarheita dei har i tankane, alle dei som vil at kritikaren skal gjere sitt ytterste for å skjøne prosjektet til kunstnaren og gi respons på det eksistensielle prosjektet. Det ein fort overser då, er at kritikaren også har eit eksistensielt prosjekt, og i tillegg har eit ansvar på vegne av det sams, eksistensielle prosjektet vi deler i samfunnet.

Den eigentlege risikoen
Det er sjølvsagt på sin plass at kritikaren er open for det nye i kvar tekst og vågar å møte det ærleg, ikkje som profesjonell overdommar, men som eit menneske med eigne kjensler og erfaringar. Men den største risikoen for kritikaren i denne situasjonen er ikkje å la seg røre av litteraturen, men å fortelje ærleg om opplevinga og vurderinga si når denne er negativ.

Å gjere ei negativ vurdering ber i seg risikoen for å ta feil eller vise at ein ikkje har skjøna teksten ordentleg. Kanskje endå skumlare: Riskoen for å blottleggje kva det er i ein sjølv som gjer at ein reagerer negativt. Ein har ikkje alltid sjølv full kontroll over dette, kanskje røpar ein svakheiter andre vil sjå, men ikkje kjenne seg igjen i? I tillegg kjem sjølvsagt den sosiale belastinga ved å påkalle sinne og uvenskap frå forfattarar og støttespelarane deira, og ved å generelt framstå som ein kritisk og vanskeleg person.

Å ha vurdert ei bok for positivt kan kanskje gjere at ein misser respekten til nokre som ikkje likar boka, men vil i dei fleste tilfelle likevel gjere at ein framstår for verda som ein velviljug person som alltid ser etter det beste. Som ser etter det eksistensielle prosjektet og ikkje småleg heng seg opp i kva som kunne ha vore betre.

Men om den velviljuge lesinga blir idealet, blir det freistande for kritikarar å berre «leggje seg inntil» dei kunstverka ein i utganspunktet kjenner seg tiltrekt av. Kvifor risikere å bli intim med eit verk om du i tillegg til ei lite tilfredsstillande lesaroppleving også gjer deg sjølv upopulær sosialt? Ei slik utvikling vil ikkje kome litteraturen til gode, men vil på same måte som dei kommersielle marknadsmekanismane aktivere Matteuseffekten: Dei som har, skal få, medan dei som ikkje har, skal misse sjølv det dei har. Og då tenkjer eg ikkje på kritikarane, men på litteraturen sjølv:

Den hardaste forma for avvising er den som knapt vedkjenner at du finst. Forfattarar som får lite omtale veit det.

Kritikk og eksistens
Kritikaren leitar, som kunstnaren, etter det som har stor eksisteinsiell verdi, ikkje berre for ho sjølv, men for samfunnet. Som Helmich Pedersen sa: Negativ kritikk er eit implisitt forsvar for den litteraturen som er betre. Å ta eit verk på alvor, inneber å kritisere det ærleg. Der ligg riskoen for kritikaren, og så lenge forfattarar og andre avviser det eksistensielle alvoret som oftast ligg bak kritiske tilbakemeldingar, grev dei skyttargraver mellom litteraturen og dei mest dedikerte lesarane.

Det er ikkje naturgitt at ein god kritikar må vere eit einsamt menneske. Men å hindre det, krev evne til å sjå at motstand er like nødvendig som velvilje om kunsten og kulturen skal kunne røre seg framover.

Fri og frynsete

Det var fint å være alene, syntes Werner.
Det var rolig.

Gro Dahle: Ikke gi opp håpet, Werner (2005)

Sidan 1. august i år har eg vore frilansar på heiltid – nesten. Eg har hatt ei bokmelding på trykk kvar veke, og så har eg jobba tre timar i veka som nettredaktør for Kritikerlaget. Eg har også jobba fem torsdagar for den gamle jobben min på universitetet, sidan dei trengte litt hjelp i ein overgangsperiode.

Førre veke var eg i Tromsø for å skrive om Ordkalotten internasjonale litteraturfestival for Dag og Tid, og eg var ikkje heilt ferdig med tekstane til avisa før i går ettermiddag. Så sant eg ikkje er begeistra eller har hissa meg opp over noko, har eg vanlegvis ein trang til å uttale meg med ei meng av atterhald og modererande ord, noko avisredaktøren sjølvsagt ikkje hadde sansen for. Så eg måtte gå nokre runder og skjerpe formuleringane. Eg var altså ikkje udelt positiv til opplegget i Tromsø, når eg verkeleg kjende etter, samstundes føles det ikkje så greit å vere deltakar på ein festival og så reise heim og vere kritisk.

– Du skal ikkje få vener, du, veit du, sa redaktør Gjerdåker til meg i telefonen, og det er vel kanskje det som plagar meg innimellom. Avisa og publikum har sjølvsagt interesse av tydeleg tale, dei bryr seg jo ikkje om kva arrangørane føler. Eg bryr meg eigentleg om det, men kan ikkje tenke slik. It’s a dirty job, but someone’s gotta do it.

Denne veka er altså den første veka sidan sommarferien der eg er heime aleine kvar dag. Heilt aleine – frå ungane går klokka åtte til dei kjem att kvart på fire. Det er, som Werner slo fast, roleg. Av og til kjennest det som eg har blitt førtidspensjonert. Så minner eg meg sjølv på at eg faktisk jobbar. Det blir kanskje ein tur på butikken eller biblioteket i løpet av dagen, men stort sett sit eg ved maskina og enten jobbar eller skiftar frenetisk mellom eposten og diverse sosiale medier medan eg prøvar å kome igang med å jobbe. Nokre dagar kan eg leggje meg på sofaen og berre lese ei bok, og kalle det jobb. Det er fantastisk!

I dag har eg jobba med nye søknader om stipend for kritikarar. Ein av fleire ting ein frilansar driv med utan å vite om det blir pengar av det. Det er så langt ikkje eigentleg tanken på inntekta no som er det verste med å ikkje ha vanleg løn, men tanken på pensjonsalderen. Og av og til tanken på at ungane kanskje må klare seg med færre ting og færre ferieturar enn andre ungar. På den andre sida trur eg at det er det beste både for ungane mine og for miljøet at vi har meir tid saman enn mykje pengar til forbruk. Og det finst ingen garanti for å nå pensjonsalderen …

Men nokre dagar er serotonin-nivået i hjerna farleg lågt, og då er eg overtydd om at ikkje berre fell eg no utanfor arbeidslivet og ein anstendig levestandard for resten av livet, men eg er også ubrukeleg både som kritikar og mor. Dessutan innser eg at framtida aldri er mørkare enn når ein god epoke går mot slutten, og til ei forandring kjennest det som dette ikkje berre gjeld resten av verda, men også Noreg. Pressestøttekutt, privatisering, pokerturneringar og proffboksing. Pokker ta dei!

Likevel verkar verda alltid som ein litt betre stad når eg har fått levert eit arbeid og kvilt meg, kanskje gått ein tur i det fine haustveret.

Eg skal prøve å finne ut kven eg er som skrivande menneske og kva slags arbeidsliv eg vil ha dei neste åra. Skal eg verkeleg vere den som stadig vekk kjem med dei kritiske innvendingane?

Hm.

Hm.

Kritikk av kritikk av kritikken

Eg har fått reaksjonar frå dei som er direkte eller indirekte omtala i det førre blogginnlegget mitt, det blir oppfatta som urettferdig mot kritikarane i Klassekampen. Så da har eg visst gjort mitt for å skape meir usemje kritikarar imellom, utan at det gir meirsmak, eigentleg.

Det er jo ei ny erfaring å få så mange reaksjonar, og det styrkar slik sett hypotesen Kaja Schjerven Mollerin hadde i føredraget sitt på Lillehammer: At ein får meir merksemd når ein går hardt ut. Ho har forresten vore svært generøs i måten ho har gitt meg tilbakemelding på, sjølv om ho også er usamd. Og ho har heilt rett – det blir betre kommunikasjon av det.

Det som gjaldt Klassekampen var jo berre eitt av fleire element i teksten, og ikkje det viktigaste for meg. Så eg formulerte meg kort og spisst, men kanskje blei det for spissformulert.Men eg vil ikkje fjerne innlegget, for dette var trass alt opplevinga mi, så feilaktig ho enn kan vise seg å vere. Dei som skriv i Klassekampen kan jo ta det som ei øving i å vere på den andre sida, som mottakar av kritisk vurdering. Kritikken kjem som kjent frå eit subjekt, som har sine perspektiv og hang-ups, men for forfattarane går det den einskilde kritikaren har opplevd ved lesinga av boka inn som ei utsegn i det store mediearkivet. Så kvifor ikkje nokre bloggtankar om ein debatt på kritikarseminar?

Men eg vil gjerne seie ein ting: Fordi eg skriv om det som opptek meg, har det blitt ein del omtale av andre kritikarar. Og sidan kritikarar generelt får lite tilbakemeldingar, påverkar kanskje det eg skriv andre meir enn eg har trudd og ønskt? Eg har i alle fall ikkje så mange lesarar, så det kan jo vere ei trøyst for somme … Men sidan eg ikkje på nokon måte er i ein posisjon til å bli ein slags kritikkens bestemor som vurderar andres innsats, skal eg kanskje bli forsiktigare med å omtale andre kritikarar, og fokusere meir på litteratur og sak.

For meg er det jo ikkje personane som er viktige, men dei emna eg funderar på sjølv.

Sjølvkritikk og pengar

Om litteratur skal vere meir enn indremedisin for frustrerte fruer, krev det at kritikarane les og skriv litteraturen inn i samfunnsdebatten. Men ein kritikarstand som vil ta samfunnsansvar, må også bry seg med noko så prosaisk som pengar.

Eg tar sjølvkritikk for måten eg brukte boka til Kaja Schjerven Mollerin som utgangspunkt i blogginnlegget Saman, kvar dag?! Hovudsakleg på grunnlag av boktittelen gjorde eg ei lettvint og misvisande kopling til den funksjonen skjønnlitteratur har hatt for meg i ulike livsfaser, medan Schjerven Mollerin tek for seg litteraturinstitusjonen som møteplass og samtale om eksistensielle spørsmål. Korleis lever vi saman, ikkje berre med familie og vener, men i den store menneskelege fellesskapen?

Eg har nett vore på Kritikerseminaret i Lillehammer, og etter å ha høyrt på Schjerven Mollerins føredrag der, må eg seie at eg er samd med henne i det aller meste. Kanskje med unntak av at eg meinar kvalitetsvurdering er sentralt i kritikken, sjølv om det er ulike måtar å vektleggje og uttrykke dette på. Og eg er også meir open for at konflikter i det offentlege ordskiftet kan vere fruktbare, både for å tydeleggjere posisjonar og for å bryne eigne tenkjemåtar og argument mot andre perspektiv og ny kunnskap (for meir om dette, sjå innlegget Kritisk tilstand som potensiale). Men Schjerven Mollerin har mange gode tankar om kritikarrolla og om kva som skaper god kommunikasjon, og eg likar godt måten ho formidlar på. (Innlegget hennar vil etterkvart bli lagt ut på nettsida til Norsk kritikerlag.)

Sjølvsagt kan litteratur vere eskapisme, som det har vore for meg i periodar. Men eg må likevel korrigere inntrykket eg kan ha skapt av at eg ser på litteratur som indremedisin. Som om bøker er produkt på linje med sjokolade og pledd når ein treng kvile og trøyst etter ein slitsom dag. Det meinar eg absolutt ikkje.

Å lese har også i høg grad vore ein måte å jobbe med eksistensielle spørsmål på, og litteraturen har gitt meg både kunnskap og medvit om ulike sider ved samfunnet – og verda – eg lever i. Så sjølv om eg som litteraturkritikar er påverka av autonomiestetikken, meinar eg absolutt at litteratur kan og bør angå tida han er skriven inn i. Eg leitar difor etter nye måtar å skrive kritikk på, der eg kan vere tydeleg både på kven eg er som lesar, og kva dei ulike litterære verka kan tilføre den offentlege samtalen.

Som eg vel har etablert ganske grundig på denne bloggen, har kvardagslivet til ein viss grad fortrengt litteraturen for meg dei siste åra. Men medan eg har bytta bleiar heime og handsama økonomibilag på jobb, har det pågått mange parallelle prosessar i hovudet mitt. Det har handla om alt frå religion, kjærleik og morsrolla til ambisjonar og samfunnsspørsmål. Men etterkvart har interessene mine rørt seg frå tema som i hovudsak har handla om det personlege, mot eit meir politisk engasjement. Ikkje partipolitisk, men på den måten at eg er oppteken av maktstrukturar i samfunnet og retorikk i den offentlege samtalen.

Akkurat no er eg full av inntrykk frå Kritikerseminaret, som med temaet «Kritisk ansvar» gikk rett inn i mykje av det eg har tenkt på i det siste. Til dømes snakka Espen Stueland om utspelet han har hatt om at kritikarar bør ta stilling til saksinnhaldet i bøkene dei melder, ikkje berre til om dei er estetisk vellukka. Han har dermed høge ambisjonar for kritikken, men eg er samd i den grunnleggande tanken. Eg meinar at om kritikken i det heile skal ha ein funksjon i samfunnsdebatten, må vi bruke heile erfaringa vår som privatpersonar og samfunnsmenneske i bokmeldarverksemda, og sørge for å stadig vidareutvikle både kunnskapen og refleksjonsevna. Og då altså ikkje berre på det litterære feltet, men òg politikk, forskning og andre aktuelle saksfelt.

I det perspektivet er det endå viktigare å sjå på det materielle grunnlaget for kritikk: Stor gjennomtrekk i kritikarstanden (på grunn av dårleg løn) vil føre til at ein stor del av kritikken blir overlatt til stadig nye, unge menneske som må byggje seg opp både i kjennskap til det litterære feltet og som samfunnsmenneske. Og som kanskje forlet kritikken idet – eller før – dei byrjar å bli tydelege samfunnsaktørar for seg sjølv og andre. Nettopp difor er det at ein kritikk som ønskjer å ta samfunnsansvar også må bry seg med noko så prosaisk som pengar.

Eg veit at mange kritikarar ikkje likar å snakke om det, men økonomi er viktig. Vi kan snakke så mykje vi vil om samfunnsansvar, men om vi ikkje samstundes snakkar om pengar, blir det berre honnørord som kilar i øyrene ei stund, men som får minimal innverknad på den kritiske praksisen.