…meinar no eg!

Privat vs. offentleg etikk

Debatten rundt Vigdis Hjorths roman Arv og miljø reiser spørsmålet: Er omsynet til offentleg renommé viktigare enn private kjensler og relasjonar? Sagt på ein annan  måte: Er det verre at noko blir offentleg kjend enn at det faktisk har skjedd?

Då eg var tidleg i 20-åra, skreiv eg eit brev til foreldra mine om ting eg hadde opplevd som vanskeleg i barndommen. Det gjaldt ikkje noko som vil bli rekna som alvorleg av andre, men det var verkeleg nok for meg. Eg fekk to brev i retur: Mora mi var kort sagt open for mi oppleving, faren min meinte at det eg fortalde ikkje kunne stemme. Men etter at eg hadde skrive til han på nytt, aksepterte han det eg tenkte og følte som utgangspunkt for vidare samtale. Det betyr ikkje at alt frå då av var harmoni, men det betyr at eg aldri ville kome på å dele det eg skreiv i desse breva offentleg. Eg vart høyrt av dei det gjaldt, og det var nok.

I romanen Arv og miljø har Vigdis Hjorth skrive om korleis det er å ikkje blir møtt med slik aksept. Hjorth skriv at det store fleirtalet av incestoffer som fortel om overgrepa som vaksne, ikkje blir trudd og misser kontakt med familien. Debatten rundt romanen som vart starta av litteraturkritikar Ingunn Økland i Aftenposten, har spegla dette i nesten tragikomisk grad: Ein roman kor hovudpersonen opplever å bli mistenkeleggjort i staden for å bli lytta til, blir mistenkeleggjort i staden for lytta til.

Logisk brist?
Det starta med ein mistanke frå Økland si side om at Hjorth skildra verkelege hendingar i romanen. Og eg er samd i at det er nær umogeleg å lese Arv og miljø utan å tru at Hjorth skriv om eigne erfaringar. Når Aftenposten så avdekkjer litterær bruk av verkelege hendingar, blir det ytterlegare sannsynleggjort at omtalte overgrep og familiekonfliktar er verkelege, noko som inneber ei skulding om incest mot faren og stiller resten av familien, spesielt mora, i eit lite flatterande lys. Men er det då ikkje noko ulogisk i at Aftenposten har retta all sin moralske indignasjon mot forfattarens litterære metode?

I si første melding av romanen skreiv Økland at bruken av verkelege hendingar var meir akseptabel om overgrep faktisk har skjedd. Men når avisredaksjonen sjølv har funne fakta som gjer det meir sannsynleg at det er tilfelle, skriv ho at ho ikkje tar stilling til spørsmålet om overgrep.

Eg har ikkje meldt romanen sjølv, men eg ville i utgangspunktet ha latt spørsmålet om biografisk sanning liggje nettopp fordi emnet er så alvorleg for alle involverte. Når problemstillinga likevel er brakt på bane, synes eg det er på sin plass å seie at det er svært lite sannsynleg at Hjorth skulle ha lagt litteraturen tett opp til verkelege hendingar for å sverte familien sin med falske rykte om incest, eller at ho ikkje skulle ha skjøna implikasjonane av å legge forteljinga så nær kjende hendingar i eige liv.

Dermed blir det umogeleg å drøfte bruk av levande modellar på reint prinsipielt grunnlag, slik Økland har prøvd å gjere. For det spørsmålet som dirrar under både handlinga i Arv og miljø og debatten om bruk av levande modellar, er om det er verre at noko blir offentleg kjent enn at det faktisk har skjedd?

Bak tabuet
Aftenpostens dekning svarar «ja». Det er ein viss ironi i at ei avis som har markert seg som prinsipiell forsvarar av ytringsfridom, plutseleg meiner at forfattaren burde ha vist større omsyn til privatlivets fred, offentleg renommé og familiefellesskapen. Samstundes som det er avisa som legg fram kunnskapen som koplar den private sfæren og romanuniverset saman.

Det verste er likevel at når den moralske peikefingeren blir retta mot forfattaren i akkurat denne saka, opprettheld det ei norm om skilje mellom privat og offentleg sfære som mest tenar verkelege overgriparar.

Tabu gjer at dei som er offer for tabubelagte handlingar vil ha vanskeleg for å snakke om det til andre, både i private og offentlege samanhengar. Tabu skaper skam, men i staden for at overgriparen føler skam, er det ofte offeret som kjenner skamma for det overgriparen har gjort. Å insistere på hemmeleghald kan dermed bidra til å oppretthalde «hemmelege rom» kor overgrep kan skje. Det er nettopp den typen haldningar romanen åtvarar mot.

Det brennbare temaet i Arv og miljø er nemleg ikkje seksuelle overgrep isolert sett, men forteiingskulturen som krev at offeret skal verje både overgriparen og resten av familien for dei negative konsekvensane av det ho har blitt utsett for. Om ho nektar å late som ingenting, er ho «egoistisk». Og om ho ikkje er flink nok til å late som ingenting, er ho altså framleis moralsk tvilsam.

Sjølvsagt kunne Hjorth ha unngått heile debatten ved å fiksjonalisere historia slik at ingen gravande kritikar kunne finne likskapar til hennar eige liv. Men kan ein, om vi reint hypotetisk seier at romanen er sjølvbiografisk, hevde at det var hennar moralske plikt å gjere det? Kan ein svike tillitsforhold som ikkje lenger eksisterer?

Ikkje hemn, men forsvar
Om det Hjorth skriv er sjølvopplevd, er det ikkje sikkert at den fiksjonaliseringa ho faktisk har gjort, er meint å verje andre enn henne sjølv. Sjølvsagt kan romanen dermed bli oppfatta som hemn.

Men ser ein historia frå synsvinkelen til ho som er forteljar og hovudperson, same kven det eigentleg er, er romanen eit heilt naudsynt forsvar for den sanninga og dermed den identiteten familien hennar nektar å godta.

Det einaste vi veit sikkert, er at Hjorth ikkje vil ha merksemda retta mot spørsmålet om kva ho har opplevd, men snarare mot at mange har opplevd det ho skriv om. Og fordi dette er ein roman mange kan skjøne si eiga historie i lys av, yter teksten motstand mot dei urimelege krava mange offer har møtt frå sin næraste familie når dei  mest av alt hadde trengt støtte: Enten late som ingenting eller forsvinne ut av familiefellesskapen.

Sjølvsagt skal litteraturen, som all anna menneskeleg handling, også vere gjenstand for moralske vurderingar. Litteraturen er i seg sjølv ein viktig arena for oppøving av evna til å gjere moralske vurderingar, spesielt gjennom den innsikta vi får i andres erfaringar, tankar og kjensler.

Men i spørsmål om kva som er rett handling, må kvart unike sakskompleks bli vurdert gjennom å vege ulike omsyn mot kvarandre. Både emnet som blir teke opp og vurderingar av den sannsynlege samanhengen mellom litteratur og biografisk sanning gjer det  uheldig at akkurat romanen Arv og miljø har vorte fanesak for spørsmålet om bruk av levande modellar. Og då først og fremst for dei som har opplevd det Hjorth skriv om.

Vi treng litteraturen som fristad for bearbeiding av erfaringar som først oppstår og sidan blir avviste og prøvd undertrykte i private rom. Det er ikkje rimeleg å vente at offer for overgrep skal takle traume aleine – og halde kjeft i tillegg.

Tenke sjølv

Ho ligg rett ut på ein sofa med hovudet støtta opp av puter og tenker medan ho stirrar ut i lufta og røykjer. Etter at eg såg filmen om Hannah Arendt er det det biletet som sit igjen. Den replikken eg hugsar best er det ho seier til filosofen Martin Heidegger, som ho studerte under på Universitetet i Marburg: Eg vil lære å tenke.

Årsaka til at dette brende seg fast hos meg, er sjølvsagt at eg òg ligg på sofaen rett som det er. Eg les og tenker, og av og til sovnar eg. Det er jo fort gjort når eg er her aleine heile dagen. Om eg er fornuftig, går eg heller ut ein tur. Men om eg sit framfor datamaskina, ligg på sofaen eller er ute og går, gjer eigentleg ingen forskjell, poenget er at å vere kritikar i stor grad handlar om å ha tid til å tenke. Sjølvsagt tenker eg på mykje tull også, brukar tid på å sortere kjensler, på å tvile på meg sjølv og på å bestemme kva vi skal ha til middag  – eg er langt unna det nivået av tenking som Arendt dreiv med. Men å sjå henne, trigga noko i meg.

Tankearbeid
På den øya eg vaks opp, var mange fiskarar, og dei meinte at faren min ikkje arbeidde, som rektor sat han jo mykje på kontoret eller i  møte. For dei var berre fysisk arbeid ordentleg arbeid. Skal tru kva dei ville syntes om Hannah Arendt på sofaen, eller meg. Men å verkeleg konsentrere seg om ei tankerekkje er hardt og energikrevjande arbeid. Av den grunn tar dei fleste av oss mentale snarvegar så ofte vi kan, og drar konklusjonar basert på fordommar og vanetenking. (Daniel Kahneman skriv mykje om dette i boka Tenke – fort og langsomt.)

Sjølvsagt går det tankar gjennom hovudet på oss alle det meste av tida, arbeid av alle slag krev stadig vurderingar. Men kor godt resonnerer og vurderer vi, og korleis kan vi lære å bli betre? Eg trur at undervisninga i logikk, vitskapsteori og filosofihistorie, som var del av det studieførebunade Ex.Phil.-studiet på universitetet, har påverka tenkinga mi, og eg meinar at dette burde bli undervist på vidaregåande skule så fleire fekk det med seg. Vidare studier har sjølvsagt også betydd mykje. Likevel skulle eg gjerne, som den unge Hannah Arendt, ha hatt nokon til å lære meg å tenke.

For å tenke sjølvstendig, å gå vidare frå det ein har lært, setje ny informasjon inn i ein samfunnsmessig kontekst i stadig endring og dra nye konklusjonar, det er vanskeleg. Eg trur ikkje det er så mange einskilde menneske i verdshistoria ein kan seie verkeleg har tenkt noko nytt, noko med potensiale til å endre samfunnet. Det er vel difor det heiter seg at vi, altså vår kultur, «are standig on the shoulders of giants».

Å velge sine autoritetar
Likevel er det ikkje slik at å tenke ein tanke andre har tenkt før deg er bortkasta. Tvert om er sjølve tankeprosessen ein verdi i seg sjølv, og korleis ein har kome fram til noko er vel så viktig som konklusjonen. Skulle eg la vere å tenke gjennom saker fordi andre veit meir og er smartare enn meg? Skulle eg slutte å gjere sjølvstendige vurderingar av den grunn? For meg ville det vere å miste ei av dei store gledene i livet. Om ein ikkje prøvar seg fram, blir ein i alle fall ikkje smartare. Og å ta feil kan vere eit steg på vegen mot å finne ut noko viktig, om ikkje for verda, så i alle fall for ein sjølv.

Sjølvsagt kan det ofte vere freistande å stole på autoritetar som tenker for deg, det er ikkje utan grunn at den følgjande salmestrofa ofte blir sitert: «Når jeg har tenkt meg trett til døden, si så hva du har tenkt, o Gud.» (Fra salmen «Lær meg å kjenne dine veie») Og det er viktig å kunne stole på andre, det er samfunnet vårt basert på. Men også kven ein skal stole på, er ei viktig avgjerd som bør vere basert på gode vurderingar. Om mange ukritisk lar seg styre av sterke leiarar, er det ein fare for demokratiet – tenk Hitler. Så medan ein autoritet på eit område jobbar for å vinne tillit, må andre ta oppgåva med å granske om han/ho er tilliten verdig, og jo fleire som er i stand til slik kritisk vurdering, jo betre.

Ein viktig del av kritisk tenking er å gjere sjølvstendig observasjonar, og stole nok på dei til å gjere vurderingar basert på desse. Neste steg er å formulere vurderingane, noko som sjølvsagt kan skje både munnleg og skriftleg, det avgjerande er kvaliteten på tanken. Faren er at ein risikerer å kome til konklusjonar som strid med det andre meinar er rett, og som filmen om Hannah Arendt viser, kan det krevje mot å stå på sitt. Men om tenking skal vere reelt kritisk, vil det alltid innebere risiko, risiko for å ta feil, risiko for konsekvensar. Det er noko av det som gjer slikt arbeid krevjande.

Skrive sakte
Å gjere eit tankearbeid og å formulere ei setning er eigentleg den same prosessen. Ein tanke du ikkje kan formulere er ikkje ferdig tenkt; i arbeidet med å finne formuleringa blir tanken til. Når ein festar tankar i skrift, og publiserer skrifta, vert det forpliktande på ein annan måte enn munnlege utsegner. Difor oppfordrar sjølve skriveprosessen til å tenke sakte.  Av og til er nedskrivinga lett, når det ein skriv er basert på godt innarbeidd kunnskap eller noko ein har tenkt mykje på frå før. Det kan også vere veldig tungt – når det er krevd at du set deg inn i ny kunnskap, formulerer di eiga forståing og gjer vurderingar. God kritikk gjer alt dette, men eg ser ikkje vekk frå at både eg og andre brukar ein god del mentale snarvegar – heuristikkar – spesielt i møte med litteratur som liknar på bøker vi har lese før.

Den største forskjellen på ein god og ein dårleg tekst – litteratur eller kritikk – er difor ikkje at den første har velklingande setningar medan den andre brukar klisjear. Den største forskjellen er å finne i kvaliteten på innsiktene som vert formidla. Så er det sjølvsagt eit spørsmål om ein litterær tekst med dårleg eller klisjemessig språk kan formidle verdifulle tankar. Mange vil meine nei. Eg har ikkje fått tenkt ordentleg gjennom det enno.

Grunnen til at eg likar å skrive, er ikkje at eg får eit kick av å lage velformulerte setningar – sjølv om det sjølvsagt kan vere stas om eg får det til. Grunnen er at eg ønskar å forstå verda rundt meg, og at eg har stor glede av skrive-/tenkeprosessen. Å gjere ein god observasjon, å sjå ein samanheng eg ikkje har sett før og få til eit godt resonnement – det er lite som er meir tilfredsstillande enn det. Av og til har eg tenkt så mykje på noko at å skrive det ned snarare er ein lettelse enn arbeid. Andre gongar er det steintungt å kome i gong, og jo vanskelegare stoff og høgare ambisjonar, jo tyngre er det.

Arbeidsintensiv skrift
Det som er med ein godt formulert tanke, er at han gjerne verkar sjølvsagt med det same du les han. Likevel kan det ha vore hardt arbeid å kome fram til den innsikta som vert formulert. Og det vanskelegaste av alt, er å skrive om noko komplisert på ein lettfatteleg måte. Sjølvsagt finst det dei som har lettare for dette enn meg, men la meg likevel bruke eit døme frå eiga erfaring:

I fjor vinter las eg Absalom, Absalom! av William Faulkner om igjen, saman med ein del sekundærlitteratur. Eg hadde avtalt å skrive ein artikkel for Bokvennen om Absalom, Absalom! lesen som krim, og sidan eg hadde kome seint i gang med arbeidet, gjekk det fort og gale. Det vart rett og slett ikkje bra nok, og artikkelen blei refusert. Eg arbeidde vidare med artikkelen etter eit par månaders pause, og fekk artikkelen akseptert til slutt. Men etter at den var avslutta, var det som eg plutseleg såg endå ein ny dimensjon av stoffet eg hadde jobba med, eg følte at eg fann svaret på eit spørsmål eg hadde hatt om eit grunnleggjande premiss ved plotet i romanen. Dette formulerte eg i eit kortare essay, der hovudfokuset var seksualmoralen og kvinnesynet i Sørstatane i tida rundt den amerikanske borgarkrigen. Eg trur ikkje at desse to tekstane presenterar tankar som aldri har vore tenkte før. Men dei representerer ny innsikt for meg, og det kosta meg mykje arbeid å kome dit.

Likevel tippar eg at om du skulle lese artikkelen og bokessayet eg har skrive om Absalom, Absalom!, vil du oppleve konklusjonane mine som ganske sjølvsagte, kanskje også at du visste dette frå før. Det kan jo hende. Men om nokon, før du hadde lese tekstane, hadde bedt deg fortelje om seksualmoral, kvinnesyn og raseblanding i Sørstatane i denne perioden, er det ikkje sikkert du ville ha hatt så mykje å seie. Det er langt enklare å gjenkjenne innsikter enn å formulere dei sjølv.

Når eg les artiklar av andre, blir eg ofte imponert fordi skribenten veit så mykje. Andre gongar, når teksten er meir resonnerande, blir eg ikkje like imponert, kanskje er opplevinga at dette er då ganske sjølvsagt? Det paradoksale er at den imponerande kunnskapen kan vere henta direkte frå annan litteratur, medan det kan liggje mykje meir arbeid bak resonnementa og vurderingane, sjølv om dei kan vere enkle både å avskrive og vere usamd i. Det er det lett å gløyme i flaumen av bøker og artiklar som vert publisert, og ein kan dessverre ikkje seie at betalinga for denne typen arbeid står til arbeidsmengda heller.

Tankerikdom
Samfunnet treng at nokon tenker sakte og grundig, tar jobben med å finne, presentere, vurdere og debattere kunnskap, som utgangspunkt for vidare tenking og utvikling i samfunnet. Slik tenking finst i forsking, i kunst, litteratur, kritikk og journalistikk. Mitt felt, litteraturkritikken, tenker vidare på dei tankane som kjem fram i litteraturen. Å vurdere kor gode dei tankane er, er ein viktig del av kritikken, for tankar spreier seg, tankar kan på sikt påverke politikken og heile samfunnet.

Difor er det viktig at så mange som mogeleg ser verdien av å tenke sakte – og har tid til å tenke sakte sjølv. For meg er det – saman med tillit, likeverd og omsorg – kjenneteikn på eit rikt og godt samfunn.

Varsel for døve øyre

Politikarane våre har ikkje evne til å førestelle seg den katastrofen klimaendringane vil skape. Vi som har det, er redde.

Jorda kan stå framfor ei klimakrise det ikkje har vore maken til så lenge menneska har eksistert, men lite tydar på at politikarane vil handle i tide til å hindre ho. Kvifor tar politikarane så lett på åtvaringane frå ekspertane?

Ei årsak kan vere vanskane med å førestelle seg noko ein aldri har sett før. Daniel Kahneman skriv i boka Tenke – fort og langsomt at menneske stadig gjer val basert på mentale snarvegar, heuristikkar, som er påverka av personlegdom, vanetenking og tidlegare erfaring. Ein konsekvens av dette:

Når det gjelder sjeldne sannsynligheter, er ikke hjernen konstruert for å skape et helt riktig bilde av situasjonen. For beboerne på en planet som kan bli utsatt for hendelser ingen før har opplevd, er dette ikke gode nyheter. (Kahneman 2012)

Men det er store forskjellar på kor merksame ulike mennesketypar er på fareteikn. I boka Særlig sensitiv skriv Elaine Aron at 15-20 prosent av alle menneske er høgsensitive. Denne gruppa er meir fysisk sårbare og treng meir ro enn andre, men skal ha overlevd i evolusjonen fordi dei har fungert som varslarar, og slik auka sjansane for at flokken deira skulle overleve. Dei er meir vare for sanseinntrykk, bearbeidar dei grundigare, og hugsar difor betre og har lettare for å førestelle seg framtida enn andre. Mange intellektuelle og kunstnarar er høgsensitive.

Politikarar er derimot ofte optimistar:

De som har størst innflytelse på andres liv, er sannsynligvis optimister og overdrevent selvsikre, og mer tilbøyelig til å ta sjanser enn de selv er klar over. (Kahneman 2012)

Kahneman skriv at det å ha makt også gir overdriven tiltru til eigne vurderingar. Som illustrasjon gjengir han eit talande sitat av USAs forrige president:

Jeg bruker ikke mye tid på å gjøre spørreundersøkelser rundt omkring i verden for å få vite hva folk synes jeg skal gjøre. Jeg trenger bare å vite hva jeg synes. (George W. Bush, november 2002, gjengitt i Kahneman 2012).

Slike handlingsmenneske med stor makt har dermed overdriven tiltru til eigna vurderingsevne samstundes som dei har lett for å undervurdere risiko og overhøyre innvendingar.

Så kor mykje av framtida til borna dine er du villeg til å satse på at dei som kjenner fagfeltet klima best, er dårlegare enn politikarane til å vurdere kva klimaendringar kan føre til?

Politikarar har klokketru på at forskarar kan finne ei løysing på alle problem. Sidan det likevel er vanskeleg for dei å ta resultata av klimaforskinga alvorleg, kan dei starte med å ta innover seg innsiktene til Kahneman og Aron. Dei viser kor naudsynt det er at dei som har makt får råd frå slike som er vare for teikn på fare og klarar å sjå informasjon frå ulike felt i samanheng, vurdere mogelege utfall og finne meistringsstrategiar.

Politikarar flest vil påstå at dei klarer dette, og at dei gjer det. Til det er det berre ein ting å seie:

Nei, de gjer ikkje det. For da ville de ha vore redde. De ville ha sett i gang tiltak som monna, og i alle fall ikkje halde fast på prinsippet om økonomisk vekst. Tida for vekst er over, det er tid for å finne andre verdiar å leve for.

Politikarane seier også at kunst er viktig, mellom anna for å utfordre vanetenkinga vår. I avisene ser vi at det er mange intellektuelle og kunstnarar som er bekymra for miljøet. Dette er folk som har sin styrke i abstrakt og kreativ tenking, ikkje i politisk taktikk og handlekraft.

Nettopp difor er det på tide at dei som har evne og vilje til å styre innser si eiga begrensing og lærer å ta på alvor dei varslarane samfunnet har.

Innlegget stod på trykk i Dagbladet 29. oktober.

Tilrår å lese Frode Helmich Pedersens artikkel «Om Noam Chomskys geopolitiske analyse». Sitat: «Spørsmålet blir så om mennesket vil gå inn i planetens historie som et ”biologisk feiltrinn”, som brukte sine 100 000 tilmålte år på å ødelegge seg selv og samtidig svært mye annet, eller om det vil kunne bruke sin intelligens til å forbedre sine egne overlevelsesvilkår.»

Les meir om høgsensitivitet på heimesida til Elaine Aron.

Kjærleik og raseri

Om du elskar ungane dine, er det på tide å bli rasande på deira vegne.

Filosof Arne Johan Vetlesen har skrive ein svært god kronikk om kva vi som er foreldre skal seie til borna våre om framtida når vi fryktar at samfunnet går mot ei miljøkatastrofe. Er det viktigaste å gi dei håp for framtida, eller bør vi førebu dei på å møte dei mørke realitetane? Og ikkje minst: Korleis kan vi bidra til å forhindre eller minimere klimaendringane, og slik gjere framtida lysare?

Vetlesen skildrar også noko eg kjenner meg igjen i: Kor einsamt det kjennest å vere redd for framtida når det kan verke som ingen andre er opptekne av dette, og ingen er interessert i å endre livsstil for å hindre katastrofen. Å bli stempla som moralist dersom ein uttalar seg om forbruk, flyreiser og miljøøydeleggingar. Men kva lærer vi borna våre om vi går rundt og fryktar framtida samtidig som vi sensurerer oss sjølve av frykt for kva andre skal tenke om oss?

Sjølvsagt er det viktig å formidle håp og handlekraft til neste generasjon, ikkje resignasjon og avmakt. Men Vetlesen set fingeren på noko viktig: I møte med ei kommande katastrofe kan positiv tenking vere det farlegaste av alt dersom det hindrar oss i å handle.  Sitat:

Det vi trenger å gi våre barn, er ikke først og fremst håp. Håp er vakkert, idealistisk, moralsk uklanderlig. Men det er neppe den beste analysen å hevde at å spre håp, i form av positivt svar på spørsmålet om det vil gå bra, er det viktigste vi voksne i dag kan gjøre. Å holde på håpet kan tvert imot vise seg å utsette nødvendig handling.

Så kva er ein passande respons i den situasjonen vi er i idag? Kjærleik og raseri, er Vetlesens svar. Og eg veit han har rett: Det er så altfor lett å sige inn i depresjonen, men det hjelper ingen. Eg elskar ungane mine, så no gjeld det å finne fram til det konstruktive raseriet; for framtida deira.

Eg brukar vanlegvis ikkje bloggen til å vidareformidle andre artiklar, men denne kronikken synes eg er så viktig at eg gjer eit unntak:

Les kronikken i Aftenposten!

Mot til å møte – og meine

Den største risikoen for kritikaren er ikkje å la seg røre av litteraturen, men å fortelje ærleg om vurderinga si når denne er negativ.

Denne helga var eg på Krititkerlaget sitt tverrfaglege hausteminar om kritikk. Sjølvsagt sit berre nokre fragment av alt som vert sagt igjen i minnet, men ordet som oppsummerar det heile for meg, er «mot».

Boel Christensen-Scheel snakka om korleis Tommy Olsson brukar seg sjølv som performativt materiale, og meinte at dei særaste og mest kritiske tekstane også kan vere dei som formidlar best.

– Alle dei viktige kritikarane har endt som einsame menneske, sa Frode Helmich Pedersen. Han understreka at kritikaren ikkje må skrive på premissane til forfattaren,  altså «hjelpe» forfattaren til å skrive betre neste gong. Kritikken skal vere fri og subjektiv og retta mot publikum, og helst underhaldande. Dyder for ein kritikar er (og her siterer eg på bokmål): «Ærlighet, tydelighet, individualitet, veltalenhet». Han siterte Walter Benjamin: «Den som ikke kan ta parti, bør tie. Polemikk betyr å tilintetgjøre en bok i et par setninger. Bare den som kan tilintetgjøre, kan kritisere». Eg tolkar dette sitatet på to måtar: Om du ikkje er klar til å felle ein tydeleg negativ dom, bør du ikkje ta på deg å vurdere i det heile. Samtidig må du ha ethos og retoriske evner for å gjere det.

Arild Linneberg greip fatt i Walter Benjamin-sitatet og sa at Benjamin motsa seg sjølv i andre bøker, som del av ein dialektisk metode. Mellom anna skal han ha hevda at kritikk bør fokusere på innhaldet i litteraturen, og slik gjere andre i stand til å ta stilling til verket. Linneberg la vekt på at om ein kritikar ikkje klarer å gjere god greie for innhaldet i ei bok, om han gjenfortel historia feil, så blir utgangspunktet for å vurdere boka gale. Og så kom han med døme på velrennomerte kritikarar som opp gjennom historia har avskrive bøker vi idag vurderer som klassikarar, mellom annan var Georg Brandes negativ til Sult av Knut Hamsun.

Spørsmålet om motstand
Truleg sa Linneberg mykje meir eg burde ha notert, men på dette punktet vart eg oppteken med å formlere eit spørsmål. For om ein ser på kritikken som ein viktig del av litteraturen som samfunnsinstitusjon – ikkje berre som eit spørsmål om kor ofte den einskildre kritikaren har rett eller tar feil – og eit viktig mål for kunsten er å skape ein ny estetikk eller gjere opprør mot den gamle, er det ikkje då eit teikn på at ein har lukkast om kritikarar ikkje umiddelbart klarer å verdsetje det nye? Kan ikkje kritikaren i rolla som dialektisk motstandar skape debatt som på sikt kan fremje den nye kunsten?

Eg fekk nok ikkje formulert meg så klart der og då, og hugsar berre at Linneberg gav meg delvis medhald før han gjekk over til å snakke om noko anna. Men som Christensen-Scheel tidlegare sa i innlegget sitt: Spørsmål er viktigare enn svar, fordi spørsmåla kan endre grunnlaget for tankane våre.

Linneberg oppfordra i sum kritikaren til å nærme seg verket audmjukt, og enda med å vise til Paul DeMan, som i essayet Criticism and Crisis hevdar at god litteraturkritikk alltid er i krise. Dette burde eg ha vore i stand til å utdjupe, men kan ikkje seie anna enn at det har med kampen mot meiningsløysa å gjere. Igjen hengte eg meg opp i det som gjaldt meg sjølv: I innlegget Kritisk tilstand som potensiale har eg skrive noko som i alle fall tilsynelatande liknar; at ein god kritikar stadig må presse seg mot grensene for eiga erkjenning.

Kritikk og erotikk
Dagen etter snakka poet Arild Vange om det han kalla «interaksjonskritikk». Kort oppsummert mana han kritikaren til å ha respekt for «annetheten» i verket, med referanse til Emmanuel Levinas. Kaja Schjerven Mollerin, Jenny Tuedal og John Swedenmark vart også sitert som talspersonar for ein kritikk som er open for verket og villig til å risikere noko i dette møtet. Vange omtalte kritikk som ei form for omsetjing; frå forma i kunstverket til kritikarens språk. Idealet var ein kritikar som ikkje set seg «over» verket, men legg seg «inntil» og «set noko i rørsle». Tungt lada seksuell metaforikk her, altså, noko publikum visste å setje pris på.

Så er kritikk samanliknbart med erotikk? Vel, kva er ikkje det …

Eg meldte nyleg Hanne Ørstavik-romanen Det finnes en stor åpen plass i Bordeaux. Eg var i meldinga oppteken av bilda og symbola i teksten, og etter denne helga har det blitt endå tydlegare for meg at det Ørstavik skildrar, det å stille seg i ein sårbar posisjon for å vise at ein treng å bli sett og elska, ikkje berre handlar om erotikk, men også om forsøket på å seie noko vesentleg om livet.

Det er nok denne sårbarheita dei har i tankane, alle dei som vil at kritikaren skal gjere sitt ytterste for å skjøne prosjektet til kunstnaren og gi respons på det eksistensielle prosjektet. Det ein fort overser då, er at kritikaren også har eit eksistensielt prosjekt, og i tillegg har eit ansvar på vegne av det sams, eksistensielle prosjektet vi deler i samfunnet.

Den eigentlege risikoen
Det er sjølvsagt på sin plass at kritikaren er open for det nye i kvar tekst og vågar å møte det ærleg, ikkje som profesjonell overdommar, men som eit menneske med eigne kjensler og erfaringar. Men den største risikoen for kritikaren i denne situasjonen er ikkje å la seg røre av litteraturen, men å fortelje ærleg om opplevinga og vurderinga si når denne er negativ.

Å gjere ei negativ vurdering ber i seg risikoen for å ta feil eller vise at ein ikkje har skjøna teksten ordentleg. Kanskje endå skumlare: Riskoen for å blottleggje kva det er i ein sjølv som gjer at ein reagerer negativt. Ein har ikkje alltid sjølv full kontroll over dette, kanskje røpar ein svakheiter andre vil sjå, men ikkje kjenne seg igjen i? I tillegg kjem sjølvsagt den sosiale belastinga ved å påkalle sinne og uvenskap frå forfattarar og støttespelarane deira, og ved å generelt framstå som ein kritisk og vanskeleg person.

Å ha vurdert ei bok for positivt kan kanskje gjere at ein misser respekten til nokre som ikkje likar boka, men vil i dei fleste tilfelle likevel gjere at ein framstår for verda som ein velviljug person som alltid ser etter det beste. Som ser etter det eksistensielle prosjektet og ikkje småleg heng seg opp i kva som kunne ha vore betre.

Men om den velviljuge lesinga blir idealet, blir det freistande for kritikarar å berre «leggje seg inntil» dei kunstverka ein i utganspunktet kjenner seg tiltrekt av. Kvifor risikere å bli intim med eit verk om du i tillegg til ei lite tilfredsstillande lesaroppleving også gjer deg sjølv upopulær sosialt? Ei slik utvikling vil ikkje kome litteraturen til gode, men vil på same måte som dei kommersielle marknadsmekanismane aktivere Matteuseffekten: Dei som har, skal få, medan dei som ikkje har, skal misse sjølv det dei har. Og då tenkjer eg ikkje på kritikarane, men på litteraturen sjølv:

Den hardaste forma for avvising er den som knapt vedkjenner at du finst. Forfattarar som får lite omtale veit det.

Kritikk og eksistens
Kritikaren leitar, som kunstnaren, etter det som har stor eksisteinsiell verdi, ikkje berre for ho sjølv, men for samfunnet. Som Helmich Pedersen sa: Negativ kritikk er eit implisitt forsvar for den litteraturen som er betre. Å ta eit verk på alvor, inneber å kritisere det ærleg. Der ligg riskoen for kritikaren, og så lenge forfattarar og andre avviser det eksistensielle alvoret som oftast ligg bak kritiske tilbakemeldingar, grev dei skyttargraver mellom litteraturen og dei mest dedikerte lesarane.

Det er ikkje naturgitt at ein god kritikar må vere eit einsamt menneske. Men å hindre det, krev evne til å sjå at motstand er like nødvendig som velvilje om kunsten og kulturen skal kunne røre seg framover.

Mitt liv som merkevare

Eg er ein individualist med sterke liberale sympatiar. Men eg veit at eg aleine ikkje er ein sterk aktør på nokon marknad, tvert om vil marknaden styre meg; kva som er tilgjengeleg for meg, og kva eg må betale for det. Kva eg må selje av meg sjølv, og til kva pris.

Den høgresida som strekkk seg langt inn i Arbeiderpartiet, vil forme samfunnet vårt etter ein marknadsmodell, og marknaden som metafor dominerer etterkvart språket vårt.  Men kor godt kjennest det eigentleg når all menneskeleg samhandling blir framstilt som handelstransaksjonar der målet er å site att med størst mogeleg utbytte?

Er du attraktiv på kjønnsmarknaden? Kva har du å tilby ein potensiell partnar? Sterk økonomi, omsorgsevne, eit vinnande vesen? Eller i det minste ein fin kropp? Korleis gjer du det på arbeidsmarknaden? Byggjer du deg sjølv som merkevare gjennom sosiale medier?

«Shoppar du» politiske standpunkt? Vil du ha mest mogeleg igjen for skattepengane dine? Og er du nysgjerrig på kva forbruket ditt av elektroniske duppedittar, klede og feriar seier om deg som person? Det seier nok først og fremst at du er eit produkt av di tid.

Før du set din lit til marknadsmekanismane, kan det vere lurt å vurdere din eigen plass på dei ulike marknadane. For du kjem ikkje langt utan kjøpekraft eller marknadsmakt, og det er stor forskjell på å vere kunde eller tenesteytar. Korleis påverkar marknadstenkinga eigentleg samfunnet vårt?

Helsemarknaden
Vi er alle potensielle «kundar» for helsevesenet. Gjennom fritt sjukehusval kan du no bestemme kven som skal få lov til å gi deg den helsetenesta du treng. For du har jo betalt over skatteseddelen, må vite. Men korleis er det med utvalet av helsetenester for akkurat den sjukdomen eller skaden akkurat du slit med? Er ditt helseproblem attraktivt på helsemarknaden, har kuren for di helse ein gunstig stykkpris i finansieringssystemet?

For dei som leverer tenester vil sjølvsagt ikkje kaste bort meir tid enn naudsynt på kompliserte og tidkrevjande prosedyrer om det er meir skattepengar å hente på enkle inngrep. Og sjukehusa må dokumentere at dei leverer effektive tenester og føljer rutinene for offentlege innkjøp, så dei må ha tid til å rapportere. Då betyr det mindre om akkurat du er så uheldig å ha fått ein sjukdom som ikkje er kostnadseffektiv.

Legane, sjukepleiarane, hjelpepleiarane, portørane, administratorane og reinhaldarane sel arbeidskrafta si til helseforetak som sel helsetenester. Kanskje er du ein av dei? I så fall krevjer politikarane no at du må ha tal å vise til slik at skattebetalarane skal sjå at dei har fått maksimalt igjen for stemma dei gav ved valet. Kvar ny regjering vil difor ønske å presse meir arbeid ut av dei tilsette enn den forrige regjeringa, helst for mindre pengar.

No trur mange at måten å få til dette på, er å privatisere helsetenestene. Det er fordi dei som skal yte tenestene skal gjere det billigare. Men like bra. Det er ikkje berre usannsynleg, det viser også ein sjokkerande mistillit til alle dei fagfolka som idag driv sjukehus og sjukeheimar i Noreg.  Det er også eit paradoks at auka privatisering vil føre til like mykje eller meir byråkrati enn idag, for nokon må då kontrollere at dei private driv på ein forsvarleg måte og i tråd med regelverket.

Utdanningsmarknaden
I skulevesenet no for tida er elevane sett som kundar. I Oslo har elevar fritt skuleval, med eit viktig atterhald: Om dei har gode nok karakterar. Og dei har rett på å få tilpassa opplæring og papir på kva dei kan. Lærarane har plikt til å gi dei dette. Læraren må dokumentere alle vurderingar til skulebyråkratane i ulike rapportar. Personleg omtanke og omsorg lar seg ikkje måle, men slikt blir det også lite tid til i all rapportskrivinga.

Det læraren har «produsert» i løpet av eit skuleår blir kun målt i karaktergjennomsnitt. Tala brukar rektorar til å samanlikne skulane for å sjå kven som har gjort det best; kven som har fått tak i dei beste lærarane og fått desse til å yte mest. Det seier seg sjølv at resultata vil bli sterkt påverka av om det er dei gode elevane som søkjer opptak ved skulen, difor er no marknadsføring ein viktig budsjettpost for mange offentlege skular.

Politikarane brukar karaktertala til å måle kven som har fått dei beste skuleresultata. På sikt kan det bli slik at karakterane blir offentleggjort, slik at elevane kan «velje» om dei vil gå på skulen med det høgaste karaktersnittet. Det er mykje vekt på desse tala. Tilliten til at tala viser det dei er meint å vise ser ut til å vere ubegrensa, medan dei som skal setje desse tala, lærarane, opplever styringa ovanfrå og den utstrekte dokumentasjonsplikta som mangel på tillit til dei som fagpersonar. Så kva er det eigentleg som skjer? Sjå sesong 4 av TV-serien The Wire, så får du ein viss idé.

Poenget både for helse- og skulesektoren er kvantifiseringa; ein må ha tal å vise til, uansett korleis desse har blitt til. For politikarane skal levere varene til dei som har kjøpt tenestene deira med stemmesetelen sin. Dei skal gi oss mest mogeleg velferd for skattekronene. Lærarane og helsearbeidarane er også skattebetalarar, men i denne samanhengen er det dei som skal yte tenestene.

Eigedomsmarknaden
På eigedomsmarknaden er det vel mindre komplisert. Der tar du opp lån og betalar for det huset du har råd til. Men korleis blir prisane til? Eigedomsmeklarar set prisane, ikkje etter den faktiske verdien på boligen, det banken vil godta som pant, men etter forventa salspris. Det betyr at om nokon med mykje pengar er villig til å gå langt over takst for å få husa dei ønskar seg, vil vi andre etterkvart bli tvinga til å betale liknande prisar fordi prisane på heile marknaden stig.

I Noreg er boligmarkanden ikkje regulert. I andre land, som i Danmark, fins det reglar for å halde prisane nede fordi alle skal ha råd til ein stad å bu. I Norge set vi vår lit til banken, og dei fleste av oss er nødt til å betale på boliglånet til vi er pensjonistar. Dei som har kapital til å investere i boligar blir rike på dette. Og bankane, for det blir mykje pengar av renter og renters rente over tredve år. Så då har du ein viss idé om kven som haustar mest frukt av det lange arbeidslivet ditt.

Varemarknaden/arbeidsmarknad
Men på varemarknaden er det grei skuring med konkurranse, der må det til, ikkje sant? Det er berre dette problemet med sosial rettferd: Priskonkurranse på varer fører til priskonkurranse på arbeidskraft. Dei fleste veit at vi får billige klede fordi fattige må arbeide for svelteløn i andre land. I tillegg til det umenneskelege i slik utbytting, er det desillusjonerande å innsjå at logikken frå varehandelen spreier seg til alle område i livet; grensa mellom vare og menneske er ikkje absolutt, vi sel alle noko for pengar.

Ekstreme tilfeller av at sal av tenester også er sal av kropp, er kvinner i fattige land som føder barn for andre mot betaling og organdonasjon mot betaling. Ein gong i tida var menneske handelsvarer på linje med hestar, og slik er det kanskje framleis. Skal vi tru Washington Post, er det 30 millionar slavar i verda idag.

I USA er fengselsinnsette i kommersielt drivne fengsel billeg arbeidskraft, for mange unge er det umogeleg å få seg ein jobb dei kan leve av i det ordinære samfunnet, men når dei blir kriminelle og blir fengsla, jobbar dei gratis, kanskje  resten av livet. Det er den moderne versjonen av slavehald, der ansvaret for utviklinga blir tillagt den dårleg moralen til einskilde individ i staden for dei samfunnsstrukturane som har pressa individa inn i destruktive mønster.

Så kan ein undre seg over kva som vil skje i vårt eige land når så mange arbeidsplassar har blitt flytta til lavkostland at det blir få att her, samstundes som polakkar byggjer husa våre, svenskane serverer og høgt utdanna fagfolk frå Sør-Europa kjem hit og er desperate etter jobb. Har du den rette utdanninga, dei rette personlege eigenskapane og det sosiale nettverket til å få deg ein god jobb då? Kanskje må du skru ned forventningane til årsinntekt, og kanskje dermed bytte til ein billigare bustad.

Når kapitalkreftene får meir spelerom, veit vi at det første dei vil motarbeide er fagorganisering av arbeidarar. Det er fordi einskilde arbeidstakarar ikkje kan setje makt bak krav om ei løn ein kan leve av, sjukepengar, overtidsbetaling og rimelege arbeidstider. Det er  naivt å tru at rettar vi har idag vil bli vidareførte når arbeidsmarknaden hardnar til og kravet om eit «fleksibelt» arbeidsliv blir sterkare.

Om samfunnet ikkje lagar lover mot ei slik utvikling, og om arbeidstakarar ikkje får organisere seg og slik danne motmakt mot dei store kommersielle aktørane, kan individet i praksis bli tvinga til å selje seg sjølv som ei vare på så mange måtar, og det til ein pris som ikkje er høg nok til å kjøpe verdigheita attende.

Reklamen set standarden
Men sjølv no, medan vi både har jobb og kjøpekraft, er det viktig å spørje seg kva det gjer med oss å leve i eit samfunn der alt er styrt av kjøp og sal. Reklamespråket møter oss overalt. Det er ikkje eit språk laga for å hjelpe oss å skjøne verda og oss sjølve, det er eit språk spesialdesigna for å fremje særinteresser. Det brukar verkemiddel henta frå marknadsforskning og psykologi  til å overtyde oss om at vi stadig treng noko meir, at vi må ha pengar for å bli dei vi ønskar å vere. Reklame, produktplassering og TV-konsept utforma i samarbeid med kommersielle sponsorar formar ideane våre om kva vi treng for å få status i samfunnet.

Borna våre har ikkje kritiske filter mot desse bodskapane. Dei ser på TV korleis dei burde sjå ut og kva ting dei burde ha, og slik oppstår trongen til å skaffe seg pengar og til å skape seg sjølv ved hjelp av ytre staffasje i staden for å utvikle kunnskapen, medvitet og kjenslene sine. Verst av alt: Mange av oss går rundt med ei grunnleggjande kjensle av at vi ikkje er gode nok som vi er, at vi alltid må kamuflere eller forbetre noko ved kroppen, personlegdomen eller bakgrunnen vår. Eg vil så gjerne hindre at borna mine skal leve med slike kjensler og slike krav. Nyleg fjerna eg dei TV-kanalane som sender reklame retta mot born, som ein liten start.

På eit anna nivå: Kva gjer det med den offentlege samtalen at viktige medier er finansierte av annonser og reklame? Er til dømes TV2 si dekning av valet upåverka av at tv-kanalen kan tene store pengar på om det vert tillate med politisk reklamefilm? Og kva skjer med avisene når dei største avisene er mest attraktive for annonsørane? Det gjer det vanskelegare for dei små avisene å klare seg, men dreiar det også journalistikken i populistisk retning? Ein reduksjon av pressestøtten vil forsterke desse trendane.

Kunnskap og politikk
Marknader er kompliserte system, men samfunnet er større og meir komplisert, og må ikkje bli redusert til ein marknad. Likevel treng vi å vite korleis marknadar fungerar og påverkar samfunnet vårt for å kunne bruke dei politiske verkemidla rett.

Eit talande døme er at forbodet mot narkotika i praksis driv prisane på ulovlege stoff i veret. Resultatet er enorme kriminelle organsiasjonar, ein sterk, svart økonomi og eit nedverdigande liv i desperat pengejakt for dei narkomane. Då er det ikkje nok å leggje eit eller anna fint prinsipp til grunn for politikken, då må ein nøye vurdere verknader av ulike verkemiddel opp mot kvarandre. Ein må gjere noko med årsaka til at folk vil ruse seg i staden for å prøve å forby og skjule den uønskte aktiviteten. Det går an for narkomane å bli kvitt rusproblem, men skadane ein får av livet i eit valdeleg, kriminelt miljø der ein må selje både kropp og sjel for å få tak i narkotika, er langt vanskelegare å lækje.

Eg veit at mange er skeptiske til at fagspesialistar skal bestemme politikken, men i mange høve har vi ikkje gode alternativ til å stole på dei som kjenner fagfelta best. Det er difor urovekkjande når politikarar ikkje tar alvorleg innvendingar frå fagmiljø mot politikken dei fører. Det er lite vits i å satse på forskning og utdanning om fagkunnskap som kræsjar i det ideologiske grunnfjellet konsekvent blir ignorert.

Ikkje så fri likevel
Markedsmekanismane ser generelt ut til å favorisere dei som har mest pengar og makt frå før, så det er grunn til å tru at jo meir marknadskreftene får styre samfunnet vårt, jo større vil ulikskapane bli. Dei sterkaste aktørane kan raskt ende i monopolliknande posisjonar. Det betyr at ikkje ein gong den grunnleggjande konkurransen kan bli oppretthalden utan reglar som regulerer marknaden. Det er jo eit tankekors for dei som svergar til fri konkurranse som grunnleggjande prinsipp i samfunnet.

Hadde det endå vore slik at marknadar var tufta på ein grunnleggjande rasjonalitet. Men vi veit at det som er rasjonelt på individnivå, kan få irrasjonelle og dramatiske utslag på samfunnsnivå. Eg skal ikkje prøve å dra konklusjonar om finanskrisa i USA og Europa dei siste åra. Men ein skummel mekanisme på dette feltet er den sjølvoppfyllande profetien: Når det går rykte om at ei bedrift eller ein nasjon har svekka økonomi, vil dei som eig aksjar eller statsobligasjonar kvitte seg med desse for å unngå risiko for tap. Når mange sel samstundes, stuper prisen. Og når statar får dårlegare kredittrating, går renta på låna deira opp. Dermed kan ei bedrift eller ein nasjon som i utgangspunktet berre hadde ei mindre krise, gå bankerott, med sosial naud for svært mange som resultat.

Så vil vi verkeleg ha samfunn som er styrte av marknadsmekanismar? Det er tydeleg at nokon tener på det, men du bør spørje deg sjølv om du er ein av desse, og om du ønskar å vere det.

Tillit og motivasjon
Tillit til marknadsmekanismar er mistillit til at menneske kan ha annan motivasjon for å handle i verda enn å berike seg sjølv. Ein politikk basert på egoisme som drivkraft kan bli ein sjølvoppfyllande profeti fordi menneske må tilpasse seg det samfunnet dei lever i. Marknadslogikken lærer oss at vi skal prøve å få mest mogeleg frå samfunnet, og gi minst mogeleg attende. Kanskje har trua på den logikken ført til målesykja vi ser idag, som gjer at vi alle i tillegg til status som «kundar» samstundes – i ein annan samanheng – vert sett som tenesteytarar og dermed middel for politikk eller lønsam drift.

Aukande kontroll blir opplevd som uttrykk for mistillit, og kan difor raskt drepe den indre motivasjonen for å bidra til fellesskapen. Å bli gitt tillit, positiv merksemd og sjansen til å utvikle seg som menneske vil derimot motivere dei fleste til å bidra i samfunnet med det dei er gode til.

Fridom i fellesskap
Eg er på mange måtar individualist, og har sterke liberale sympatiar. Det er viktig for meg å klare meg sjølv, å gjere sjølvstendige vurderingar og bestemme over livet mitt. Aller helst vil eg bestemme når og korleis eg skal døy.

Likevel stemmer eg på SV. Det er fordi eg veit at eg er avhengig av andre menneske og gode samfunnsstrukturar for å klare meg. Eg veit at den eg er, ideala og verdiane mine er forma av menneska rundt meg og før meg. Ikkje minst veit eg at eg aleine ikkje er ein sterk aktør på nokon marknad, tvert om vil marknaden styre meg; kva som er tilgjengeleg for meg, og kva eg må betale for det. Kva eg må selje av meg sjølv, og til kva pris.

I eit kommunistisk samfunn ville eg garantert ha ønskt meg meir rom for individuell fridom og privat initiativ. Men no lever eg i eit samfunn stadig sterkare styrt av marknadslogikk, og gjer vala mine deretter.

Eg blir kvalm av tanken på å leve livet mitt i eit samfunn som meir og meir liknar eit nøye overvaka kjøpesenter, kor individet er redusert til kunde, arbeidskraft og produkt. Den einaste sjansen eg ser til eit fritt liv no, er å klare meg med så lite pengar som mogeleg. Og å støtte ein politikk som skjønar at den viktigaste utfordringa i vår tid er å bevare livsgrunnlaget i naturen, og som vil kontrollere dei kreftene som er motiverte av kortsiktig økonomisk gevinst.

Eg ønskar eit samfunn der ingen opplever seg som vare, der status ikkje vert definert gjennom kjøpekraft og der livskvalitet ikkje er synonymt med materiell rikdom. Eg ønskar meg eit samfunn med økonomisk likskap, høgt kunnskapsnivå, kulturelt mangfald og stor fridom til å vere eit unikt individ i ein trygg fellesskap.

Vi blir alle forma av felleskapen, men vi kan òg endre fellesskapen. Difor må vi ikkje lite blindt på «mekanismar». Vi må bruke innsikter frå vitskapen, lærdom frå historia og dei humanistiske verdiane frå kulturarven vår til å bli modne samfunnsmenneske som gjennom fri, offentleg samtale kan bli samde om kva slags samfunn vi vil skape for oss sjølve og borna våre.

Tilrår å lese Frode Helmich Pedersens artikkel «Humaniora som merkevare»: «I stedet for å argumentere for at også HF-fagene bidrar til å smøre samfunnsmaskineriet, bør humanistene insistere på sitt motstandspotensial.» 

og

Frode Helmich Pedersens artikkel «Apokalypse nå?» om politikkens resignasjon i møte med dei globale krisene kapitalismen har skapt: «Folk har åpenbart lettere for forestille seg verdens undergang enn de har for å forestille seg et reelt alternativ til dagens politiske og økonomiske system.»

Det som brenn

Når forstadar står i brann fordi ungdom ikkje ser noko håp for framtida, då er det på tide å leite etter korleis det eg driv med kan påverke samfunnet i den retninga eg vil at det skal røre seg: Mot mindre forbruk og større solidaritet.

I dag har eg så mykje på hjartet at eg knapt veit kor eg skal byrje. Skal eg byrje med dagens første lesaroppleving, med Bernhard Ellefsens bokmelding av Kristian Lundbergs to siste bøker? Eller med inntrykk frå Kritikerseminaret 2013, kor eg var førre helg? Med Magne Tørrings etterord til boka eg skal melde, Pupper og egg av Mieko Kawakami? Med debattboka Blåkopi av Wegard Harsvik, som nyleg gjorde eit sterkt inntrykk på meg? Eller med den viktigaste boka som har kome ut på 2000-talet, Ulikhetens pris av Richard Wilkinson og Kate Pickett? For alt dette heng saman, og det heng saman med det meste som står i avisene for tida også.

Eg byrjar bakerst, med Ulikhetens pris: Boka, som kom ut i Storbritannia i 2009 og på norsk i 2011, gir eit samla bilete av forskning som er gjort dei siste 30 åra på samanhengen mellom økonomisk ulikskap og diverse sosiale problem i verdas rike land. Kort sagt er bodskapen at “nesten alt – fra forventet levealder til mental helse, fra vold til fedme – påvirkes av et samfunns økonomiske likhetsgrad, ikke dets rikdom” (sitat frå baksideteksten.) Årsaka er at det psykiske stresset som stammar frå opplevinga av å ha låg sosial status, påverkar menneske negativt på mange måtar, slik at dei synlege sosiale problema vert å rekne som symptom på eit sams, underliggjande problem snarare enn separate fenomen.

Dette er innsikt som burde endre grunnleggjande alt vi tenkjer om politikk og problemløysing i samfunnet, for det vert tydeleg at mykje av det vi driv med i dag er berre er symptombehandling. Eg siterer frå boka:

«De helse- og sosialproblemene vi har funnet er relatert til ulikhet, har en tendens til å bli oppfattet av politikere som separate områder som krever helt ulike ytelser og hjelpetiltak (…) Disse tjenestene er kostbare, og ingen av dem er mer enn delvis effektive. For eksempel har kvalitetsforskjeller i helsevesenet mindre effekt på folks forventede levealder enn de sosiale ulikhetene når det gjelder risikoen for å få livstruende sykdom. Og selv når disse tjenestene klarer å stoppe nye forbrytelser, kurere kreft, avvenne rusmisbrukere eller rette opp utdanningsproblemer, vet vi at samfunnene våre i det uendelige gjenskaper disse problemene for hver ny generasjon. På samme tid er disse problemene mest utbredt i de fattigste delene av samfunnet, og opptrer i det mangedobbelte i samfunn der ulikheten er størst. (Wilkinson og Pickett, Res Publica 2011, s. 52, mi utheving.)

Boka tar vidare for seg ulike sosiale problem, og viser forskning som styrkjer dei same funna: Det å oppleve seg som sosialt mindreverdig går så sterkt utover sjølvbiletet og den psykiske helsa at det kan få oss til å oppføre oss både sjølvdestruktivt og destruktivt i møte med andre.

I Ulikhetens pris blir Sverige og Japan framheva som dei to landa i verda med størst grad av økonomisk likskap og færrast sosiale problem. Men boka kom ut i 2009, og var basert på tidlegare forskning. Om ein kunne måle dei same effektene idag, ville resultata nok sett betydeleg verre ut for begge desse landa. Boka Blåkopi av Wegard Harsvik (Res Publica 2013) viser korleis ulikskapen har auka i Sverige dei siste seks åra under den borgarlege regjeringa; korleis arbeidsløysa blant unge har eksplodert, skuleresultata blitt dårlegare og standarden på sjukeheimane har gått ned fordi private aktørar heller vil ta ut utbytte enn å prioritere god og kvalifisert bemanning.

I etterordet til den aktuelle japanske romanen Pupper og egg skriv Magne Tørring:

«Japan har gjennom store deler av etterkrigstiden vært regnet som et egalitært samfunn, hvor ressursene var relativt jevnt fordelt i befolkningen. Arbeidsledigheten har vært lav, og levestandarden høy. Da den økonomiske boblen sprakk på begynnelsen av 1990-tallet, begynte imidlertid situasjonen å forandre seg. Næringslivet gikk gjennom en kraftig omstrukturering, og det engelske begrepet restructuring, på japansk forkortet til risutora, utviklet seg fra å være dominert av én stor middelklasse, til å bli et forskjellssamfunn.» (Bokvennen forlag 2013, s. 134)

Det anar meg at det som skjedde i Japan kan samanliknast med det som har skjedd i USA og Europa: Økonomisk spekulasjon og uansvarleg utlånspolitikk har skapt økonomisk krise, og den påfølgjande nedskjeringa i offentlege budsjett skaper arbeidsløyse og aukande sosiale problem i ein stadig nedgåande spiral.

Med alt dette i bakhovudet vart eg glad og oppløfta av å høyre på føredraget den svenske omsetjaren, litteraturkritikaren og kulturredaktøren John Swedenmark heldt på Kritikerseminaret på Lillehammer 30. mai. Han driv litteraturkritikk med eit ønske om folkeopplysning og ideologikritikk, og har ein tydeleg politisk ståstad hos fagrørsla (som har blitt sterkt svekt i Sverige under den borgarlege regjeringa fordi skattefrådraget for medlemskontingenten har blitt fjerna, ref. Blåkopi.) Swedenmarks føredrag kan du lese her.

Det som imidlertid vart påfallande i løpet av kritikerseminaret, var at dei norske deltakarane verken såg ut til å dele Swedenmarks prosjekt eller til å heilt sjå relevansen av det. Og da var Klassekampen representert i debatten med tre profilerte kritikarar: Espen Stueland snakka om økologisk litteratur og at kritikken også må vere oppteken av sak, ikkje berre estetiske vurderingar. Han sa elles at motivasjonen hans for å gå over til Klassekampen hadde vore sjansen til å skrive meir om poesi (indirekte oppfatta eg dette som at det politiske aspektet ikkje hadde vore viktig). Kaja Schjerven Mollerin var mest oppteken av det personlege og eksistensielle i litteraturkritikken; at kritikaren skal vere tydeleg på kven ho er, og samstundes open for prosjektet til dei ulike forfattarane ho skriv om. Tom Egil Hverven, hovudmeldaren i Klassekampen, meinte at omgrep som nyliberalisme, høgre og venstre er politisk språk på tomgang fordi den raudgrøne regjeringa ikkje leverer betre klima- og miliøvern enn ein kunne vente av ei borgarleg regjering. Han gjorde eit poeng av at Klassekampen under Bjørgulv Braanen hadde «utvida sitt virkeområde», noko som var årsaka til at Hverven byrja å skrive der. (Alt dette er referert på nettsida til Kritikerlaget.)

Med andre ord – ingen openberre teikn på at litteraturkritikarane i Klassekampen har tenkt å klatre opp på barrikadene for fagrørsla med det første.

Den einaste som i løpet av seminaret indirekte nærma seg noko som kunne likne Swedenmarks prosjekt, var Audun Lindholm i føredraget om Vagant. Der sa han følgjande:

«Vi ønsker å være et barometer på et samfunn i forandring, samtidig som vi undres over hvorfor norsk samtidslitteratur ikke oftere går inn i vår tids utfordringer. Der det er idékamp bør det også være strid i litteraturkritikken – hvis ikke spiller litteraturen seg ut på sidelinja. Her er vi stolte av å plassere oss i tradisjonen fra Georg Brandes.» (Les samandrag av førdraget her)

Men dette kom ikkje opp under debatten, og eg veit difor ikkje om Lindholm meinar at han og Vagant er klare til å gå inn i samfunnsdebatten med ein like tydeleg ståstad som Swedenmark. (Hadde eg ikkje hatt det så travelt med å referere debatten, kunne og burde eg ha tatt opp spørsmålet og bidratt med mitt perspektiv, men det er ikkje alltid eg klarer å tenkje fort nok i situasjonen; det kan ta tid å fordøye det andre seier og formulere det ein sjølv meinar. Så eg skriv dette i staden.)

Difor vart eg glad då eg slo opp i Morgenbladet i dag tidleg og las Bernhard Ellefsens melding «Alfabet for underklassen», kor han skriv om Kristian Lundbergs roman En hemstad og den utgitte brevvekslinga mellom Lundberg og Crister Enander, Hat & Bläck. Dette er høgaktuelle bøker som går rett inn i den politiske situasjonen. Ellefsen formidlar korleis Lundbergs bøker er relevante, og korleis litteraturen kan ha ein politisk funksjon. Det er godt tenkt og nydeleg skrive:

«Med det litterære språket kan forfatteren hevde retten til sin egen lidelse og til å reise seg. Som hos Aristotiles, hvor menneskene blir politiske idet de former lydene i halsen til ord på agoraen, gjør Lundbergs usynlige mennesker ordene til sine egne, lar dem betegne og bestemme seg selv.» (Morgenbladet 7. juni)

Eg veit ikkje heilt korleis eg skal gjere det enno, men dette er det eg vil, både med litteraturkritikken og elles: Når eg har oppdaga noko viktig om korleis menneska, samfunnet og verda fungerar, så vil eg jobbe for at den kunnskapen skal kome ut og påverke realitetane.

Når det er slik at økonomisk likskap er grunnleggjande for den generelle velferden i eit samfunn, så påverkar det alt eg tenkjer om politikk. Individuell fridom er viktig; ja. Innovasjon og entreprenørskap er viktig; ja. God næringspolitikk er viktig; ja. Men når ei rekkje forskningsprosjekt viser at skattelette til dei rike ikkje skaper fleire arbeidsplassar (ifølgje Blåkopi), då er det på tide å slutte å argumentere for skattelette. Når økonomisk ulikskap skaper meir fysisk og psykisk sjukdom, er det ikkje ein god idé å straffe arbeidsledige og uføretrygda med å gi dei mindre trygd og høgare skatt (slik den borgarlege regjeringa i Sverige har gjort; «det skal løne seg å arbeide»). Når sosial dumping i arbeidslivet blir stadig vanlegare, er det sannsynlegvis ikkje ein god idé å slakke på krava i lovene som regulerer arbeidslivet (også kalla «ein meir fleksibel arbeidsmarknad»).

Om ein ønskjer lønsmoderasjon frå vanlege arbeidstakarar, er det ein svært dårleg idé at toppleiarane aukar lønnsgapet med å gi kvarandre høgare honorar og betre pensjonsavtalar. Når vi går mot ei klimakrise, er det på tide å stoppe oljeboringa og skru ned forbruket – kraftig! Dette er så sjølvinnlysande at ein må ha særinteresser som er sterkare enn forstanden for å ikkje skjøne det. Det skremmande er at særinteressene faktisk er så sterke.

Så når forstaden Husby i Stockholm står i brann fordi ungdommen der ikkje ser noko håp for framtida, då er det på tide å leite etter korleis det eg driv med – om det er litteratur og litteraturkritikk eller noko heilt anna – kan påverke samfunnet slik at det kan gi så mange som mogeleg håp. Håp om at det finst ein fellesskap og ei framtid der det er plass også til dei.

Tilrår å lese Frode Helmich Pedersens artikkel «Humaniora som merkevare»: «I stedet for å argumentere for at også HF-fagene bidrar til å smøre samfunnsmaskineriet, bør humanistene insistere på sitt motstandspotensial.»

Les meir om Ulikhetens pris og kva bodskapen i boka kan ha å seie om framvekst av ekstremisme i blogginnlegget Fordelen med krig.