psykologi

Kjensler, status og litterær kvalitet

Om eg hadde lese Viriginia Woolf, Siri Hustvedt og Elaine Aron tidlegare, hadde eg sannsynlegvis ikkje tort å skrive dei sintaste og ærlegaste – mange vil sikkert seie «sutrete» – blogginnlegga mine. Men truleg ville eg då også gått glipp av fleire postive utfordringar det siste året.

I blogginnlegget Pinleg privat eller ærleg og modig? spurde eg om det å vere vellukka gjer at bekjenningar av privat karakter blir positivt motteke, medan det vert sett som plagsamt og pinleg om den bekjennande personen ikkje framstår som attraktiv for nettverking. Sidan har eg lese tre bøker som har gitt meg nye perspektiv på denne problemstillinga og også kopla ho saman med eit anna stort tema: Spørsmålet om kjønn og vurdering av kunstnarleg kvalitet. Det er eit tema det er verd å reflektere rundt, slik også Vigdis Hjorth gjorde på Kritikerlagets seminar på Lillehammer i mai i år: «Når kvinners tekster avviker fra det gjengse, betraktes det som svakhet. Når menn avviker, blir det betraktet som veloverveide brudd med tradisjonen», var hennar påstand.

Spørsmålet eg kretsar rundt i denne teksten, er om kjensler knytt til status – og dermed indirekte kjønn – ikkje berre påverkar vurderingane våre av andre, men også av oss sjølv og verda generelt, og dermed også kvaliteten på det vi produserer.

Sinne er risikabelt
Psykolog Elaine Aron, også forfattar av fleire bøker om høgsensitivitet, skriv i sjølvhjelpsboka The Undervalued Self om to sosiale prosessar som på engelsk vert kalla «ranking» og «linking». På norsk vil eg kalle det rangering og kopling. Rangering er den prosessen kor vi vurderer andre og oss sjølve for å finne kor vi høyrer heime i forskjellige (uformelle) hierarki. Kopling er når vi byggjer sosiale relasjonar kor målet er støtte og samarbeid, ikkje konkurranse. Imidlertid vil alle relasjonar innehalde element av både rangering og kopling i vekslande grad.

Om ein har ein tendens til å vurdere seg sjølv lågt samanlikna med andre, ser ein gjerne rangering i alle situasjonar, også der andre ikkje er opptekne av dette. Dermed kan ein kome til å oppretthalde ei for låg vurdering av seg sjølv. Den beste medisinen mot dei negative konsekvensane av rangering, er nemleg kopling; når du opplever at andre ser det som verdifullt å vere saman med deg og vil deg vel, får du oppvurdert sjølvbildet ditt, og rangering blir mindre viktig og farleg. Men om du er for fokusert på rangering, kan du gå glipp av høve til å kome på vennskapeleg fot med andre.

Aron skriv at folk som vurderer seg sjølv lågt, ofte gir for lite uttrykk for sinne, og dermed ikkje får markert seg i møte med andre når det hadde vore på sin plass. Imidlertid er det riskosport å markere seg negativt:

Expressing anger is futile, however, if you rank very low, because others will usually ignore your demands. In fact, being angry and demanding when it is inappropriate or ineffective can lower your rank even further.

På godt norsk: Er du populær, vil eit sinneutbrot eller klagemål bli teke alvorleg og sannsynlegvis opplevd som påpeiking av noko reellt kritikkverdig. Har du låg status, vil du bli stempla som ein sutrepave, ein av alle dei som «konkurrerar om offerrolla». Ei realistisk vurdering av korleis ein blir sett av dei ein vender seg til, er difor avgjerande. (Eit aktuelt døme å prøve teorien på, er Dag Solstads utspel om kvaliteten på litteraturkritikken etter mottakinga av Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896. Grei ut og drøft!)

Bitre, sytande, rasande, paranoide
Historisk har dette vore eit stort problem for kvinnesaka: Kvinner hadde (og har framleis mange stader) så låg status at sinne, krav og klager lett blir ignorert, latterleggjort – eller rett og slett straffa.

Siri Hustvedt skildrar i romanen Denne flammende verden kor vanskeleg det er å overvinne denne typen motstand, både historisk og i kunstmiljø i New York i vår tid. Kunstnaren Harriet Burden vil vise verda at ho har blitt undervurdert fordi ho er kvinne, og det gjer ho ved å la menn presentere hennar kunst som sin eigen. Dei får då også meir merksemd og betre mottaking enn ho har fått tidlegare. Imidlertid går den tredje mannlege kunstnaren ho samarbeidar med bort frå avtalen når avsløringa skal skje, og Burden blir ikkje trudd når ho hevdar å vere kunstnaren bak suksessen.

Tittelen Denne flammende verden er lånt frå eit verk av Margaret Cavendish, «denne sekstenhundretallets uhyrlighet: En kvinnelig intellektuell.» Av samtidige, intellektuelle menn vart ho sett som ei gal, innbilsk, latterleg kvinne. Hustvedt lar Burden kommentere: «Det var lett. Det er fremdeles lett. Man bare nekter å svare kvinnen. Man går ikke i dialog med henne. Man lar ordene eller bildene hennes dø. Man snur seg bort.»

Handlinga i romanen illustrerer kor vanskeleg det er for ei kvinne å heve sin eigen status ved å protestere eller gjere opprør; måten ein nødvendigvis vil framstå på i ein slik situasjon – bitter, rasande, sytete, paranoid – blir brukt til å underbyggje påstanden om at problemet ligg hos kvinna sjølv.

Ei eiga stemme
Virginia Woolf skriv i essayet sitt om kvinner og litteratur, Et eget rom, både om den motstanden kvinnelege forfattarar har møtt frå menn og om kampen for dei materielle vilkåra som må vere til stades for at ein skal kunne konsentrere seg om skrivinga. Ikkje minst er ho oppteken av kor vanskeleg det er å finne si eiga litterære stemme i ei verd dominert av ein mannleg diskurs:

For en karakter, for en integritet det må ha krevd, stilt ovenfor all den kritikken, midt i det rendyrkede patriarkalske samfunnet, å holde fast ved ting slik de så dem uten å vike tilbake. Bare Jane Austen klarte det, og Emily Brontë. Det er nok en fjær i hatten for dem, kanskje den fineste. De skrev slik kvinner skriver, ikke slik menn skriver.

Sjølv om Woolf skryt av Austen og Brontë, er dommen hennar over mange andre kvinnelege forfattarar hard. Det illustrerer den vonde sirkelen som oppstår når ein har eit mindre privilegert utgangspunkt: Ein har dårlegare føresetnader for å lukkast, og når ein kjempar for å betre desse føresetnadande, kan kampen i seg sjølv skade både den sosiale statusen og det ein produserer. Tankane går til kvinnelitteraturen på 70-talet, som absolutt hadde ein sosial funksjon, men som sett under eitt vel har rykte for å vere litterært mindreverdig. Vurdert i tråd med Woolfs tankemåte er dette er eit reelt tap av kvalitet fordi ein ved å vere partisk misser det heilskapelege synet på verda som trengs for å skrive god litteratur:

Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget; å tale bevisst som kvinne på noen som helst måte. Og «fatalt» er ingen talemåte, for alt som er skrevet med en slik bevisst ensidighet, er dødsdømt. Det er ubefruktet. (…) Hele sinnet må være vidåpent for at vi skal få følelsen av at forfatteren formidler sin erfaring i all dens fylde.

Dette er eigentleg ein påstand meir enn ei forklaring, så går det an å seie noko meir om kvifor litteratur med ei kampsak fort kan bli dårleg? Eg synes det har noko for seg å sjå dette i samband med det Elaine Aron skriv om skam og forsvar mot denne vonde kjensla.

Forsvar mot skam
Aron skriv: «Shame is the most potent and painful of the self-conscious emotions; our brain registers it as if it were physical pain.»

Fordi det er så smertefullt å kjenne skam, altså å oppleve at du i ditt innerste vesen ikkje er god nok og difor vil bli avvist av alle som skjønar korleis du verkeleg er, har vi ein del umedvitne forsvarsstrategiar som kan tre i kraft for å unngå denne kjensla. Dei er, ifølgje Aron:

  • Minimering: Late som di eiga rolle ikkje betyr noko, enten ved å hevde at di eiga rolle i ei (negativ) hending ikkje har vore avgjerande, eller at andre ikkje har rett til å forvente noko (postivt) av deg.
  • Skulde på andre: Å forklare at du har gjort feil eller kome til kort ved å peike på noko andre har gjort eller ikkje gjort.
  • Ikkje konkurrere: Late som rangering ikkje er viktig for deg for å slik knytte deg til andre (kopling).
  • Overprestere: Stadig arbeide for å oppnå høg rangering, men likevel aldri føle deg god nok.
  • Oppblåst sjølvbilete: Konstruere eit sjølvbilete som betre enn andre, gå langt for å skape dette inntrykket og fornekte alt som tydar på noko anna.
  • Projisering: Fornekte dine eigne feil, men stadig sjå desse feila hos andre.

Då eg las om desse forsvarsstrategiane fekk eg ei kjensle som kunne minne om fylleangst. For kva om mykje av det eg har skrive på denne bloggen seier meir om meg enn om realitetane? Spørsmålet om eg har gjort dårlege vurderingar av meg sjølv og mine eigne opplevingar på grunn av umedvitne forsvarsstrategiar er viktig på eit privat plan fordi resultatet potensielt er svært pinleg – eit presist språkleg uttrykk for korleis skam kjennest. Men det er av større prinsipiell interesse å sjå på kva kunnskap om slike forsvarsstrategiar kan tilføre spørsmålet om kjønn, sosial rang og vurdering av litterær kvalitet.

«Følelsenes røde lys»
Ifølgje Woolf startar ikkje spørsmålet om litterær kvalitet hos kvinner og menn med forskjellar i evner, det startar med ulike økonomiske og materielle vilkår. Men før ho kjem så langt, har ho studert kva menn har skrive om kvinner, og funne at emnet er ladd med emosjonar på begge sider. Ho skildrar sin eigen reaksjon når ho les kva mange menn skriv om kvifor kvinner er mindreverdige:

Hjertet mitt hoppet. Kinnene brant. Jeg ble rød av sinne. Det var ikke spesielt merkverdig, selv om det var dumt. Man liker ikke å få høre at man av natur er mindre verd enn en liten mann (…) som puster tungt, går med ferdigknyttet slips og ikke har barbert seg på fjorten dager. På visse punkter er man latterlig forfengelig.

Sinne er ein forsvarsmekanisme, og Woolf ser sin eigen reaksjon i samanheng med tonen som pregar dei mannlege tekstane. Ho kjem deretter fram til at det menn påstår om kvinner, er ubrukeleg fordi dei er for prega av umedvite sinne og trang til å hevde seg – ikkje som tenkjarar, men som menn:

Hvorfor var de sinte? For når man prøvde å analysere virkningen av disse bøkene, var det alltid et visst element av opphisselse til stede. Den antok ulike former, den viste seg i satire, i følelser, i nysgjerrighet, i fordømmelse. Men det var et annet element som ofte var til stede, og ikke uten videre lot seg identifisere. Sinne, kalte jeg det. Men det var et sinne som hadde gått under jorden og blandet seg med alle slags andre følelser. Etter de underlige virkningene å dømme, var det et maskert og mangfoldig sinne, ikke noe likefremt og åpent sinne. Hva nå grunnen kunne være, så er alle disse bøkene, tenkte jeg og betraktet haugen på pulten, udugelige til mitt formål. Det vil si, de var vitenskapelig udugelige, selv om de menneskelig sett var fulle av opplysninger, interesse, kjedsomhet og besynderlige fakta om sedvaner hos befolkningen på Fiji-øyene. De var skrevet i følelsenes røde lys, og ikke i sannhetens hvite lys.

Sinne er altså eit dårleg utgangspunkt for å skape innsiktsfull litteratur, er Woolfs påstand. Men kvifor oppstår dette sinnet i møte med kvinner som hevdar å vere menn likeverdige? I utforskinga si av dette kjem Woolf inn på det Elaine Aron ville kalla rangering:

Uten selvtillit er vi som spedbarn i vuggen. Og hvordan kan vi raskest skape denne ubestemmelige egenskapen, som likevel er så uvurderlig? Ved å tenke at andre mennesker er oss underlegne. (…) Det er derfor det blir så kolossalt viktig for en patriark som må erobre, som må herske, å føle at et stort antall mennesker, ja, halve menneskeheten, av natur er mindre verd enn ham selv.

Her seier ho altså at menn hadde (vurder sjølv om presens-form er på sin plass her) eit psykologisk behov for å rangere seg sjølv over alle kvinner, og det er lett å tenkje seg vidare at dette ville vere spesielt aktuelt om dei ikkje kom så godt ut av det i rangeringa blant andre menn.

Sjølvinnsikt og vurderingsevne
Dermed er vi tilbake til Woolfs påstand om at «Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget». Påstanden vil gjelde både kvinner og menn idet dei blir partiske i staden for å skrive «i sannhetens hvite lys». For problemet med forsvarsmekanismar – enten det er sinne eller andre strategiar – er jo at dei i sin natur er reiskapar konstruerte for å gi oss det vi treng på eit emosjonelt plan, ikkje for å gi oss eit representativt og balansert bilete av verda. Eit forsvar må byggjast opp etter kraft og motkraft-prinsippet, det er difor i utgangspunktet ubalansert. Om Woolf har rett, må stor litteratur vere balansert, både i tydinga open både for det kvinnelege og det mannlege, og i tydinga ikkje styrt av partiske kjensler. Den må med andre ord vere moden, og Woolf har ikkje høge tankar om det å kjempe om rang:

Hele denne praksisen med å sette kjønn opp mot kjønn, egenskap opp mot egenskap; med å hevde sin egen overlegenhet og andres underlegenhet, tilhører privatskolestadiet i menneskelivet, der det er «sider», og der den ene siden absolutt må slå den andre siden, og det er av største betydning å gå opp på et podium og få overrakt en meget dekorativ vase av rektor. Når folk blir mer modne, slutter de å være opptatt av sider og rektorer og meget dekorative vaser.

Ja, kva skal ein seie. Om Woolf har rett, er ikkje den litterære institusjonen i Noreg utprega moden, i alle fall er vi svært så opptatt av utdeling av prisar og av å bli assosierte med dei «rette» folka. Samstundes kan det vel vere at Woolf har for høge tankar også om modne vaksne, for skal vi tru Aron, er rangering eit fenomen vi må takle livet gjennom. Men sidan god dømmekraft er essensielt både sosialt og i vurdering av kvalitet, er det ikkje uvesentleg om vi tenkjer og skriv i «følelsenes røde lys» eller «i sannhetens hvite lys». Og for å vite det, trengs sjølvinnsikt. Vigdis Hjorth sa noko klokt om det på det tidlegare nemde kritikarseminaret:

Jeg ønsker meg at de i kritikken gjør rede for hva de er opptatt av, hvor de er når de leser, som forklaring på hvordan de reagerer på en bok. En slik forpliktelse vil kanskje også gjøre dem mer klar over disse sammenhengene. Min opplevelse er at umiddelbar antipati ofte skyldes at noen ligner på meg – det er veldig pinlig, for øvrig.

Kjensler er notid
Her tilbyr Hjorth eit interessant perspektiv på kvifor vi mislikar det vi mislikar – kanskje kan forsvarsmekanismen projisering av og til forklare mykje? At umedvitne forsvarsmekanismar kan påverke kritikken er eg ikkje i tvil om. Og det einaste ein kan gjere med det, er å jobbe for å få betre sjølvinnsikt og evne til realistiske vurderingar av seg sjølv og eige arbeid. Det trur eg ville gjere både forfattarar til betre forfattarar og kritikarar til betre kritikarar.

Når det gjeld mine eigne utblåsningar her på bloggen, så er eg ganske sikker på at dei var den utløysande årsaka til at eg vart invitert til fem interessante og givande kritikaroppdrag. Så då får det ikkje vere så nøye om det er smått pinleg å innsjå at eg innimellom har skrive «i følelsenes røde lys». Eg har nok gjort ei og anna feilvurdering, og vil gjere det igjen. Men av og til er det på sin plass å vise kjensler, og av og til vil det vere viktigare å få formidla noko viktig der og då enn å skrive noko som står seg for ettertida. Det siste er då også noko svært få av oss vil kunne oppnå, og oppleve det personleg får vi no uansett ikkje.

Les heile intervjuet med Vigdis Hjort på nettsida til Norsk kritikerlag.

Eg har skrive meir om Et eget rom av Virginia Woolf i innlegget «Det er fatalt å ganske enkelt være mann eller kvinne»

Positiv desintegrasjon

Eg har snubla over ein teori som ser på høgsensitivitet og psykiske kriser som eit positivt potensial for personleg utvikling.

Kazimierz Dąbrowski (1902–1980) var ein polsk psykiater som utvikla sin eigen teori om personleg utvikling, teorien om positiv desintegrasjon. Det står mykje å lese om denne på Wikipedia, men eg skal kjapt oppsummere mi forståing av kva som er det essensielle:

Dabrowski meinte at det er stor variasjon i kor stor personleg utvikling folk går gjennom i løpet av livet. Vi blir alle sosialiserte inn i dei rådande samfunnsnormene, og mange er nøgde med det livet gjennom. Dei fleste vil likevel oppleve kriser som involverer verdival, og utfallet kan enten bli at ein endar opp med å akseptere at det ein har blitt opplært i er det beste, eller at ein gjer individuelle val basert på ny kunnskap og eigne vurderingar.

Om ein tar val som krev at ein tek avstand frå normene ein tidlegare har levd etter, går ein gjennom ein frivillig «desintegrerasjon» frå samfunnet, kor ein i staden finn sin eigen måte å vere i verda på. Dabrowski skildrar fleire stadier på veg mot det høgaste nivået, som inneber at ein gjennom medvitne verdival har funne si eiga form for meining og dermed aktivt har forma sin eigen personlegdom. Personar på dette stadiet har funne ro og tryggleik i seg sjølv, dei er reflekterte, kreative og idealistiske og brukar ofte kreftene sine i arbeid som har som mål å endre verda til det betre.

Men vegen dit går gjennom kriser der heile identiteten står på spel, og det går ikkje alltid bra. Mange vil oppleve psykoser, angst eller depresjon, og nokre endar med å ta sitt eige liv. Dabrowski meinte at potensialet for personleg utvikling mellom anna viser seg som «overexcitabilities», altså at ein er spesielt mottakeleg for alle typar inntrykk. Han snakka ikkje om høgsensitivitet, det omgrepet har blitt til seinare, men det verkar nærliggjande å tru at omgrepa hans er spesielt relevante for HSP’ar.

Dei med stort utviklingspotensiale er også prega av det Dabrowski kallar den tredje faktor: Sterk indre trong til erkjenning, personeleg vekst og sjølvstende; å «finne seg sjølv» nesten uansett kva det medfører av vanskar. Ein konsekvens er at ein berre til ein viss grad har nytte av hjelp utanfrå, sidan poenget nettopp er å tenke sjølvstendig og definere sine eigne verdiar. Resultatet kan også bli konflikt med samfunnet ein tilhøyrer.

Når eg les om denne teorien, har eg ikkje den same opplevinga som då eg las om høgsensitivitet; dette er ikkje ein teori som definerer meg. Likevel har eg vore gjennom såpass mange større og mindre personelege «kriser», at eg opplever den positive tilnærminga som befriande. Mine kriser har vore av det slaget som ikkje har vore så synleg for andre, eg har til dømes ikkje vore medisinert eller innlagt på grunn av psykiske problem. Men at eg har hatt dette indre trykket, at eg har tenkt og følt meg inn i kriser i situasjonar andre truleg ville synes var relativt ukompliserte, har eg før tolka som teikn på veikskap eller «feil». No veit eg at mykje av det eg har opplevd heng saman med at eg er ein høgsensitiv som har prøvd å leve som om eg ikkje var det, og dermed ofte vore overstimulert og sliten. Livet har endra seg etter at eg såg den samanhengen. Likevel gjer det godt at Dabrowski peikar på nettopp den «oversensitive» sida mi som eit postivit potensiale.

Eg vil tru at mange fleire enn meg kan få eit nytt blikk på seg sjølv gjennom ideen om positiv desintegrasjon. Teorien gjer det nesten nærliggjande å tenkje at jo større psykiske vanskar ein har hatt, jo større er potensialet for utvikling. Det kan høyres forenklande og glorifiserande ut, men samstundes er pyskiske problem eit så sårbart område at det etter mi meining berre kan vere konstruktivt å sjå eit positivt potensial der andre ser sjukdom og mangel.

Her er ein tekst av Dabrowski, omsett frå polsk til engelsk, som viser oppvurderinga hans av den sensitiviteten som for mange kan ende i psykiske problem:

Be greeted psychoneurotics!

For you see sensitivity in the insensitivity of the world,
uncertainty among the world’s certainties.

For you often feel others as you feel yourselves.

For you feel the anxiety of the world, and
its bottomless narrowness and self-assurance.

For your phobia of washing your hands from the dirt of the world,
for your fear of being locked in the world’s limitations.
for your fear of the absurdity of existence.

For your subtlety in not telling others what you see in them.

For your awkwardness in dealing with practical things, and
for your practicalness in dealing with unknown things,
for your transcendental realism and lack of everyday realism,
for your exclusiveness and fear of losing close friends,
for your creativity and ecstasy,
for your maladjustment to that «which is» and adjustment to that which «ought to be»,
for your great but unutilized abilities.

For the belated appreciation of the real value of your greatness
which never allows the appreciation of the greatness
of those who will come after you.

For your being treated instead of treating others,
for your heavenly power being forever pushed down by brutal force;
for that which is prescient, unsaid, infinite in you.

For the loneliness and strangeness of your ways.

Be greeted!

Dabrowski, K. (1972) Psychoneurosis is not an illness, London: GRYF Publicati

Dimensjonar av temperament

Å vere høgsensitiv treng ikkje vere synonymt med å vere ein fysisk tander, introvert innesittar. Nokre av oss treng litt spenning i kvardagen også.

Etter at eg skreiv blogginnlegget om å vere høgsensitiv, har eg kome i kontakt med fleire som kjenner seg igjen. Generelt ser kvinner ut til å ha lettare for å snakke ope om at dei er høgsensitive, medan menn synes det er meir problematisk. Det er ikkje vanskeleg å tenkje seg kvifor; å vere følsom og trenge tid til å «bearbeide inntrykk» er vel ikkje det dei fleste tenkjer på som ekstremt mannleg. Men det er ingenting som tilseier at det å vere følsom og reflektert treng å vere ein motsetnad til å vere fysisk sterk og handlekraftig, om det er mannlege kjerneverdiar.

For mange år sidan, medan eg var student, kjøpte eg ein kjøleskapsmagnet med teksten «I love sensitive men. They’re easier to take advantage of.» Ikkje at eg har oppført meg slik i praksis. Eller at det stemmer, for den saks skuld. Men ærleg tala: Ein mann som er intelligent, i stand til å lytte og ta andres perspektiv, som har godt minne og generelt gjer gode vurderingar – what’s not to like?

Å vere høgsensitiv (HSP) treng ikkje vere synonymt med å vere ein fysisk tander, introvert innesittar, sjølv om det også er vanleg. Då eg innsåg at eg sjølv var HSP, braut det med ein del av mitt tidlegare sjølvbilete. For eg kjenner mange som er fysisk skjørare og sosialt forsiktigare enn meg, og ville trudd dette berre gjaldt slike som dei. Men nyleg har eg oppdaga at det finst ein annan dimensjon av temperament som forklarar nokre av forskjellane og differensierar biletet av kva det er å vere HSP:

Nokre er nøgde med eit roleg og rutinemessig liv, og ønskar ikkje store utfordringar eller stadig nye opplevingar. Andre treng meir spenning. Såkalla «high sensation seekers» (HSS) er dei som likar utfordringar, det uventa og sterke fysiske opplevingar, og som ofte kjedar seg og blir utålmodige om livet blir for likt frå dag til dag. Det er fullt mogeleg å vere både HSP og HSS, eller å ha ein kombinasjon av låge, middels eller høge verdiar på dei to områda.

Elaine Aron påstår elles at kjønnsforskjellane er mindre mellom HSP-menn og HSP-kvinner enn mellom menn og kvinner som ikkje er HSP, og at dei passar dårlegare inn i, og er meir plaga av, rigide kjønnsroller. Når det gjeld HSS, scorar gjerne menn generelt litt høgare, om eg har forstått henne rett.

Sjølv er eg nok relativt høg på sensitivitet (men ikkje heilt i topp) og middels på HSS. Det kan forklare kvifor eg har lett for å kjede meg, er utålmodig og synes at det høyrer med til livet å ta ein (kalkulert) sjanse ein gong iblant. Samstundes kan spenning og nervøsitet påverke meg sterkt, og nye sosiale situasjonar fort slite meg ut. Ein blir kanskje litt sær når det optimale spekteret av stimulering er såpass smalt …

Cirka 30 % av HSP’ar er også ekstroverte. Så i teorien kan ein vere både HSP, HSS og ekstrovert – eg ser for meg ein vagabond eller oppdagar, som er sjarmerande og lett å kome i kontakt med, men fort blir rastlaus, som treng mykje tid aleine og stadig er på jakt etter nye opplevingar. Endå vanskelegare er det å tenkje seg ein person som er introvert og har full pott på både HSP og HSS. Hemingway, kanskje?

Les meir om kombinasjonen HSP/HSS på heimesida til Elaine Aron.

Litteratur: The Highly Sensitive Person in Love av Elaine Aron.

Videoklipp om høgsensitivitet

Når ein som høgsensitiv er klar over korleis ein fungerar og kvifor, er det enklare å leve slik at ein opplever mindre av ulempene og meir av fordelane.

Elaine Aron er forskaren som først byrja å snakke om høgsensitive som ei definert gruppe med hjerner som fungerar ansleis enn hos fleirtalet. På Youtube ligg eit foredrag av Aron som gir ei kjapp og god innføring i emnet. Det er i tre delar, og ho snakkar på engelsk. Dette er brukskunnskap som kan vere nyttig også for deg som ikkje er høgsensitiv, men som har familie eller vener som er det.

Første del handlar om forskning på emnet Nytt for meg her var det at høgsensitive som har hatt spesielt gode oppvekstvilkår, ikkje berre er mindre nevrotiske og har betre helse, men ofte også blir leiarar som vaksne. Riktignok er dette noko Aron seier med utgangspunkt i dyreforsøk, men ho meinar tydelegvis at det også er relevant for menneske. Også for dei som hadde mindre gode oppvekstar har Aron godt nytt: Høgsensitive har større nytte av opplæring og terapi enn andre.

Andre del gir praktiske råd til høgsensitive Aron har veldig konkrete innspel. Spesielt interessant er det at ho tek opp som eige tema at høgsensitive generelt er meir bekymra for global oppvarming og klimakrise enn andre. Eg påstod det same i eit innlegg i Dagbladet 29. oktober, så godt å få oppbacking på det!

I tredje del svarar ho på eit spørsmål om høgsensitive i kjærleiksrelasjonar Dette er eit kort klipp. Men igjen set ho presist ord på slikt eg har opplevd sjølv.

På Youtube kjem det opp videoar om relaterte emner, så der er det jo berre å prøve seg fram. Men eg vil spesielt rette merksemda mot eit klipp som tar for seg korleis det er å vere mann og høgsensitiv. Eg kjenner ikkje til denne forskaren, Dr. Ted Zeff, men det han seier verkar som det er i tråd med det eg har lese av Aron. Han tek utgangspunkt i kulturen i Nord-Amerika, men eg vil tru at mykje er gjenkjenneleg for norske menn:

Dr. Ted Zeff om høgsensitive gutar og menn

Å vere høgsensitiv er i mange samanhengar ei belastning, men som desse klippa viser, gir det også somme fordelar. Når ein er klar over korleis ein fungerar og kvifor, er det enklare å leve slik at ein opplever mindre av ulempene og meir av fordelane. Det er ein av grunnane til at eg gjerne vil dele informasjon om høgsensitivitet på bloggen min: Fordi dette har blitt viktig for meg, trur eg at det også kan blir det for andre.

Frie vitnesbyrd

Å fortelje om sine svake sider er ei sosial handling som kan bli oppfatta og vurdert ulikt i ulike kulturar. Mitt syn på dette vart til på bedehuset.

Når eg skriv denne bloggen ser eg for meg to implisitte lesarar: Ein som les av velvillig interesse for meg og emna eg skriv om, og ein som synes eg gir kritikken eit tårevått furtefjes, men som likevel følgjer med for å sjå kva eg finn på. Eg har nemleg kjensla av at mange synes eg går for langt i å leike Knausgård, kanskje også at eg rakkar ned på meg sjølv for å få merksemd. Det er mogeleg, det. Eg har også lurt på om eg svekkjer meg sjølv som profesjonell meiningsberar i det offentlege. Og så har eg hatt ei viss glede av å gi f…. i alt dette og skrive akkurat det eg har lyst til. Eg vil likevel seie litt om kvifor eg har valgt å vere så open om kven eg er og korleis eg har det.

Arven frå bedehuset
Eg kjem frå ein lågkyrkjeleg tradisjon der vitnesbyrdet stod sentralt. På bedehuset var det å fortelje om vanskane og veikskapane sine ikkje berre akseptert, det var ein sjanger som vart dyrka kvar gong ein inviterte til «frie vitnesbyrd». Det betydde ikkje at dei som «delte» vart sett som svake personar, snarare tvert om. I pietistisk kristendom er jo det at ein er eit syndig menneske som treng Guds nåde den aller viktigaste innsikta, og det ideelle vitnesbyrdet enda alltid slik. Kanskje var det av og til eit visst hykleri involvert, at ein valgte kva ein blottstilte med omtanke slik at ein framstod endå frommare og meir audmjuk enn før. Forteljinga om kva ein hadde vore gjennom munna jo ofte ut i eit bibelord og kanskje nokre ord til vegleiing for andre, og slik bygde ein opp sin eigen åndelege ethos. Men eg trur at det oftast var oppriktig trong til å dele ei eksistensiell erfaring som dreiv folk. Den intimiteten dette skapte var ein viktig del av den gode fellesskapen mange opplevde på bedehuset.

Så eg ser ikkje på ein person som fortel om sine svakaste stunder som ein svak person. Snarare er det for meg teikn på at ein jobbar med seg sjølv, og at ein er sterk nok til å stå for også sine svake sider, ikkje berre for det som er mest «presentabelt». I mi verd er det ei sjølvfølge at den som er svak på eit område kan vere sterk på eit anna. Den som framstår utan veikskapar og feil, skjuler enten noko, eller har hatt eit enkelt og priviligert liv, og det er etter mi meining ikkje noko å slå seg på brystet for. Det er ingen eg har større respekt for enn dei som har hatt eit dårleg utgangspunkt i livet og tålt fattigdom, vald eller sjukdom, men som held det gåande utan å bli destruktive, som gjer det beste ut av det og til og med klarer å vere vennlege og rause i møte med andre. Det set min eigen situasjon i perspektiv og gjer meg både audmjuk og takksam for alt som er bra i livet mitt.

Tryggast å vere liten
Den andre grunnen til at eg ofte har vektlagt det vanskelege er meir problematisk, og noko eg bør ta eit oppgjer med. Det kan seiast kort: Janteloven. Då eg vaks opp, var den norske landsbygda framleis prega av sterke normer om at ein ikkje skulle stikke seg for mykje fram, og var ein flinkare enn gjennomsnittet, skulle ein absolutt ikkje gjere noko vesen av det. For meg gav det seg utslag i at eg helst ikkje ville ha merksemd rundt skuleresultata mine, det var viktig å ikkje framstå som ein strebar.

Ein gong femmaren min i engelsk vart farleg sterk, begynte læraren å mase om at eg med litt ekstra innsats kunne få ein seksar. Eg hugsar enno kor flaut det var då han ein gong hadde gitt klassen eit vanskeleg spørsmål, og så, etter å ha høyrt på nokre svar, vende seg mot meg – som ikkje hadde rekt opp handa – med ein handgest og sa: «Merete!» Eg trappa sjølvsagt innsatsen ned heller enn opp, og det vart ingen seksar.

Den lille historia røpar kanskje at eg innerst inne er stolt av at eg var flink på skulen. Eg er det. Men det er også heilt reelt at eg var redd for å gjere det for bra.

Så om eg skal psykoanalysere meg sjølv, kan det altså vere slik at det å fortelje om mine svake sider er ein legitim måte å få merksemd på. Det ser ikkje bra ut på trykk. Det ville vore mykje betre å skrive at eg gjer det for å hjelpe andre, og at dersom éin person får hjelp av å lese det eg skriv, så har det vore verdt det. Det ville ikkje ha vore direkte usant, men når alt kjem til alt, skriv eg fordi eg treng det sjølv. På bedehuset lærte eg at det er terapi i å vere open og likevel få aksept for den ein er, og det fungerar framleis for meg, slik det også ser ut til å ha gitt gode resultat for Karl Ove Knausgård …

Balansegangen
Men kanskje er det på tide å ta eit oppgjer med det sjølvopptekne i denne typen sjeleutbretting? Det er i alle fall ein balansegang: Å vere open kan ha ein viktig funksjon både for den som fortel og dei som høyrer på, det kan skape fridom frå tabu og fellesskap gjennom delte erfaringar. Men så gjeld det å skjøne når ein rører seg frå det som er naudsynt og godt til sjølvmedlidande sjølvdigging. Det er mykje som skjer i verda det er viktig å engasjere seg i, og det er stadig eit val kva eg skal bruke tida og energien min på.

For meg var det imidlertid viktig å kunne vere open om høgsensitivitet. Då eg først fann ut dette i vår, var min første tanke at «dette vil eg ikkje snakke med nokon om». Emnet var så skamfullt. Men så oppdaga eg at eg har gode vener som også kjende seg igjen i det teorien om høgsensitivtet set ord på, vener eg likar og beundrar, og eg oppdaga for første gong at det eg trudde berre gjaldt meg, var noko andre også sleit med.

Likevel turde eg ikkje publisere innlegget om høgsensitivitet etter at det var skrive i august, det måtte liggje i over tre månader før eg kjende at eg var klar til å stå for det offentleg. For sjølv om det nok er andre ting i livet mitt det ville ha vore pinlegare å innrømme, og som eg ikkje har nokon planar om å skrive om, er det som handlar om høgsensitivitet mitt aller såraste punkt, det som har vore vanskelegast å takle og skjøne og dermed også kjelda til mykje sjølvfordøming. Nettopp difor var det viktig å kunne gjere det til eit tema. Men no som eg har  vore open om det, er katta ute av sekken for min del, og det er ingen grunn til å starte katteshow eller flashe den tomme sekken igjen og igjen.

Både òg
Snarare er det no eit poeng for meg å seie til meg sjølv og andre at det også er greit å vere sterk, flink og talentfull. Det er mange som «byggjer seg sjølv som merkevare» for tida, og sjølv om eg mislikar korleis den ordbruken gjer mennesket til eit produkt for kjøp og sal, må eg ta innover meg at det er viktig å ta seg sjølv på alvor og tru på det ein har å kome med. Det er mykje skumlare enn å innrømme kor eg kjem til kort. Men eg vil gjerne vere både ein fagleg sterk litteraturkritikar og ein skribent som kan røre seg inn i det personlege når det er naudsynt for meg sjølv eller kan bety noko for andre. Eg vil gjerne kunne vere både sterk og svak.

Som student fann eg eit fantastisk sitat som gav meg akkurat den korreksjonen eg trengte etter åra i eit miljø der det på sett og vis var enklare å innrømme veikskap enn styrke. Eg ramma det inn og hengde det på veggen. Eg har trudd heilt til no at det var frå den første talen Nelson Mandela heldt etter å ha kome ut av fengselet på Robben Island, men ifølgje internett er det visst henta frå ein besteljar i sjangeren åndeleg sjølvhjelp (kanskje New Age?). Eg likte tanken på at det var orda til Mandela betre … Uansett seier det noko vesentleg om indre fridom:

Our deepest fear is not that we are inadequate. Our deepest fear is that we are powerful beyond measure. It is our light, not our darkness, that most frightens us. We ask ourselves, who am I to be brilliant, gorgeous, talented, fabulous? Actually, who are you not to be? You are a child of God. Your playing small doesn’t serve the world. There’s nothing enlightened about shrinking so that other people won’t feel insecure around you. We are all meant to shine, as children do. We were born to make manifest the glory of God that is within us. It’s not just in some of us; it’s in everyone. And as we let our own light shine, we unconsciously give other people permission to do the same. As we’re liberated from our own fear, our presence automatically liberates others.

(Fra Marianne Williamson: A Return to Love: Reflections on the Principles of A Course in Miracles, 1992)

Høg, låg og sensitiv

Heile livet har eg lurt på kva som er feil med meg. No har eg endeleg funne det ut.  

Eg er sliten idag. Eg kjende det med det same eg våkna at eg ikkje var utkvilt, men utkøyrd. Sliten på grensa til deppa, ein tilstand like mykje fysisk som psykisk. Eg må ta meg kraftig saman for fungere normalt; lage mat til ungane, snakke med dei. Det går ikkje bra så lenge. Det kjennest som ei blanding av lett kvalme og mageknip. Stadig tar eg meg i å halde inn magen, men når eg prøvar å dra pusten heilt ned, kjenner eg meg nervøs, hjartet dunkar og kvalmen sig ut i armar og bein. Eg blir oppfarande, eg orkar ikkje høge lydar, eg vil ikkje ta beslutningar. Helst vil eg berre leggje meg i fosterstilling og sove. Eller setje meg ned og skrive. Det er det einaste som hjelp.

Men eg får så dårleg samvit. Det er så mykje eg ikkje får gjort. Eg får angst med tanken på jobbar eg har teke på meg; korleis skal eg klare å gjennomføre? Og eg veit ikkje kva som blir verst; å ikkje levere godt nok eller å trekkje meg, vise meg upåliteleg. Situasjonsbilete frå dei siste dagane går gjennom hovudet, eg ser alt som gjekk feil, alle dei små avvisningane. Eg ser den harde sanninga om min plass i verda, om fortida og framtida. Det har ikkje vore bra, og det kjem ikkje til å bli det.

Eg veit godt kvifor eg har det slik akkurat no. Eg er ikkje sjuk. Men bak meg har eg tre dagar med reising, foredrag og sosiale samankomstar frå tidleg morgon til seint på kvelden. Det har vore spennande og gjevande, men no betalar eg prisen. Alt er feil. Eg er feil. Ikkje god nok.

Det er ein slags skrudd logikk i det: Heile oppveksten kjende eg meg keisam og stygg, men var i alle fall flink på skulen. No har eg funne eit av få miljø i Noreg der intellektuell usikkerheit kjennest som eit større problem enn usikkerheita på eigen utsjånad. Eit miljø fullt av folk som er opptekne av det same som meg, men kor eg sjølv ofte kjenner meg dum og uinteressant.

Eg finn ikkje plassen min, eller balansen, eg er visst alltid enten for lite eller for mykje. Eg kan for lite. Eg føler for mykje. Eg er for kontrollert. Eg argumenterer for dårleg. Eg er for sjølvhevdande. Eg ler for høgt. Eg feller for raske dommar. Eg er ikkje vittig nok. Eg er ikkje interessant nok. Eg er ikkje smart nok. Eg er ikkje audmjuk nok. Eg er for sta. Eg er for nærtakande. Eg er for lite strategisk. Eg er for ambisiøs i høve til evnene mine. For prektig. For frittalande. For naiv. For kritisk. For sjølvoppteken …

Eg veit ikkje kven eg er frå dag til dag. Eg kan kjenne meg drit, fast bestemt på å halde meg for meg sjølv og seie minst mogeleg. Så møter eg nokon, åpnar munnen og høyrer meg sjølv prate og vitse. Kanskje til og med skryte, eller seie noko svært lite gjennomtenkt, dumme meg loddrett ut. Så bestemmer eg meg for å vere kul og distansert, men så snart nokon vender seg til meg, tek snill-jente-impulsen over og det blir høflege smil og hyggeleg småprat. Eg kan ha det veldig fint ei stund, men så går eg tom for energi og misser alle ord, all sjølvtillit. Andre blir fulle og artige, eg blir mindre og mindre, før eg tar meg saman og går, feiar meg sjølv ut døra, ned i undergrunnen og heim.

Det er ikkje miljøet det er noko i vegen med, det er meg.

Eg har lurt på kvifor det har vore slik; at så mykje av livet mitt har handla om å halde ut. Ikkje om å ha det fint eller gøy, men om å gjere det eg føler at eg må, kave meg vidare til eg knekk saman på sofaen i ein spiral av stadig mørkare tankar. Ambisiøs og full av handlekraft éin dag. Klar til å gi opp alt den neste, det har inga meining likevel.

«Du må ikkje kjenne så mykje etter korleis du har det», brukte barndomsvenninna mi å seie. Men korleis gjer ein det? Tankane kvernar heile tida, kroppen er full av kjensler eg må tolke. Det einaste som kan stoppe det, er å rette heile merksemnda mot noko som ikkje krev respons, men berre lar meg sanse, som litteratur, film, musikk. Å prate med folk krev mest energi av alt, spesielt om det er mykje anna som skjer rundt meg.

Eg har alltid hatt god helse, så kva har eigentleg vore problemet? Er eg aggresjonshemma? Introvert? Ein smule bipolar, kanskje? For å finne ut det har eg studert psykologi og granska barndommen min. Eg har funne kva type eg er i Enneagrammet og kven eg er i Myer-Briggs personlegdomstypologi, utan at det endra kvardagen.

Svaret viste seg å vere enklare, og det kom gjennom ein artikkel i Morgenbladet i vår: Det finst noko som heiter høgsensitivitet. Det betyr rett og slett at hjerna mi tar inn fleire sanseinntrykk og bearbeidar dei på ein annan måte enn hos fleirtalet, og det gjer at eg blir fortare sliten. Det skal vere føremoner med dette òg, men i sum er livet truleg litt tyngre for høgsensitive enn andre som lever under same vilkår. Litt meir smerte. Litt mindre gøy. Trøysta er at det finst relativt mange av oss; 15-20 prosent av alle menneske (og dyr!) er høgsensitive. I akademiske miljø og kunstnarmiljø er nok andelen høgare, og no som eg er merksam på dette, ser eg mange rundt meg som eg trur er i denne gruppa. Det betyr ikkje at vi elles er like som personar, men vi har nok ein del like erfaringar.

Kunnskapen om at eg er høgsensitiv gjer meg på eit vis oppgitt, for det betyr at eg alltid kjem til å vere omtrent som no. Dette kan eg ikkje kome ut av gjennom terapi eller sjølvhjelp. Likevel markerer det eit skille i livet mitt, for no skjønar eg i alle fall kva som skjer med meg. Nyleg oppdaga eg omgrepet «lukningspunkt», som er treffande for mi eiga oppleving når koppen i toppen er full:

«Når ‘lukningspunktet’ er nådd, enten det er som følge av negative eller positive ytre eller indre stimuli, kan det oppleves nærmest som å skifte personlighet. Fra å være følsom, empatisk, entusiastisk, positiv og tålmodig, kan man bli selvsentrert og ikke orke eller makte å lytte til andre, man kan bli motløs og pessimistisk og tung til sinns, eller full av sterke følelser som også kan gå utover andre – eller en selv.»

Før trudde eg at eg var ein person i generell psykisk ubalanse. «Ei sjuk sjel i eit sunt legeme», brukte eg å seie om meg sjølv. No veit eg at det ikkje skal så veldig mykje til før eg blir overstimulert, og då kan eg få prestasjonsangst og gjere dumme feil, og om eg pressar meg for langt, får eg etterpå ein midlertidig hormonell ubalanse i hjernen, nærmare bestemt mangel på signalstoffet serotonin, som gjer meg nedstemt. Då er det berre ein ting som hjelper: Tid til å komme meg igjen, til å bearbeide. Og så må eg lære kor grensene mine går, korleis eg skal planlegge livet slik at eg får gjort det eg vil, såvel som det eg må, utan å køyre meg sjølv i grøfta kvar veke.

Det er jo slik at eg gjerne pressar grensene mine for langt i møte med folk og hendingar som er viktige for meg, og no er det kritikarmiljøet. Sjølvsagt kan det vere eit utfordrande miljø nokon gongar, men eg likar utfordringar, eg treng utfordringar! Når energien kjem attande, blir det enklare å hugse dei positive møta og slutte å bry meg om dei som ikkje bryr seg om meg. Og rette kritikken utover i staden for innover.

Teksten vart skriven i august 2013.

Sitatet er henta frå heimesida til Den lille klinikk.

Les meir om høgsensitivitet på nettsida  til Elaine Aron, forskaren som har laga omgrepet: www.hsperson.com

Tenke sjølv

Ho ligg rett ut på ein sofa med hovudet støtta opp av puter og tenker medan ho stirrar ut i lufta og røykjer. Etter at eg såg filmen om Hannah Arendt er det det biletet som sit igjen. Den replikken eg hugsar best er det ho seier til filosofen Martin Heidegger, som ho studerte under på Universitetet i Marburg: Eg vil lære å tenke.

Årsaka til at dette brende seg fast hos meg, er sjølvsagt at eg òg ligg på sofaen rett som det er. Eg les og tenker, og av og til sovnar eg. Det er jo fort gjort når eg er her aleine heile dagen. Om eg er fornuftig, går eg heller ut ein tur. Men om eg sit framfor datamaskina, ligg på sofaen eller er ute og går, gjer eigentleg ingen forskjell, poenget er at å vere kritikar i stor grad handlar om å ha tid til å tenke. Sjølvsagt tenker eg på mykje tull også, brukar tid på å sortere kjensler, på å tvile på meg sjølv og på å bestemme kva vi skal ha til middag  – eg er langt unna det nivået av tenking som Arendt dreiv med. Men å sjå henne, trigga noko i meg.

Tankearbeid
På den øya eg vaks opp, var mange fiskarar, og dei meinte at faren min ikkje arbeidde, som rektor sat han jo mykje på kontoret eller i  møte. For dei var berre fysisk arbeid ordentleg arbeid. Skal tru kva dei ville syntes om Hannah Arendt på sofaen, eller meg. Men å verkeleg konsentrere seg om ei tankerekkje er hardt og energikrevjande arbeid. Av den grunn tar dei fleste av oss mentale snarvegar så ofte vi kan, og drar konklusjonar basert på fordommar og vanetenking. (Daniel Kahneman skriv mykje om dette i boka Tenke – fort og langsomt.)

Sjølvsagt går det tankar gjennom hovudet på oss alle det meste av tida, arbeid av alle slag krev stadig vurderingar. Men kor godt resonnerer og vurderer vi, og korleis kan vi lære å bli betre? Eg trur at undervisninga i logikk, vitskapsteori og filosofihistorie, som var del av det studieførebunade Ex.Phil.-studiet på universitetet, har påverka tenkinga mi, og eg meinar at dette burde bli undervist på vidaregåande skule så fleire fekk det med seg. Vidare studier har sjølvsagt også betydd mykje. Likevel skulle eg gjerne, som den unge Hannah Arendt, ha hatt nokon til å lære meg å tenke.

For å tenke sjølvstendig, å gå vidare frå det ein har lært, setje ny informasjon inn i ein samfunnsmessig kontekst i stadig endring og dra nye konklusjonar, det er vanskeleg. Eg trur ikkje det er så mange einskilde menneske i verdshistoria ein kan seie verkeleg har tenkt noko nytt, noko med potensiale til å endre samfunnet. Det er vel difor det heiter seg at vi, altså vår kultur, «are standig on the shoulders of giants».

Å velge sine autoritetar
Likevel er det ikkje slik at å tenke ein tanke andre har tenkt før deg er bortkasta. Tvert om er sjølve tankeprosessen ein verdi i seg sjølv, og korleis ein har kome fram til noko er vel så viktig som konklusjonen. Skulle eg la vere å tenke gjennom saker fordi andre veit meir og er smartare enn meg? Skulle eg slutte å gjere sjølvstendige vurderingar av den grunn? For meg ville det vere å miste ei av dei store gledene i livet. Om ein ikkje prøvar seg fram, blir ein i alle fall ikkje smartare. Og å ta feil kan vere eit steg på vegen mot å finne ut noko viktig, om ikkje for verda, så i alle fall for ein sjølv.

Sjølvsagt kan det ofte vere freistande å stole på autoritetar som tenker for deg, det er ikkje utan grunn at den følgjande salmestrofa ofte blir sitert: «Når jeg har tenkt meg trett til døden, si så hva du har tenkt, o Gud.» (Fra salmen «Lær meg å kjenne dine veie») Og det er viktig å kunne stole på andre, det er samfunnet vårt basert på. Men også kven ein skal stole på, er ei viktig avgjerd som bør vere basert på gode vurderingar. Om mange ukritisk lar seg styre av sterke leiarar, er det ein fare for demokratiet – tenk Hitler. Så medan ein autoritet på eit område jobbar for å vinne tillit, må andre ta oppgåva med å granske om han/ho er tilliten verdig, og jo fleire som er i stand til slik kritisk vurdering, jo betre.

Ein viktig del av kritisk tenking er å gjere sjølvstendig observasjonar, og stole nok på dei til å gjere vurderingar basert på desse. Neste steg er å formulere vurderingane, noko som sjølvsagt kan skje både munnleg og skriftleg, det avgjerande er kvaliteten på tanken. Faren er at ein risikerer å kome til konklusjonar som strid med det andre meinar er rett, og som filmen om Hannah Arendt viser, kan det krevje mot å stå på sitt. Men om tenking skal vere reelt kritisk, vil det alltid innebere risiko, risiko for å ta feil, risiko for konsekvensar. Det er noko av det som gjer slikt arbeid krevjande.

Skrive sakte
Å gjere eit tankearbeid og å formulere ei setning er eigentleg den same prosessen. Ein tanke du ikkje kan formulere er ikkje ferdig tenkt; i arbeidet med å finne formuleringa blir tanken til. Når ein festar tankar i skrift, og publiserer skrifta, vert det forpliktande på ein annan måte enn munnlege utsegner. Difor oppfordrar sjølve skriveprosessen til å tenke sakte.  Av og til er nedskrivinga lett, når det ein skriv er basert på godt innarbeidd kunnskap eller noko ein har tenkt mykje på frå før. Det kan også vere veldig tungt – når det er krevd at du set deg inn i ny kunnskap, formulerer di eiga forståing og gjer vurderingar. God kritikk gjer alt dette, men eg ser ikkje vekk frå at både eg og andre brukar ein god del mentale snarvegar – heuristikkar – spesielt i møte med litteratur som liknar på bøker vi har lese før.

Den største forskjellen på ein god og ein dårleg tekst – litteratur eller kritikk – er difor ikkje at den første har velklingande setningar medan den andre brukar klisjear. Den største forskjellen er å finne i kvaliteten på innsiktene som vert formidla. Så er det sjølvsagt eit spørsmål om ein litterær tekst med dårleg eller klisjemessig språk kan formidle verdifulle tankar. Mange vil meine nei. Eg har ikkje fått tenkt ordentleg gjennom det enno.

Grunnen til at eg likar å skrive, er ikkje at eg får eit kick av å lage velformulerte setningar – sjølv om det sjølvsagt kan vere stas om eg får det til. Grunnen er at eg ønskar å forstå verda rundt meg, og at eg har stor glede av skrive-/tenkeprosessen. Å gjere ein god observasjon, å sjå ein samanheng eg ikkje har sett før og få til eit godt resonnement – det er lite som er meir tilfredsstillande enn det. Av og til har eg tenkt så mykje på noko at å skrive det ned snarare er ein lettelse enn arbeid. Andre gongar er det steintungt å kome i gong, og jo vanskelegare stoff og høgare ambisjonar, jo tyngre er det.

Arbeidsintensiv skrift
Det som er med ein godt formulert tanke, er at han gjerne verkar sjølvsagt med det same du les han. Likevel kan det ha vore hardt arbeid å kome fram til den innsikta som vert formulert. Og det vanskelegaste av alt, er å skrive om noko komplisert på ein lettfatteleg måte. Sjølvsagt finst det dei som har lettare for dette enn meg, men la meg likevel bruke eit døme frå eiga erfaring:

I fjor vinter las eg Absalom, Absalom! av William Faulkner om igjen, saman med ein del sekundærlitteratur. Eg hadde avtalt å skrive ein artikkel for Bokvennen om Absalom, Absalom! lesen som krim, og sidan eg hadde kome seint i gang med arbeidet, gjekk det fort og gale. Det vart rett og slett ikkje bra nok, og artikkelen blei refusert. Eg arbeidde vidare med artikkelen etter eit par månaders pause, og fekk artikkelen akseptert til slutt. Men etter at den var avslutta, var det som eg plutseleg såg endå ein ny dimensjon av stoffet eg hadde jobba med, eg følte at eg fann svaret på eit spørsmål eg hadde hatt om eit grunnleggjande premiss ved plotet i romanen. Dette formulerte eg i eit kortare essay, der hovudfokuset var seksualmoralen og kvinnesynet i Sørstatane i tida rundt den amerikanske borgarkrigen. Eg trur ikkje at desse to tekstane presenterar tankar som aldri har vore tenkte før. Men dei representerer ny innsikt for meg, og det kosta meg mykje arbeid å kome dit.

Likevel tippar eg at om du skulle lese artikkelen og bokessayet eg har skrive om Absalom, Absalom!, vil du oppleve konklusjonane mine som ganske sjølvsagte, kanskje også at du visste dette frå før. Det kan jo hende. Men om nokon, før du hadde lese tekstane, hadde bedt deg fortelje om seksualmoral, kvinnesyn og raseblanding i Sørstatane i denne perioden, er det ikkje sikkert du ville ha hatt så mykje å seie. Det er langt enklare å gjenkjenne innsikter enn å formulere dei sjølv.

Når eg les artiklar av andre, blir eg ofte imponert fordi skribenten veit så mykje. Andre gongar, når teksten er meir resonnerande, blir eg ikkje like imponert, kanskje er opplevinga at dette er då ganske sjølvsagt? Det paradoksale er at den imponerande kunnskapen kan vere henta direkte frå annan litteratur, medan det kan liggje mykje meir arbeid bak resonnementa og vurderingane, sjølv om dei kan vere enkle både å avskrive og vere usamd i. Det er det lett å gløyme i flaumen av bøker og artiklar som vert publisert, og ein kan dessverre ikkje seie at betalinga for denne typen arbeid står til arbeidsmengda heller.

Tankerikdom
Samfunnet treng at nokon tenker sakte og grundig, tar jobben med å finne, presentere, vurdere og debattere kunnskap, som utgangspunkt for vidare tenking og utvikling i samfunnet. Slik tenking finst i forsking, i kunst, litteratur, kritikk og journalistikk. Mitt felt, litteraturkritikken, tenker vidare på dei tankane som kjem fram i litteraturen. Å vurdere kor gode dei tankane er, er ein viktig del av kritikken, for tankar spreier seg, tankar kan på sikt påverke politikken og heile samfunnet.

Difor er det viktig at så mange som mogeleg ser verdien av å tenke sakte – og har tid til å tenke sakte sjølv. For meg er det – saman med tillit, likeverd og omsorg – kjenneteikn på eit rikt og godt samfunn.