samfunn

Til mamma på kvinnedagen

Mamma har aldri gått i tog på kvinnedagen, aldri delteke i feministiske aksjonsgrupper eller skrive i avisa om likestilling og kvinnekamp. Men ho var feminist i praksis så langt det var mogeleg i det pietistiske bygdemiljøet på Nordvestlandet.

Mamma vart fødd i 1937. Ho møtte pappa på lærarskulen, og etter endt utdaning gjekk begge rett ut i jobb i grunnskulen og vart der heilt til pensjonsalder. Det første barnet kom i 1961, og sidan kom det tre til. I -61 var fødselspermisjonen på tre månader, ein månad før fødselen og to etter. Det var dagmamma som vart løysinga for dei tre av oss som levde opp, ei jente døydde før eg vart fødd.

Eg trur ikkje det var lett å vere ei av få mødre som ikkje var heime med ungane i dette miljøet på 60- og 70-talet. Men mamma hadde ein sterk trong til å bruke evnene sine, og det gjorde ho også: Ho underviste i alt frå o-fag, kristendom, norsk, engelsk, tysk og fransk til forming, musikk og gymnastikk. Ho sydde klede, ho var pianolærar og dirigent for barne- og ungdomskor og eg trur jammen ho var så vidt innom kommunestyret også. Ho heldt andakter på bedehuset og misjonsforeining for born i kjellarstua heime. Og ho tok ekstrautdanning ved universitetet, det siste var fransk mellomfag då ho var i 50-åra.

Eg er stolt av at mamma tok seg sjølv på alvor som fagperson og ikkje let seg hindre av nedlatande og fordomsfulle mannfolk – eg veit ho møtte sin del av dei. Eigentleg trur eg ikkje ho kunne ha gjort noko anna: Så sant ho ikkje vart fysisk hindra, måtte ho leve ut det som var henne. Slik vart ho eit førebilete for meg, ikkje på den måten at eg har gjort akkurat som henne, men ved å vise at det er opp til meg å definere kven eg er og korleis eg vil leve.

Då eg reiste for å studere ved universitetet, trur eg ho misunte meg litt – at eg kunne ta opp studielån, flytte til storbyen og bli akkurat det eg ville. Likevel opplever eg ikkje at eg har fått til meir enn henne, snarare tvert imot. Og etter at eg sjølv fekk mitt første barn, prioriterte eg annleis, eg tok forlenga permisjon og jobba redusert, og då barn nummer to og tre kom som tvillingar, var eg heime med dei i to år. Det var dels fordi vi ikkje fekk barnehageplass og dels fordi eg ikkje hadde ein jobb å gå attende til. Men eg tenkte også at det var til det beste for ungane.

Mamma var aldri kritisk til at eg valde ansleis enn ho hadde gjort. I staden støtta ho meg, og ein gong seinare sa ho med innleving: – Eg må seie eg beundra kor tålmodig du var, Merete.

Det betydde mykje for meg, og rører meg framleis når eg tenkjer på det, for eg trur ho er den einaste som verkeleg skjøna kva det kosta meg – vi er jo på mange måtar like.

Å vere gravid, føde og amme var gode og viktige erfaringar for meg, men eg har ingen utprega praktiske talent, så å kome inn i gode rutiner i den nye kvardagen var rett og slett steintungt. Eg har heller aldri vore av den heimslege typen, eg hadde aldri drøymt om å trille barnevogn, innreie min eigen draumeheim og lage økologisk mat frå botnen.

Som heimeverande tvillingmor var eg difor konstant fysisk sliten, samstundes som eg var kronisk intellektuelt og sosialt understimulert. I tillegg var eg overtydd om at eg ikkje strakk til som mor, for ideala for eit koseleg og stimulerande heimemiljø hang tungt over meg. Men etter å ha levert eldstemann i barnehagen, hadde eg meir enn nok med mating, amming, bleiebytting og trilling, og kvar gong ungane sov, segna eg om på sofaen. Opne barnehagar og avtalar med andre mødre vart redninga sosialt. Det siste halvåret var eg nedstemt på grensa til deprimert, men ungane vart i alle fall harmoniske. I dag lurer eg av og til på kvifor eg endte med å velje så tradisjonelt, men eg er stolt av valet eg gjorde. Imidlertid trur eg nok at karrieren min fekk ein knekk eg framleis slit med.

Mamma valde yrkeslivet fordi ho kjende seg sjølv godt nok til å vite at ho ikkje ville ha orka livet som heimeverande. Ideelt ville ho nok helst ha vore meir saman med oss ungane den første tida, men arbeidslivet den gongen gjorde ikkje det mogeleg. Ho måtte kompensere med å jobbe dobbelt  – sjølv om faren min nok let seg oppdra til ein viss grad, var det ei anna tid også på heimebane.

Sjølv er eg for tida frilansar, noko som betyr at eg har god tid til ungane og jobbar med det eg likar best, men får inn lite pengar. Det er eit val som er perfekt for meg akkurat no, men eg kan ikkje ha det slik lenge, eg treng også pensjon ein dag.

Det er framleis mykje igjen å kjempe for når det gjeld likeløn og rettferdige vilkår i arbeidslivet. Men eg meinar bestemt at den einskilde ikkje kan gå rundt og vente på at samfunnet skal leggje alt til rette, eller la andres meiningar bestemme korleis ein skal ordne kvardagen sin.

Vaksne av begge kjønn må kjenne seg sjølv og finne praktiske løysingar for å forme eige liv: Er det viktig å gjere karriere, er det no relativt enkelt å få godt barnepass, og så får ein gi blaffen i ein del normer for korleis ei perfekt mor skal vere. Vil ein ha god tid med eigne born, er det fullt mogeleg å jobbe mindre og skru ned forbruket, for utgangspunktet er skyhøgt. Kvinner og menn i dagens Norge har ein enorm fridom til å forme eigne liv, vi må berre vere klar over kva konsekvensar vala får på lang sikt.

Den fridomen og dei rettane vi har i dag er også konsekvensar av val andre har tatt før oss. Så på kvinnedagen vil eg gjerne takke mamma og alle andre kvinner som har opna vegen. Gratulerer med dagen!

Språket som sperrar

Ensom

Når jeg føler meg riktig
ensom
går jeg til byen
og lar min skygge
smelte sammen
med andre
ensomme
skygger.

(Frå Hvis himmelen. Dikt og fotografier fra Oslos skyggesider på 70-tallet av Fedrik Fasting Torgersen,  SpreDet 2013.)

Finst det noko meir einsamt enn å ikkje bli sett som den du er, berre som representant for ei forakta gruppe? Det må i så fall vere om du også blir sett som ein fare for samfunnet og sperra inne.

For nokre år sidan hadde eg ein jobb der eg for første gong i livet vart snakka ned til, der eg vart møtt med motvilje og mistru i staden for tillit. Det tok ikkje så lang tid før den tiltrua eg hadde hatt til eigne evner og motiv tok til å vakle. Heldigvis hadde eg folk som støtta meg, og eg kom meg vekk og vidare i livet. Likevel lærte eg noko om kor mykje andres blikk på deg betyr. Det har gjort meg meir merksam på kor vanskeleg dei har det som heile livet har blitt sett ned på og mistrudd, og kanskje utsett for overgrep i tillegg.

Fredrik Fasting Torgersen vart dømd for valdtektsforsøk, drap og forsøk på mordbrann i 1958, men det er god grunn til å tru at den eigentlege misgjerninga hans var å vere ein tidlegare straffedømt ung mann frå arbeiderklassen som var på feil tid til feil stad. I tilllegg var han stor og sterk, seksuelt aktiv, hadde ikkje fast jobb, men skreiv derimot dikt utan rim og rytme. Med andre ord ein representant for slike folk mange oppfatta som ein trugsel mot konservativ moral og den gamle samfunnsordenen. Gjennom rettssaka vart han framstilt som ein valdeleg psykopat, og i fengselet vart han underlagt dei aller strengaste tryggingstiltaka, mellom anna sat han i isolat i over to år 27 månadar i strekk.

I Justismordets retorikk av Johan Dragvoll, Bjørn C. Ekeland og Arild Linneberg og Torgersensaken. Juks satt i system (1957–2013) av Jan Tennøe vert det ført gode argument for at fleire rettssaker, både mot Fasting Torgersen og andre, ser ut til å ha handla meir om å tilpasse bevisa til påtalen enn på å granske fakta som ikkje stemde med hypotensen politiet jobba etter. Det er skremmande at påtalemakta i Noreg ser ut til å ha forsvinnande liten vilje til å finne feil ved eigne tidlegare avgjerder.

Akkurat no les eg Skammens historie. Den norske stats mørke sider 1814–2014 av Sigmund Aas og Thomas Vestgården. Det denne boka gjer endå tydelegare, er at dersom du tilhøyrer eller blir plassert i ein lite akta kategori av menneske, er det nesten ikkje grenser for kva slags overgrep du kan bli utsett for utan at nokon grip inn.

Om du i første halvdel av førre århundre var så uheldig å vere født rom (tidlegare kalla sigøynar), romani (tater), same, kven, jøde, homofil eller «tyskarunge», om du havna på barneheim, psykiatrisk institusjon eller i fengsel, om du på nokon måte blei oppfatta som plagsam eller ein trugsel for styresmaktene og majoriteten, kunne du ikkje rekne med at nokon var interessert i kjenslene dine, personlegdomen din eller i di unike forhistorie. Då var du i utgangspunktet eit problem som måtte bli assimilert eller passivisert så effektivt som mogeleg. Kanskje er det framleis slik?

Då eg skreiv hovudoppgåva mi i litteraturvitskap, brukte eg litteraturteori som påstår at språket er potensielt valdeleg fordi det legg verda under seg i fastlagde kategoriar. Det eg har lese i det siste, har demonstrert at dette er meir enn teori: Den farlegaste effekten av fordommar er at grove forenklingar av verda blir styrande for korleis vi ser og møter andre; vi blir blinde for alt som ikkje stemmer med fordommane, blinde for kven den einskilde er som menneske. Dette kan i praksis få mange utslag, også i det rettssystemet dei fleste av oss har stor tillit til:

I Justismordets retorikk viser forfattarane at målet for ei rettssak er å kome fram til ei domsforteljing som grunnlag for å avgjere skuldspørsmålet, altså kva som er den mest truverdige historia om brotsverket og om den tiltalte. Den store faren ved ein slik rekonstruksjon av fortidige hendingar det ikkje finst sikker viten om, er at påtalemakta – medvite eller umedvite – vel å sjå bort frå fakta og vitnemål som ikkje passar inn i den historia dei trur er mest sannsynleg.

Her har vi altså ein viktig samfunnsinstitusjon der klisjemessige førestellingar om menneske frå ulike sosiale eller kulturelle miljø, om kva slags karaktertrekk som er «forbryterske» eller korleis eit truverdig vitne oppfører seg og høyres ut, faktisk kan bli avgjerande for kven som blir dømt skuldige. Simple fordommar basert på dårleg menneskekunnskap og språklege klisjear kan bokstaveleg tala bli til fengslande historier og øydeleggje liva til uskuldige menneske.

Aldri har det stått tydelegare for meg kvifor vi treng litteratur som kan skildre kor komplekse menneske i alle typar miljø og kulturar er, som kan utvide førestellingane våre om kva som er normalt eller sannsynleg, og – ikkje minst – som hjelper oss å utvikle empati.

Eg spør meg kva for grupper som er definerte ut av den store, norske fellesskapen akkurat no: Innvandrarar utan opphaldsløyve, narkomane og uteliggjarar, born ingen likar, rumenske tiggarar? Skal tru kva dei er utsette for som dei fleste av oss helst ikkje vil vite om?

Bokmeldingar av dei tre omtala bøkene vil etterkvart kome på trykk i Prosa.

Frie vitnesbyrd

Å fortelje om sine svake sider er ei sosial handling som kan bli oppfatta og vurdert ulikt i ulike kulturar. Mitt syn på dette vart til på bedehuset.

Når eg skriv denne bloggen ser eg for meg to implisitte lesarar: Ein som les av velvillig interesse for meg og emna eg skriv om, og ein som synes eg gir kritikken eit tårevått furtefjes, men som likevel følgjer med for å sjå kva eg finn på. Eg har nemleg kjensla av at mange synes eg går for langt i å leike Knausgård, kanskje også at eg rakkar ned på meg sjølv for å få merksemd. Det er mogeleg, det. Eg har også lurt på om eg svekkjer meg sjølv som profesjonell meiningsberar i det offentlege. Og så har eg hatt ei viss glede av å gi f…. i alt dette og skrive akkurat det eg har lyst til. Eg vil likevel seie litt om kvifor eg har valgt å vere så open om kven eg er og korleis eg har det.

Arven frå bedehuset
Eg kjem frå ein lågkyrkjeleg tradisjon der vitnesbyrdet stod sentralt. På bedehuset var det å fortelje om vanskane og veikskapane sine ikkje berre akseptert, det var ein sjanger som vart dyrka kvar gong ein inviterte til «frie vitnesbyrd». Det betydde ikkje at dei som «delte» vart sett som svake personar, snarare tvert om. I pietistisk kristendom er jo det at ein er eit syndig menneske som treng Guds nåde den aller viktigaste innsikta, og det ideelle vitnesbyrdet enda alltid slik. Kanskje var det av og til eit visst hykleri involvert, at ein valgte kva ein blottstilte med omtanke slik at ein framstod endå frommare og meir audmjuk enn før. Forteljinga om kva ein hadde vore gjennom munna jo ofte ut i eit bibelord og kanskje nokre ord til vegleiing for andre, og slik bygde ein opp sin eigen åndelege ethos. Men eg trur at det oftast var oppriktig trong til å dele ei eksistensiell erfaring som dreiv folk. Den intimiteten dette skapte var ein viktig del av den gode fellesskapen mange opplevde på bedehuset.

Så eg ser ikkje på ein person som fortel om sine svakaste stunder som ein svak person. Snarare er det for meg teikn på at ein jobbar med seg sjølv, og at ein er sterk nok til å stå for også sine svake sider, ikkje berre for det som er mest «presentabelt». I mi verd er det ei sjølvfølge at den som er svak på eit område kan vere sterk på eit anna. Den som framstår utan veikskapar og feil, skjuler enten noko, eller har hatt eit enkelt og priviligert liv, og det er etter mi meining ikkje noko å slå seg på brystet for. Det er ingen eg har større respekt for enn dei som har hatt eit dårleg utgangspunkt i livet og tålt fattigdom, vald eller sjukdom, men som held det gåande utan å bli destruktive, som gjer det beste ut av det og til og med klarer å vere vennlege og rause i møte med andre. Det set min eigen situasjon i perspektiv og gjer meg både audmjuk og takksam for alt som er bra i livet mitt.

Tryggast å vere liten
Den andre grunnen til at eg ofte har vektlagt det vanskelege er meir problematisk, og noko eg bør ta eit oppgjer med. Det kan seiast kort: Janteloven. Då eg vaks opp, var den norske landsbygda framleis prega av sterke normer om at ein ikkje skulle stikke seg for mykje fram, og var ein flinkare enn gjennomsnittet, skulle ein absolutt ikkje gjere noko vesen av det. For meg gav det seg utslag i at eg helst ikkje ville ha merksemd rundt skuleresultata mine, det var viktig å ikkje framstå som ein strebar.

Ein gong femmaren min i engelsk vart farleg sterk, begynte læraren å mase om at eg med litt ekstra innsats kunne få ein seksar. Eg hugsar enno kor flaut det var då han ein gong hadde gitt klassen eit vanskeleg spørsmål, og så, etter å ha høyrt på nokre svar, vende seg mot meg – som ikkje hadde rekt opp handa – med ein handgest og sa: «Merete!» Eg trappa sjølvsagt innsatsen ned heller enn opp, og det vart ingen seksar.

Den lille historia røpar kanskje at eg innerst inne er stolt av at eg var flink på skulen. Eg er det. Men det er også heilt reelt at eg var redd for å gjere det for bra.

Så om eg skal psykoanalysere meg sjølv, kan det altså vere slik at det å fortelje om mine svake sider er ein legitim måte å få merksemd på. Det ser ikkje bra ut på trykk. Det ville vore mykje betre å skrive at eg gjer det for å hjelpe andre, og at dersom éin person får hjelp av å lese det eg skriv, så har det vore verdt det. Det ville ikkje ha vore direkte usant, men når alt kjem til alt, skriv eg fordi eg treng det sjølv. På bedehuset lærte eg at det er terapi i å vere open og likevel få aksept for den ein er, og det fungerar framleis for meg, slik det også ser ut til å ha gitt gode resultat for Karl Ove Knausgård …

Balansegangen
Men kanskje er det på tide å ta eit oppgjer med det sjølvopptekne i denne typen sjeleutbretting? Det er i alle fall ein balansegang: Å vere open kan ha ein viktig funksjon både for den som fortel og dei som høyrer på, det kan skape fridom frå tabu og fellesskap gjennom delte erfaringar. Men så gjeld det å skjøne når ein rører seg frå det som er naudsynt og godt til sjølvmedlidande sjølvdigging. Det er mykje som skjer i verda det er viktig å engasjere seg i, og det er stadig eit val kva eg skal bruke tida og energien min på.

For meg var det imidlertid viktig å kunne vere open om høgsensitivitet. Då eg først fann ut dette i vår, var min første tanke at «dette vil eg ikkje snakke med nokon om». Emnet var så skamfullt. Men så oppdaga eg at eg har gode vener som også kjende seg igjen i det teorien om høgsensitivtet set ord på, vener eg likar og beundrar, og eg oppdaga for første gong at det eg trudde berre gjaldt meg, var noko andre også sleit med.

Likevel turde eg ikkje publisere innlegget om høgsensitivitet etter at det var skrive i august, det måtte liggje i over tre månader før eg kjende at eg var klar til å stå for det offentleg. For sjølv om det nok er andre ting i livet mitt det ville ha vore pinlegare å innrømme, og som eg ikkje har nokon planar om å skrive om, er det som handlar om høgsensitivitet mitt aller såraste punkt, det som har vore vanskelegast å takle og skjøne og dermed også kjelda til mykje sjølvfordøming. Nettopp difor var det viktig å kunne gjere det til eit tema. Men no som eg har  vore open om det, er katta ute av sekken for min del, og det er ingen grunn til å starte katteshow eller flashe den tomme sekken igjen og igjen.

Både òg
Snarare er det no eit poeng for meg å seie til meg sjølv og andre at det også er greit å vere sterk, flink og talentfull. Det er mange som «byggjer seg sjølv som merkevare» for tida, og sjølv om eg mislikar korleis den ordbruken gjer mennesket til eit produkt for kjøp og sal, må eg ta innover meg at det er viktig å ta seg sjølv på alvor og tru på det ein har å kome med. Det er mykje skumlare enn å innrømme kor eg kjem til kort. Men eg vil gjerne vere både ein fagleg sterk litteraturkritikar og ein skribent som kan røre seg inn i det personlege når det er naudsynt for meg sjølv eller kan bety noko for andre. Eg vil gjerne kunne vere både sterk og svak.

Som student fann eg eit fantastisk sitat som gav meg akkurat den korreksjonen eg trengte etter åra i eit miljø der det på sett og vis var enklare å innrømme veikskap enn styrke. Eg ramma det inn og hengde det på veggen. Eg har trudd heilt til no at det var frå den første talen Nelson Mandela heldt etter å ha kome ut av fengselet på Robben Island, men ifølgje internett er det visst henta frå ein besteljar i sjangeren åndeleg sjølvhjelp (kanskje New Age?). Eg likte tanken på at det var orda til Mandela betre … Uansett seier det noko vesentleg om indre fridom:

Our deepest fear is not that we are inadequate. Our deepest fear is that we are powerful beyond measure. It is our light, not our darkness, that most frightens us. We ask ourselves, who am I to be brilliant, gorgeous, talented, fabulous? Actually, who are you not to be? You are a child of God. Your playing small doesn’t serve the world. There’s nothing enlightened about shrinking so that other people won’t feel insecure around you. We are all meant to shine, as children do. We were born to make manifest the glory of God that is within us. It’s not just in some of us; it’s in everyone. And as we let our own light shine, we unconsciously give other people permission to do the same. As we’re liberated from our own fear, our presence automatically liberates others.

(Fra Marianne Williamson: A Return to Love: Reflections on the Principles of A Course in Miracles, 1992)

Tenke sjølv

Ho ligg rett ut på ein sofa med hovudet støtta opp av puter og tenker medan ho stirrar ut i lufta og røykjer. Etter at eg såg filmen om Hannah Arendt er det det biletet som sit igjen. Den replikken eg hugsar best er det ho seier til filosofen Martin Heidegger, som ho studerte under på Universitetet i Marburg: Eg vil lære å tenke.

Årsaka til at dette brende seg fast hos meg, er sjølvsagt at eg òg ligg på sofaen rett som det er. Eg les og tenker, og av og til sovnar eg. Det er jo fort gjort når eg er her aleine heile dagen. Om eg er fornuftig, går eg heller ut ein tur. Men om eg sit framfor datamaskina, ligg på sofaen eller er ute og går, gjer eigentleg ingen forskjell, poenget er at å vere kritikar i stor grad handlar om å ha tid til å tenke. Sjølvsagt tenker eg på mykje tull også, brukar tid på å sortere kjensler, på å tvile på meg sjølv og på å bestemme kva vi skal ha til middag  – eg er langt unna det nivået av tenking som Arendt dreiv med. Men å sjå henne, trigga noko i meg.

Tankearbeid
På den øya eg vaks opp, var mange fiskarar, og dei meinte at faren min ikkje arbeidde, som rektor sat han jo mykje på kontoret eller i  møte. For dei var berre fysisk arbeid ordentleg arbeid. Skal tru kva dei ville syntes om Hannah Arendt på sofaen, eller meg. Men å verkeleg konsentrere seg om ei tankerekkje er hardt og energikrevjande arbeid. Av den grunn tar dei fleste av oss mentale snarvegar så ofte vi kan, og drar konklusjonar basert på fordommar og vanetenking. (Daniel Kahneman skriv mykje om dette i boka Tenke – fort og langsomt.)

Sjølvsagt går det tankar gjennom hovudet på oss alle det meste av tida, arbeid av alle slag krev stadig vurderingar. Men kor godt resonnerer og vurderer vi, og korleis kan vi lære å bli betre? Eg trur at undervisninga i logikk, vitskapsteori og filosofihistorie, som var del av det studieførebunade Ex.Phil.-studiet på universitetet, har påverka tenkinga mi, og eg meinar at dette burde bli undervist på vidaregåande skule så fleire fekk det med seg. Vidare studier har sjølvsagt også betydd mykje. Likevel skulle eg gjerne, som den unge Hannah Arendt, ha hatt nokon til å lære meg å tenke.

For å tenke sjølvstendig, å gå vidare frå det ein har lært, setje ny informasjon inn i ein samfunnsmessig kontekst i stadig endring og dra nye konklusjonar, det er vanskeleg. Eg trur ikkje det er så mange einskilde menneske i verdshistoria ein kan seie verkeleg har tenkt noko nytt, noko med potensiale til å endre samfunnet. Det er vel difor det heiter seg at vi, altså vår kultur, «are standig on the shoulders of giants».

Å velge sine autoritetar
Likevel er det ikkje slik at å tenke ein tanke andre har tenkt før deg er bortkasta. Tvert om er sjølve tankeprosessen ein verdi i seg sjølv, og korleis ein har kome fram til noko er vel så viktig som konklusjonen. Skulle eg la vere å tenke gjennom saker fordi andre veit meir og er smartare enn meg? Skulle eg slutte å gjere sjølvstendige vurderingar av den grunn? For meg ville det vere å miste ei av dei store gledene i livet. Om ein ikkje prøvar seg fram, blir ein i alle fall ikkje smartare. Og å ta feil kan vere eit steg på vegen mot å finne ut noko viktig, om ikkje for verda, så i alle fall for ein sjølv.

Sjølvsagt kan det ofte vere freistande å stole på autoritetar som tenker for deg, det er ikkje utan grunn at den følgjande salmestrofa ofte blir sitert: «Når jeg har tenkt meg trett til døden, si så hva du har tenkt, o Gud.» (Fra salmen «Lær meg å kjenne dine veie») Og det er viktig å kunne stole på andre, det er samfunnet vårt basert på. Men også kven ein skal stole på, er ei viktig avgjerd som bør vere basert på gode vurderingar. Om mange ukritisk lar seg styre av sterke leiarar, er det ein fare for demokratiet – tenk Hitler. Så medan ein autoritet på eit område jobbar for å vinne tillit, må andre ta oppgåva med å granske om han/ho er tilliten verdig, og jo fleire som er i stand til slik kritisk vurdering, jo betre.

Ein viktig del av kritisk tenking er å gjere sjølvstendig observasjonar, og stole nok på dei til å gjere vurderingar basert på desse. Neste steg er å formulere vurderingane, noko som sjølvsagt kan skje både munnleg og skriftleg, det avgjerande er kvaliteten på tanken. Faren er at ein risikerer å kome til konklusjonar som strid med det andre meinar er rett, og som filmen om Hannah Arendt viser, kan det krevje mot å stå på sitt. Men om tenking skal vere reelt kritisk, vil det alltid innebere risiko, risiko for å ta feil, risiko for konsekvensar. Det er noko av det som gjer slikt arbeid krevjande.

Skrive sakte
Å gjere eit tankearbeid og å formulere ei setning er eigentleg den same prosessen. Ein tanke du ikkje kan formulere er ikkje ferdig tenkt; i arbeidet med å finne formuleringa blir tanken til. Når ein festar tankar i skrift, og publiserer skrifta, vert det forpliktande på ein annan måte enn munnlege utsegner. Difor oppfordrar sjølve skriveprosessen til å tenke sakte.  Av og til er nedskrivinga lett, når det ein skriv er basert på godt innarbeidd kunnskap eller noko ein har tenkt mykje på frå før. Det kan også vere veldig tungt – når det er krevd at du set deg inn i ny kunnskap, formulerer di eiga forståing og gjer vurderingar. God kritikk gjer alt dette, men eg ser ikkje vekk frå at både eg og andre brukar ein god del mentale snarvegar – heuristikkar – spesielt i møte med litteratur som liknar på bøker vi har lese før.

Den største forskjellen på ein god og ein dårleg tekst – litteratur eller kritikk – er difor ikkje at den første har velklingande setningar medan den andre brukar klisjear. Den største forskjellen er å finne i kvaliteten på innsiktene som vert formidla. Så er det sjølvsagt eit spørsmål om ein litterær tekst med dårleg eller klisjemessig språk kan formidle verdifulle tankar. Mange vil meine nei. Eg har ikkje fått tenkt ordentleg gjennom det enno.

Grunnen til at eg likar å skrive, er ikkje at eg får eit kick av å lage velformulerte setningar – sjølv om det sjølvsagt kan vere stas om eg får det til. Grunnen er at eg ønskar å forstå verda rundt meg, og at eg har stor glede av skrive-/tenkeprosessen. Å gjere ein god observasjon, å sjå ein samanheng eg ikkje har sett før og få til eit godt resonnement – det er lite som er meir tilfredsstillande enn det. Av og til har eg tenkt så mykje på noko at å skrive det ned snarare er ein lettelse enn arbeid. Andre gongar er det steintungt å kome i gong, og jo vanskelegare stoff og høgare ambisjonar, jo tyngre er det.

Arbeidsintensiv skrift
Det som er med ein godt formulert tanke, er at han gjerne verkar sjølvsagt med det same du les han. Likevel kan det ha vore hardt arbeid å kome fram til den innsikta som vert formulert. Og det vanskelegaste av alt, er å skrive om noko komplisert på ein lettfatteleg måte. Sjølvsagt finst det dei som har lettare for dette enn meg, men la meg likevel bruke eit døme frå eiga erfaring:

I fjor vinter las eg Absalom, Absalom! av William Faulkner om igjen, saman med ein del sekundærlitteratur. Eg hadde avtalt å skrive ein artikkel for Bokvennen om Absalom, Absalom! lesen som krim, og sidan eg hadde kome seint i gang med arbeidet, gjekk det fort og gale. Det vart rett og slett ikkje bra nok, og artikkelen blei refusert. Eg arbeidde vidare med artikkelen etter eit par månaders pause, og fekk artikkelen akseptert til slutt. Men etter at den var avslutta, var det som eg plutseleg såg endå ein ny dimensjon av stoffet eg hadde jobba med, eg følte at eg fann svaret på eit spørsmål eg hadde hatt om eit grunnleggjande premiss ved plotet i romanen. Dette formulerte eg i eit kortare essay, der hovudfokuset var seksualmoralen og kvinnesynet i Sørstatane i tida rundt den amerikanske borgarkrigen. Eg trur ikkje at desse to tekstane presenterar tankar som aldri har vore tenkte før. Men dei representerer ny innsikt for meg, og det kosta meg mykje arbeid å kome dit.

Likevel tippar eg at om du skulle lese artikkelen og bokessayet eg har skrive om Absalom, Absalom!, vil du oppleve konklusjonane mine som ganske sjølvsagte, kanskje også at du visste dette frå før. Det kan jo hende. Men om nokon, før du hadde lese tekstane, hadde bedt deg fortelje om seksualmoral, kvinnesyn og raseblanding i Sørstatane i denne perioden, er det ikkje sikkert du ville ha hatt så mykje å seie. Det er langt enklare å gjenkjenne innsikter enn å formulere dei sjølv.

Når eg les artiklar av andre, blir eg ofte imponert fordi skribenten veit så mykje. Andre gongar, når teksten er meir resonnerande, blir eg ikkje like imponert, kanskje er opplevinga at dette er då ganske sjølvsagt? Det paradoksale er at den imponerande kunnskapen kan vere henta direkte frå annan litteratur, medan det kan liggje mykje meir arbeid bak resonnementa og vurderingane, sjølv om dei kan vere enkle både å avskrive og vere usamd i. Det er det lett å gløyme i flaumen av bøker og artiklar som vert publisert, og ein kan dessverre ikkje seie at betalinga for denne typen arbeid står til arbeidsmengda heller.

Tankerikdom
Samfunnet treng at nokon tenker sakte og grundig, tar jobben med å finne, presentere, vurdere og debattere kunnskap, som utgangspunkt for vidare tenking og utvikling i samfunnet. Slik tenking finst i forsking, i kunst, litteratur, kritikk og journalistikk. Mitt felt, litteraturkritikken, tenker vidare på dei tankane som kjem fram i litteraturen. Å vurdere kor gode dei tankane er, er ein viktig del av kritikken, for tankar spreier seg, tankar kan på sikt påverke politikken og heile samfunnet.

Difor er det viktig at så mange som mogeleg ser verdien av å tenke sakte – og har tid til å tenke sakte sjølv. For meg er det – saman med tillit, likeverd og omsorg – kjenneteikn på eit rikt og godt samfunn.

Varsel for døve øyre

Politikarane våre har ikkje evne til å førestelle seg den katastrofen klimaendringane vil skape. Vi som har det, er redde.

Jorda kan stå framfor ei klimakrise det ikkje har vore maken til så lenge menneska har eksistert, men lite tydar på at politikarane vil handle i tide til å hindre ho. Kvifor tar politikarane så lett på åtvaringane frå ekspertane?

Ei årsak kan vere vanskane med å førestelle seg noko ein aldri har sett før. Daniel Kahneman skriv i boka Tenke – fort og langsomt at menneske stadig gjer val basert på mentale snarvegar, heuristikkar, som er påverka av personlegdom, vanetenking og tidlegare erfaring. Ein konsekvens av dette:

Når det gjelder sjeldne sannsynligheter, er ikke hjernen konstruert for å skape et helt riktig bilde av situasjonen. For beboerne på en planet som kan bli utsatt for hendelser ingen før har opplevd, er dette ikke gode nyheter. (Kahneman 2012)

Men det er store forskjellar på kor merksame ulike mennesketypar er på fareteikn. I boka Særlig sensitiv skriv Elaine Aron at 15-20 prosent av alle menneske er høgsensitive. Denne gruppa er meir fysisk sårbare og treng meir ro enn andre, men skal ha overlevd i evolusjonen fordi dei har fungert som varslarar, og slik auka sjansane for at flokken deira skulle overleve. Dei er meir vare for sanseinntrykk, bearbeidar dei grundigare, og hugsar difor betre og har lettare for å førestelle seg framtida enn andre. Mange intellektuelle og kunstnarar er høgsensitive.

Politikarar er derimot ofte optimistar:

De som har størst innflytelse på andres liv, er sannsynligvis optimister og overdrevent selvsikre, og mer tilbøyelig til å ta sjanser enn de selv er klar over. (Kahneman 2012)

Kahneman skriv at det å ha makt også gir overdriven tiltru til eigne vurderingar. Som illustrasjon gjengir han eit talande sitat av USAs forrige president:

Jeg bruker ikke mye tid på å gjøre spørreundersøkelser rundt omkring i verden for å få vite hva folk synes jeg skal gjøre. Jeg trenger bare å vite hva jeg synes. (George W. Bush, november 2002, gjengitt i Kahneman 2012).

Slike handlingsmenneske med stor makt har dermed overdriven tiltru til eigna vurderingsevne samstundes som dei har lett for å undervurdere risiko og overhøyre innvendingar.

Så kor mykje av framtida til borna dine er du villeg til å satse på at dei som kjenner fagfeltet klima best, er dårlegare enn politikarane til å vurdere kva klimaendringar kan føre til?

Politikarar har klokketru på at forskarar kan finne ei løysing på alle problem. Sidan det likevel er vanskeleg for dei å ta resultata av klimaforskinga alvorleg, kan dei starte med å ta innover seg innsiktene til Kahneman og Aron. Dei viser kor naudsynt det er at dei som har makt får råd frå slike som er vare for teikn på fare og klarar å sjå informasjon frå ulike felt i samanheng, vurdere mogelege utfall og finne meistringsstrategiar.

Politikarar flest vil påstå at dei klarer dette, og at dei gjer det. Til det er det berre ein ting å seie:

Nei, de gjer ikkje det. For da ville de ha vore redde. De ville ha sett i gang tiltak som monna, og i alle fall ikkje halde fast på prinsippet om økonomisk vekst. Tida for vekst er over, det er tid for å finne andre verdiar å leve for.

Politikarane seier også at kunst er viktig, mellom anna for å utfordre vanetenkinga vår. I avisene ser vi at det er mange intellektuelle og kunstnarar som er bekymra for miljøet. Dette er folk som har sin styrke i abstrakt og kreativ tenking, ikkje i politisk taktikk og handlekraft.

Nettopp difor er det på tide at dei som har evne og vilje til å styre innser si eiga begrensing og lærer å ta på alvor dei varslarane samfunnet har.

Innlegget stod på trykk i Dagbladet 29. oktober.

Tilrår å lese Frode Helmich Pedersens artikkel «Om Noam Chomskys geopolitiske analyse». Sitat: «Spørsmålet blir så om mennesket vil gå inn i planetens historie som et ”biologisk feiltrinn”, som brukte sine 100 000 tilmålte år på å ødelegge seg selv og samtidig svært mye annet, eller om det vil kunne bruke sin intelligens til å forbedre sine egne overlevelsesvilkår.»

Les meir om høgsensitivitet på heimesida til Elaine Aron.

Kjærleik og raseri

Om du elskar ungane dine, er det på tide å bli rasande på deira vegne.

Filosof Arne Johan Vetlesen har skrive ein svært god kronikk om kva vi som er foreldre skal seie til borna våre om framtida når vi fryktar at samfunnet går mot ei miljøkatastrofe. Er det viktigaste å gi dei håp for framtida, eller bør vi førebu dei på å møte dei mørke realitetane? Og ikkje minst: Korleis kan vi bidra til å forhindre eller minimere klimaendringane, og slik gjere framtida lysare?

Vetlesen skildrar også noko eg kjenner meg igjen i: Kor einsamt det kjennest å vere redd for framtida når det kan verke som ingen andre er opptekne av dette, og ingen er interessert i å endre livsstil for å hindre katastrofen. Å bli stempla som moralist dersom ein uttalar seg om forbruk, flyreiser og miljøøydeleggingar. Men kva lærer vi borna våre om vi går rundt og fryktar framtida samtidig som vi sensurerer oss sjølve av frykt for kva andre skal tenke om oss?

Sjølvsagt er det viktig å formidle håp og handlekraft til neste generasjon, ikkje resignasjon og avmakt. Men Vetlesen set fingeren på noko viktig: I møte med ei kommande katastrofe kan positiv tenking vere det farlegaste av alt dersom det hindrar oss i å handle.  Sitat:

Det vi trenger å gi våre barn, er ikke først og fremst håp. Håp er vakkert, idealistisk, moralsk uklanderlig. Men det er neppe den beste analysen å hevde at å spre håp, i form av positivt svar på spørsmålet om det vil gå bra, er det viktigste vi voksne i dag kan gjøre. Å holde på håpet kan tvert imot vise seg å utsette nødvendig handling.

Så kva er ein passande respons i den situasjonen vi er i idag? Kjærleik og raseri, er Vetlesens svar. Og eg veit han har rett: Det er så altfor lett å sige inn i depresjonen, men det hjelper ingen. Eg elskar ungane mine, så no gjeld det å finne fram til det konstruktive raseriet; for framtida deira.

Eg brukar vanlegvis ikkje bloggen til å vidareformidle andre artiklar, men denne kronikken synes eg er så viktig at eg gjer eit unntak:

Les kronikken i Aftenposten!

Tre poetiske kommentarar til valresultatet

Det går mot blå regjering i Noreg, og for meg er det berre Georg Johannesen som kan setje ord på kva eg synes om politikk for tida.

De klokes panikk

Vi vedtok fast avstand mellom skyene
Vi undersøkte skyene ved å tappe vann
Vi helte vann i fløten og fikk melk

Vi forvekslet flekkene med et mønster
Vi brukte prislappene som varer
Tall ble ikke lenger nevnt i dannet tale

Vi viste hverandre dette bildet:
Helten i døren, gikk han ut eller inn?
Vi diskuterte hva som var innenfor.

(Venteuke: Lettsinn, Ars Moriendi, s. 8)

Fråtserne

Vi har funnet de dummes stein
Vi lager gull av den
og dør av det, men langsomt

Null er en ring vi har rundt halsen
når den rikeste av oss blir begravd
Ellers er alt i orden som ingenting

I uren der trappistene har kloster
der vil vi overnatte, en for en
i taushet blant naturlige ruiner

(Arbeidsuke: Fråtseri, Ars Moriendi, s. 19)

Harerådet

Den tiden jeg satt i harerådet
gikk jeg også inn for hvit pels
om vinteren og lengre bakben året rundt

Harer er klokere enn gudene
som er i kronisk rus og ikke våkner av å se
harejakt i stadig fjernere fjernsyn

Heller haren med to tenner på tørk
og kløyvd overleppe: Den gir seg ikke
Vips, er jeg borte i et skjevt sprang

(Andre uke: Håp. Ars Vivendi, s. 18)