Sentrallyrikk

Eg vil gjerne få lov til å dele eit dikt eg skreiv ein dag eg tenkte tilbake på livet og verda sånn generelt og vart overmanna av ei kjensle så sterk at eg berre måtte finne uttrykk for ho.

Sentrallyrikk

Faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen,

faen, faen, faen, faen,
faen, faen i helvete, faen!

Ein kan også tenkje seg ein meir modernistisk og urytmisk versjon med meir tidsmessig versbinding og grafisk oppsett:

Sentrallyrikk

Faen,
faen,
fa-
en,
fa-
en,

faen, faen i
helvete,
faen,

faen,

fa-
en,

fa-
en,

fa-
en,

faen, faen i

helvete, faen!

 

 

Halvtonar, dissonans og det uforståelege

Er det ikkje deilig med det som riv litt i øyrene og ikkje uten vidare lar seg skjøne?

Eg har alltid vore fascinert av halvtonar, dissonans og det som skurrar. Først i barnesangar som «Det falt et lite snøfnugg på klokker Hansens hatt». Så i popmusikk, som i versjonen av «Benny and the Jets» The Beasty Boys har gjort med Biz Markie, eller i «Diskobox» av Beck. Eller i klassisk musikk, og der er eg sant og seie ikkje spesielt velorientert, men eg er glad i pianokonsert nr. 3 av Prokofiev.

Ikkje noko av dette er avantgarde, det er heller ikkje poenget. Og eg er den første til å setje pris på ein nydeleg harmoni eller ein fengjande feel good-låt. Men det er noko eige med det som utfordrar dei vante mønstra, det overraskar og pirrar på ein heilt eigen måte, og gir musikken uendeleg mange fleire nyansar enn harmonisk og «rein» musikk.

Det er det same i litteraturen. Japanske Tetsushi Suwa skriv om det i romanen En hinsides mann, kor hovudpersonen har forfatta ein artikkel med tittelen «En studie av stavelsesoverskudd og –underskudd i formbundet haikupoesi». Forteljaren forklarar:

«jeg husker han en gang fortalte meg at han fremfor den såkalt frie haiku-diktningen til Hõsai og Santõka langt foretrakk den subtilt skurrende følelsen som oppstår når man har en stavelse for mye eller for lite i et ellers konvensjonelt dikt. Man kan ikke ha noe avvik uten en lovmessighet å avvike fra.»

(Tetsushi Suwa: En hinsides mann, omsett av Magne Tørring, Pax forlag 2013)

No er ikkje eg oppteken av tradisjonelt formbunden poesi, men poenget om det som «skurrar», eller brotet, kjenner eg meg igjen i. Det skal ikkje alltid så mykje til, som i låta The Man with the Child in His Eyes av Kate Bush. Høyr på tonen i ordet «eyes», ligg han ikkje akkurat litt for lavt, og er det ikkje fint?

Brotet er også sentralt hos min ofte nemnde favoritt, Gunnar Björling, og der er det syntaksbrotet som pregar dikta mest, medan innhaldet ofte kan ha eit patos som igjen kanskje bryt med det ein forventar av avantgard-modernisme, også i poesi frå tidleg på/midten av 1900-talet. Som her:

Liv
det var
storm slöt
en stor famns
allt,
med allt det som ej blev sjunget
och ingen sjöng vid deras dagar
och ingen sjöng
att skönhet.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938 i Samlade skrifter II, Erikssons förlag, 1995)

Mitt inntrykk er at mange unngår det dei ikkje skjønar, at det gjer dei usikre. Men er det så farleg om ein skjønar alt, eigentleg, kan ein ikkje glede seg over noko berre fordi det kling merkeleg og fint?

Spesielt Georg Johannesen kan få meg til le av fryd med ubegripelege formuleringar, det er som han treff noko i meg utan at eg veit heilt kva, eller eigentleg treng å vite det:

Den solen jeg har i munnen
er en hveps jeg har slukt
i lykkeligere lys

(Georg Johannesen: Ars moriendi, Cappelen, 1965)

Men med Georg Johannesen er eg også over i eit viktig aspekt med det som skurrar, nemleg den absurde humoren. Eg veit ikkje kvifor eg blir så glad av det som ikkje stemmer, av det uventa, men eg ler i alle fall godt av dette:

Da han tok hjelmen av, fulgte hodet med
Unnskyld, sa hun, det var mitt hode
Jeg lot som om det var en vanlig samtale

En må plassere misforståelsen
tidlig i samtalen dersom en ønsker
å få helt rett og samtidig ta feil

Ingen kan ta samme heis to ganger
Det nytter ikke i lengden heller
Likevel gir mange aldri opp å prøve

(Georg Johannesen: Ars vivendi, Cappelen, 1999)

Ein poet som skriv skurrande og fascinerande i dag, er Gunnar Wærness. Det følgjande prosadiktet likar eg kanskje – igjen – best fordi det appellerar til min enkle humoristiske sans, men det er også noko med den lett arkaiske tonen, parodien på religion kombinert med det reelt eksistensielle i denne teksten som eg likar veldig godt. Enjoy!

(den skjorteløse)

Himmelen gapte og folkene spurte: er vi alene. Tomheten sa ingenting. Gud hadde gått fra himmelen for lenge siden. Han begynte på tungen, nå vet jeg hvordan det er å være menneske, stakkars folk. Folkene hadde samlet seg tomhendte på torgene. Skal vi lage Gud av ingenting, spurte de og gapte, og himmelen regnet ned i dem. Kan vi ikke lage Gud av vann, spurte én. Av utmattelse kan vi lage Gud, sa en annen. De la seg ned i solen, og den utmattet dem til svar. Av denne nakenheten skulle vi kunne lage Gud, sa en tredje. Sprukne lepper ble hans svar. Dere bare tror det er tomt, sa det. Dere er fylt til randen og har hverandre. Hvem sa det, spurte folkene. Jeg sa det, sa jeg. Hvem er du, spurte folkene. Jeg er den fattigste av dere, sa jeg. Er du Gud, spurte folkene. Nei, sa jeg. Vi deler alle på å være Gud, men vi har glemt hvordan. Hva skal vi gjøre da, spurte de. Begynn med å gi bort alt dere har, sa jeg. Til hvem skal vi gi det, spurte de. Dere får nesten gi det til meg, sa jeg, og følte meg enda fattigere.

(Gunnar Wærness: Tungen og tåren, No comprendo press, 2013)

Splintra

Penselstrøkene til det best drømte arbeidet er også synlige som rytmer. Denne dagens maling gir sine rytmer til kjenne mot et terreng hvor lyset lar seg påvirke av vinden. Dette er en vind som blåser kraftig og omskiftelig tvers over skolens område, plystrer rundt De Chirico-klokketårnet som den alt har skurt ren for enhver skygge. Dette er et terreng med vekslende opphold og vindkast av lys. Hvor åpne plasser lyser opp som sykelige nerver og bøyde trær henger med en tyktflytende aura som slår seg ned for å sette gresset i willemittisk brann der rader av sammenføket lys stables opp mot gjerdeføtter, vegger; bølger og gløder. Klokketårnets skarpe kanter skjelver vindkast til spektre. Høye gutter i blazere beveger seg som kniver gjennom et revnende lysskjær med skissebøkene i øyehøyde; skyggene deres flykter foran dem. De funklende vindene stilner hen og samler seg igjen, synes å kveile seg opp før de bruser og plystrer og blinker og rammer for å briste svakt rosa gjennom rosevindet i Kunstbygningen.

(Frå «Kirke som ikke er gjort av hender» av David Foster Wallace, omsett av Preben Jordal. Trykt i Korte intervjuer med motbydelige menn, Cappelen Damm, 2012.)

Denne teksten skiller seg ut i boka som elles er dominert av veltalande, meir eller mindre motbydelege  menn. Språket er ikkje realistisk, men poetisk, mystisk, fleirtydig. Av og til humoristisk. Og det er noko som minner meg om James Joyces Portrett av kunstneren som ung mann, sjølv om eg ikkje har lese ho på kanskje 15 år.

Det er kvardag etter at barnet Elisabeth har fått hjerneskade av drukning i familiens svømmebasseng. Ligg ho for døden? Teksten er i alle fall tileigna ei jente som blei ti år gamal.

Stefaren hennar, Day, er utdanna kunstnar, no jobbar han for bydelshelsetenesta. Sorga hans viskar ut skilla mellom fortid og notid, kunst, draum og røynd, språket løyser seg opp i biletglimt og rytmar, gåter og fraser, lyset lar seg flytte av vinden og «all sann kunst er musikk». Sjølv om verda styrtar saman, forsvinn ho ikkje, splintane er der, nye proporsjonar, avstandar og samantrekningar. «Rytmer er forhold mellom det du tror på og det du trodde på før.»

I starten: «Sjelen hans seiler mot én eneste farge». Er Day bedøva? Han seier at Sarah, Elisabeths mor, klagar over at han skiftar fargar når han søv. Ei overskrift: «Én farge». Seinare overskriftene «To farger» og «Fire farger». Mot slutten drøymer han at ei kyrkje, kanskje lik Kunstbygningen i sitatet, veks ut av eit bilete og stig enorm mot himmelen: «Hjelp!» roper Elisabeth, veldig svakt, før bildets kirke sluker dem». Dei svømmer i lufta, men då Day ser ned, rasar alt saman, og Elisabeth dett gjennom lufta, fell og fell med gasbind som ein komet etter seg til ho treff rosevinduaget: «Lyden av sammenstøt fra en stor glasshøyde; fryktelig, flerfarget.» At fargane kjem attende, betyr noko, men neppe at sorga er over.

Teksten startar med ei skildring av det lukka augelokket som ein skjerm for draumar. Ved slutten er dette snudd: Himmelen er auget, natta er det lukka augelokket. Når dagen kjem, er den raude soloppgangen blod som gir auget næring, og den blå himmelen er regnbogehinna til ei liggande kjempe. Kor er Day? Fanga under det gigantsike, granskande auget? Det er klaustrofobisk, trykkjande. Det er sorg.

Positiv desintegrasjon

Eg har snubla over ein teori som ser på høgsensitivitet og psykiske kriser som eit positivt potensial for personleg utvikling.

Kazimierz Dąbrowski (1902–1980) var ein polsk psykiater som utvikla sin eigen teori om personleg utvikling, teorien om positiv desintegrasjon. Det står mykje å lese om denne på Wikipedia, men eg skal kjapt oppsummere mi forståing av kva som er det essensielle:

Dabrowski meinte at det er stor variasjon i kor stor personleg utvikling folk går gjennom i løpet av livet. Vi blir alle sosialiserte inn i dei rådande samfunnsnormene, og mange er nøgde med det livet gjennom. Dei fleste vil likevel oppleve kriser som involverer verdival, og utfallet kan enten bli at ein endar opp med å akseptere at det ein har blitt opplært i er det beste, eller at ein gjer individuelle val basert på ny kunnskap og eigne vurderingar.

Om ein tar val som krev at ein tek avstand frå normene ein tidlegare har levd etter, går ein gjennom ein frivillig «desintegrerasjon» frå samfunnet, kor ein i staden finn sin eigen måte å vere i verda på. Dabrowski skildrar fleire stadier på veg mot det høgaste nivået, som inneber at ein gjennom medvitne verdival har funne si eiga form for meining og dermed aktivt har forma sin eigen personlegdom. Personar på dette stadiet har funne ro og tryggleik i seg sjølv, dei er reflekterte, kreative og idealistiske og brukar ofte kreftene sine i arbeid som har som mål å endre verda til det betre.

Men vegen dit går gjennom kriser der heile identiteten står på spel, og det går ikkje alltid bra. Mange vil oppleve psykoser, angst eller depresjon, og nokre endar med å ta sitt eige liv. Dabrowski meinte at potensialet for personleg utvikling mellom anna viser seg som «overexcitabilities», altså at ein er spesielt mottakeleg for alle typar inntrykk. Han snakka ikkje om høgsensitivitet, det omgrepet har blitt til seinare, men det verkar nærliggjande å tru at omgrepa hans er spesielt relevante for HSP’ar.

Dei med stort utviklingspotensiale er også prega av det Dabrowski kallar den tredje faktor: Sterk indre trong til erkjenning, personeleg vekst og sjølvstende; å «finne seg sjølv» nesten uansett kva det medfører av vanskar. Ein konsekvens er at ein berre til ein viss grad har nytte av hjelp utanfrå, sidan poenget nettopp er å tenke sjølvstendig og definere sine eigne verdiar. Resultatet kan også bli konflikt med samfunnet ein tilhøyrer.

Når eg les om denne teorien, har eg ikkje den same opplevinga som då eg las om høgsensitivitet; dette er ikkje ein teori som definerer meg. Likevel har eg vore gjennom såpass mange større og mindre personelege «kriser», at eg opplever den positive tilnærminga som befriande. Mine kriser har vore av det slaget som ikkje har vore så synleg for andre, eg har til dømes ikkje vore medisinert eller innlagt på grunn av psykiske problem. Men at eg har hatt dette indre trykket, at eg har tenkt og følt meg inn i kriser i situasjonar andre truleg ville synes var relativt ukompliserte, har eg før tolka som teikn på veikskap eller «feil». No veit eg at mykje av det eg har opplevd heng saman med at eg er ein høgsensitiv som har prøvd å leve som om eg ikkje var det, og dermed ofte vore overstimulert og sliten. Livet har endra seg etter at eg såg den samanhengen. Likevel gjer det godt at Dabrowski peikar på nettopp den «oversensitive» sida mi som eit postivit potensiale.

Eg vil tru at mange fleire enn meg kan få eit nytt blikk på seg sjølv gjennom ideen om positiv desintegrasjon. Teorien gjer det nesten nærliggjande å tenkje at jo større psykiske vanskar ein har hatt, jo større er potensialet for utvikling. Det kan høyres forenklande og glorifiserande ut, men samstundes er pyskiske problem eit så sårbart område at det etter mi meining berre kan vere konstruktivt å sjå eit positivt potensial der andre ser sjukdom og mangel.

Her er ein tekst av Dabrowski, omsett frå polsk til engelsk, som viser oppvurderinga hans av den sensitiviteten som for mange kan ende i psykiske problem:

Be greeted psychoneurotics!

For you see sensitivity in the insensitivity of the world,
uncertainty among the world’s certainties.

For you often feel others as you feel yourselves.

For you feel the anxiety of the world, and
its bottomless narrowness and self-assurance.

For your phobia of washing your hands from the dirt of the world,
for your fear of being locked in the world’s limitations.
for your fear of the absurdity of existence.

For your subtlety in not telling others what you see in them.

For your awkwardness in dealing with practical things, and
for your practicalness in dealing with unknown things,
for your transcendental realism and lack of everyday realism,
for your exclusiveness and fear of losing close friends,
for your creativity and ecstasy,
for your maladjustment to that «which is» and adjustment to that which «ought to be»,
for your great but unutilized abilities.

For the belated appreciation of the real value of your greatness
which never allows the appreciation of the greatness
of those who will come after you.

For your being treated instead of treating others,
for your heavenly power being forever pushed down by brutal force;
for that which is prescient, unsaid, infinite in you.

For the loneliness and strangeness of your ways.

Be greeted!

Dabrowski, K. (1972) Psychoneurosis is not an illness, London: GRYF Publicati

Til mamma på kvinnedagen

Mamma har aldri gått i tog på kvinnedagen, aldri delteke i feministiske aksjonsgrupper eller skrive i avisa om likestilling og kvinnekamp. Men ho var feminist i praksis så langt det var mogeleg i det pietistiske bygdemiljøet på Nordvestlandet.

Mamma vart fødd i 1937. Ho møtte pappa på lærarskulen, og etter endt utdaning gjekk begge rett ut i jobb i grunnskulen og vart der heilt til pensjonsalder. Det første barnet kom i 1961, og sidan kom det tre til. I -61 var fødselspermisjonen på tre månader, ein månad før fødselen og to etter. Det var dagmamma som vart løysinga for dei tre av oss som levde opp, ei jente døydde før eg vart fødd.

Eg trur ikkje det var lett å vere ei av få mødre som ikkje var heime med ungane i dette miljøet på 60- og 70-talet. Men mamma hadde ein sterk trong til å bruke evnene sine, og det gjorde ho også: Ho underviste i alt frå o-fag, kristendom, norsk, engelsk, tysk og fransk til forming, musikk og gymnastikk. Ho sydde klede, ho var pianolærar og dirigent for barne- og ungdomskor og eg trur jammen ho var så vidt innom kommunestyret også. Ho heldt andakter på bedehuset og misjonsforeining for born i kjellarstua heime. Og ho tok ekstrautdanning ved universitetet, det siste var fransk mellomfag då ho var i 50-åra.

Eg er stolt av at mamma tok seg sjølv på alvor som fagperson og ikkje let seg hindre av nedlatande og fordomsfulle mannfolk – eg veit ho møtte sin del av dei. Eigentleg trur eg ikkje ho kunne ha gjort noko anna: Så sant ho ikkje vart fysisk hindra, måtte ho leve ut det som var henne. Slik vart ho eit førebilete for meg, ikkje på den måten at eg har gjort akkurat som henne, men ved å vise at det er opp til meg å definere kven eg er og korleis eg vil leve.

Då eg reiste for å studere ved universitetet, trur eg ho misunte meg litt – at eg kunne ta opp studielån, flytte til storbyen og bli akkurat det eg ville. Likevel opplever eg ikkje at eg har fått til meir enn henne, snarare tvert imot. Og etter at eg sjølv fekk mitt første barn, prioriterte eg annleis, eg tok forlenga permisjon og jobba redusert, og då barn nummer to og tre kom som tvillingar, var eg heime med dei i to år. Det var dels fordi vi ikkje fekk barnehageplass og dels fordi eg ikkje hadde ein jobb å gå attende til. Men eg tenkte også at det var til det beste for ungane.

Mamma var aldri kritisk til at eg valde ansleis enn ho hadde gjort. I staden støtta ho meg, og ein gong seinare sa ho med innleving: – Eg må seie eg beundra kor tålmodig du var, Merete.

Det betydde mykje for meg, og rører meg framleis når eg tenkjer på det, for eg trur ho er den einaste som verkeleg skjøna kva det kosta meg – vi er jo på mange måtar like.

Å vere gravid, føde og amme var gode og viktige erfaringar for meg, men eg har ingen utprega praktiske talent, så å kome inn i gode rutiner i den nye kvardagen var rett og slett steintungt. Eg har heller aldri vore av den heimslege typen, eg hadde aldri drøymt om å trille barnevogn, innreie min eigen draumeheim og lage økologisk mat frå botnen.

Som heimeverande tvillingmor var eg difor konstant fysisk sliten, samstundes som eg var kronisk intellektuelt og sosialt understimulert. I tillegg var eg overtydd om at eg ikkje strakk til som mor, for ideala for eit koseleg og stimulerande heimemiljø hang tungt over meg. Men etter å ha levert eldstemann i barnehagen, hadde eg meir enn nok med mating, amming, bleiebytting og trilling, og kvar gong ungane sov, segna eg om på sofaen. Opne barnehagar og avtalar med andre mødre vart redninga sosialt. Det siste halvåret var eg nedstemt på grensa til deprimert, men ungane vart i alle fall harmoniske. I dag lurer eg av og til på kvifor eg endte med å velje så tradisjonelt, men eg er stolt av valet eg gjorde. Imidlertid trur eg nok at karrieren min fekk ein knekk eg framleis slit med.

Mamma valde yrkeslivet fordi ho kjende seg sjølv godt nok til å vite at ho ikkje ville ha orka livet som heimeverande. Ideelt ville ho nok helst ha vore meir saman med oss ungane den første tida, men arbeidslivet den gongen gjorde ikkje det mogeleg. Ho måtte kompensere med å jobbe dobbelt  – sjølv om faren min nok let seg oppdra til ein viss grad, var det ei anna tid også på heimebane.

Sjølv er eg for tida frilansar, noko som betyr at eg har god tid til ungane og jobbar med det eg likar best, men får inn lite pengar. Det er eit val som er perfekt for meg akkurat no, men eg kan ikkje ha det slik lenge, eg treng også pensjon ein dag.

Det er framleis mykje igjen å kjempe for når det gjeld likeløn og rettferdige vilkår i arbeidslivet. Men eg meinar bestemt at den einskilde ikkje kan gå rundt og vente på at samfunnet skal leggje alt til rette, eller la andres meiningar bestemme korleis ein skal ordne kvardagen sin.

Vaksne av begge kjønn må kjenne seg sjølv og finne praktiske løysingar for å forme eige liv: Er det viktig å gjere karriere, er det no relativt enkelt å få godt barnepass, og så får ein gi blaffen i ein del normer for korleis ei perfekt mor skal vere. Vil ein ha god tid med eigne born, er det fullt mogeleg å jobbe mindre og skru ned forbruket, for utgangspunktet er skyhøgt. Kvinner og menn i dagens Norge har ein enorm fridom til å forme eigne liv, vi må berre vere klar over kva konsekvensar vala får på lang sikt.

Den fridomen og dei rettane vi har i dag er også konsekvensar av val andre har tatt før oss. Så på kvinnedagen vil eg gjerne takke mamma og alle andre kvinner som har opna vegen. Gratulerer med dagen!

«Den fina lågan»

Plump fanzine nr. 2 utforskar den sanselege verda. Mi oppleving: Undertekst er vel så spennande som underliv. 

Eg er av det slaget som blir raud om øyrene om eg blir nødt til å snakke om sex, og å bruke f-ordet og p-ordet og det andre p-ordet eller k-ordet offentleg har i alle fall ikkje vore aktuelt. Og noko seier meg at det litt seint å byrje når eg har runda 40. Sånn er det for oss gudsord frå landet. Men gudsord kan elles vere så mangt, har de til dømes lese dette?

Som ein apal mellom trea i skogen, slik er kjærasten min mellom sønene. Å sitja i skuggen hans er ei nyting, hans frukt er søt for ganen. (Høgsongen 2,3)

Som tenåring var eg altså ei sånn som hadde lese om det meste, men ikkje opplevd nokon ting. Eg var ikkje uinteressert, men det tok lang tid – lengre enn eg bryr meg om å konkretisere – før mine erfaringar med erotikk involverte andre kroppsdelar enn hjernen. Dermed skjøna eg mindre enn eg trudde sjølv. Eg les nok Høgsongen ansleis idag enn eg gjorde den gongen, for å seie det sånn. Men sjølv etter at eg fekk eit sexliv vart det ikkje stort enklare å snakke om det – og når andre har funne det for godt å dele detaljar frå sine seksuelle erfaringar, har eg mest opplevd det som plagsamt. Det er vel helst fordi det blir så sterkt knytt til spesifikke personar.

Som litterært tema er erotikk imidlertid alltid potensielt pirrande – handsama på den rette måten. Det store spørsmålet er kva som er spennande nok til å fortene å bli kalla erotikk. Det fins tekstar som er uinteressante fordi dei blir for svevande og tekstar som er for mekaniske og eksplisitte til å pirre fantasien.

To kjenningar frå Seminariet för litterær kritik, dei finlandssvenske forfattarane Malin Kivelä og Hannele Mikaela Taivassalo, har utforska temaet erotikk i andre nummer av fanzina Plump. Så langt har visst salet vore upåklageleg. Ikkje overraskande, eg var jo sjølv raskt ute med å be om eit nummer. So to speak.

plum erotik

Første spørsmål som melder seg når ein ser på omslaget, er om ein ser puppar eller ei rumpe. Det er vel ei problemstilling som elles sjeldan gir hovudbry, men illustrasjonsfotoa Katarina Koch har bidrege med, er av det metaforisk erotiske slaget, bilete av detaljar i eit bymiljø som kan gi assosiasjonar til kropp og kjønn. Eg synes det er ganske sexy på grunn av det taktile i nærbileta og fordi dei gir rom for fantasien til tilskodaren.

Fanzina har ein stor variasjon av tekstar, frå småkitchy cowboyerotikk til romanutdrag som berre så vidt nærmar seg temaet, til eit essay om kvifor den homoerotiske thrillaren Stranger by the Lake (regi Alain Guiraudie) ikkje vert opplevd som erotisk av skribenten, Sara Ehnholm Hielm. Det siste er både velskrive og veldig interessant, og sjølv om eg ikkje har sett filmen, kjenner eg meg igjen i hovudpoenget: Det er ikkje homofili som tema som er det avgjerande, men korleis begjæret er framstilt. Til dømes er det ikkje vanskeleg å leve seg inn i kjenslene til dei to mennene i Brokeback Mountain. Eller for å bruke bidraga i fanzina: Dei lesbeerotiske dikta til Eva-Stina Byggmästar er sexy, og eit av dei mest dampande bidraga i heftet er Hannele Mikaela Taivassalos skildring av korleis ein mann blir uimotståeleg for den kvinnelege hovudpersonen då hen dukkar opp i kjole og leppestift.

Av ein eller annan grunn var det ingen av bidraga skrivne av menn eg opplevde som erotisk ladde. Men då må eg innrømme at eg ikkje las teksten Fucking porrvoo fordi den var massivt uigjennomtrengeleg, med endelause setningar fulle av samansette finlandssvenske nyord eg berre ikkje hadde vilje til å dechiffrere.

Den teksten som fanga mest av den underliggjande spenninga, som for meg er den største kvalitetsmessige forskjellen mellom erotikk og porno, var ein tekst der den einaste fysiske berøringa var ei hand som plutseleg fann vegen inn i ei glipe mellom buksa og genseren. Det er Ulrika Nielsen som skildrar korleis relasjonen sakte endrar seg mellom ein mann og ei kvinne som har kjent kvarandre alltid. Teksten er erotisk på den same måten som mange av Alice Munroes noveller er det: Det som er nonverbalt i eit reelt erotisk møte, lever godt i underteksten. Det mest spennande med isfjellet er vel gjerne tanken på kva som fins under vatnet?

Samstundes har språket i seg sjølv sanselege kvalietar, og eit døme på litteratur som sameinar eit sanseleg språk med erotisk innhald, er dette Sapfo-fragmentet, gjendikta av Hjalmar Gullberg. Det er ikkje henta frå fanzina, eg kom på det fordi eg lærte meg det utanat, «by heart», då eg tok litteraturvitskap grunnfag for mange år sidan. Eg synes framleis det er ei nyting å lese. Les starten uendeleg sakte og så litt raskare etterkvart, høyr på den nydelege rytmen og lydane av vokalane, så blir innhaldet endå sterkare:

Så kan ingen likna en gud i lycka
som den avundsvärde du låter sitta
hos dig för att njuta din stämmas alltid
älskliga tonfall

och ditt skratt som klingar så ljuvt – och får mitt
hjärta dock att klappa så tungt i bröstet;
blott jag flyktigt möter dig får jag intet
ord över läppen,

själva tungan ligger i band, och plötsligt
ilar genom köttet den fina lågan, jag förlorar synen, i örats gångar
börjar det ringa,

hela kroppen dryper av svett, jag skälver
in i märg och ben och min hy får gräsets
bleka färg på marken, jag liknar mest en
döende…

Språket som sperrar

Ensom

Når jeg føler meg riktig
ensom
går jeg til byen
og lar min skygge
smelte sammen
med andre
ensomme
skygger.

(Frå Hvis himmelen. Dikt og fotografier fra Oslos skyggesider på 70-tallet av Fedrik Fasting Torgersen,  SpreDet 2013.)

Finst det noko meir einsamt enn å ikkje bli sett som den du er, berre som representant for ei forakta gruppe? Det må i så fall vere om du også blir sett som ein fare for samfunnet og sperra inne.

For nokre år sidan hadde eg ein jobb der eg for første gong i livet vart snakka ned til, der eg vart møtt med motvilje og mistru i staden for tillit. Det tok ikkje så lang tid før den tiltrua eg hadde hatt til eigne evner og motiv tok til å vakle. Heldigvis hadde eg folk som støtta meg, og eg kom meg vekk og vidare i livet. Likevel lærte eg noko om kor mykje andres blikk på deg betyr. Det har gjort meg meir merksam på kor vanskeleg dei har det som heile livet har blitt sett ned på og mistrudd, og kanskje utsett for overgrep i tillegg.

Fredrik Fasting Torgersen vart dømd for valdtektsforsøk, drap og forsøk på mordbrann i 1958, men det er god grunn til å tru at den eigentlege misgjerninga hans var å vere ein tidlegare straffedømt ung mann frå arbeiderklassen som var på feil tid til feil stad. I tilllegg var han stor og sterk, seksuelt aktiv, hadde ikkje fast jobb, men skreiv derimot dikt utan rim og rytme. Med andre ord ein representant for slike folk mange oppfatta som ein trugsel mot konservativ moral og den gamle samfunnsordenen. Gjennom rettssaka vart han framstilt som ein valdeleg psykopat, og i fengselet vart han underlagt dei aller strengaste tryggingstiltaka, mellom anna sat han i isolat i over to år 27 månadar i strekk.

I Justismordets retorikk av Johan Dragvoll, Bjørn C. Ekeland og Arild Linneberg og Torgersensaken. Juks satt i system (1957–2013) av Jan Tennøe vert det ført gode argument for at fleire rettssaker, både mot Fasting Torgersen og andre, ser ut til å ha handla meir om å tilpasse bevisa til påtalen enn på å granske fakta som ikkje stemde med hypotensen politiet jobba etter. Det er skremmande at påtalemakta i Noreg ser ut til å ha forsvinnande liten vilje til å finne feil ved eigne tidlegare avgjerder.

Akkurat no les eg Skammens historie. Den norske stats mørke sider 1814–2014 av Sigmund Aas og Thomas Vestgården. Det denne boka gjer endå tydelegare, er at dersom du tilhøyrer eller blir plassert i ein lite akta kategori av menneske, er det nesten ikkje grenser for kva slags overgrep du kan bli utsett for utan at nokon grip inn.

Om du i første halvdel av førre århundre var så uheldig å vere født rom (tidlegare kalla sigøynar), romani (tater), same, kven, jøde, homofil eller «tyskarunge», om du havna på barneheim, psykiatrisk institusjon eller i fengsel, om du på nokon måte blei oppfatta som plagsam eller ein trugsel for styresmaktene og majoriteten, kunne du ikkje rekne med at nokon var interessert i kjenslene dine, personlegdomen din eller i di unike forhistorie. Då var du i utgangspunktet eit problem som måtte bli assimilert eller passivisert så effektivt som mogeleg. Kanskje er det framleis slik?

Då eg skreiv hovudoppgåva mi i litteraturvitskap, brukte eg litteraturteori som påstår at språket er potensielt valdeleg fordi det legg verda under seg i fastlagde kategoriar. Det eg har lese i det siste, har demonstrert at dette er meir enn teori: Den farlegaste effekten av fordommar er at grove forenklingar av verda blir styrande for korleis vi ser og møter andre; vi blir blinde for alt som ikkje stemmer med fordommane, blinde for kven den einskilde er som menneske. Dette kan i praksis få mange utslag, også i det rettssystemet dei fleste av oss har stor tillit til:

I Justismordets retorikk viser forfattarane at målet for ei rettssak er å kome fram til ei domsforteljing som grunnlag for å avgjere skuldspørsmålet, altså kva som er den mest truverdige historia om brotsverket og om den tiltalte. Den store faren ved ein slik rekonstruksjon av fortidige hendingar det ikkje finst sikker viten om, er at påtalemakta – medvite eller umedvite – vel å sjå bort frå fakta og vitnemål som ikkje passar inn i den historia dei trur er mest sannsynleg.

Her har vi altså ein viktig samfunnsinstitusjon der klisjemessige førestellingar om menneske frå ulike sosiale eller kulturelle miljø, om kva slags karaktertrekk som er «forbryterske» eller korleis eit truverdig vitne oppfører seg og høyres ut, faktisk kan bli avgjerande for kven som blir dømt skuldige. Simple fordommar basert på dårleg menneskekunnskap og språklege klisjear kan bokstaveleg tala bli til fengslande historier og øydeleggje liva til uskuldige menneske.

Aldri har det stått tydelegare for meg kvifor vi treng litteratur som kan skildre kor komplekse menneske i alle typar miljø og kulturar er, som kan utvide førestellingane våre om kva som er normalt eller sannsynleg, og – ikkje minst – som hjelper oss å utvikle empati.

Eg spør meg kva for grupper som er definerte ut av den store, norske fellesskapen akkurat no: Innvandrarar utan opphaldsløyve, narkomane og uteliggjarar, born ingen likar, rumenske tiggarar? Skal tru kva dei er utsette for som dei fleste av oss helst ikkje vil vite om?

Bokmeldingar av dei tre omtala bøkene vil etterkvart kome på trykk i Prosa.