bokblogging

Tekst i prosess

Å skrive blogg er ikkje som å skrive i avisa, og den største forskjellen er at ingen andre enn eg sjølv kvalitetssikrar teksten. At eg er min eigen redaktør, har for min del ført til at eg rett som det er endrar i ein alt publisert tekst. Kvar gong eg publiserer, er eg overtydd om at teksten er heilt ferdig, men det viser seg ofte at tankeprosessen ikkje var ferdig likevel.

I teksten eg publiserte i går, har eg etterkvart lagt inn et par nye moment og fjerna ei setning som eg oppdaga var ei rein gjentaking av eit tidlegare poeng. I tillegg finn eg stadig korrekturfeil. Konsekvensen er at ulike lesarar har lese litt ulike tekstar, noko som sjølvsagt ikkje er ideelt. Spesielt de som får innlegga tilsendt som epost vil truleg sjå at teksten har endra seg om de går til bloggen.

Eg skal prøve å skjerpe meg, og den einaste måten å få det til på, er nok å la kvar tekst ligge på vent nokre timar etter at eg trur han er ferdig. Det kan bli ei utfordring, for ofte er eg utålmodig etter å få teksten ut. Når eg er i skrivemodus har eg ein tendens til å neglisjere alt anna, så spesielt i helgene jobbar eg under eit visst press fordi eg veit at familien min ventar på å få mi fulle merksemd.

Eg publiserer aldri utan å ha jobba gjennom teksten mange gongar, men det viser seg igjen og igjen: Tenking tar tid, og som regel lengre tid enn eg trur.

Kritikk og sjenerøsitet

Eg har skrive bokmeldingar litt av og på sidan hausten 2000. Eg trur eg kan telle konkrete, positive tilbakemeldingar på to hender, og nokre av dei har vel vore i forma «takk for god melding», skrive av kontaktpersonen i avisa. Negativ respons har eg fått berre éin gong – i eit lesarinnlegg.

Eg har stort sett tolka dette som at det eg har skrive har vore på det jamne – heilt greit, verken spesielt godt eller spesielt dårlege. At tekstane er godkjende av ein avisredaksjon og at eg har blitt tatt opp som medlem i Kritikarlaget gir meg sjølvsagt ein viss tryggleik. Men innimellom har eg lurt på kvifor eg gidd å halde på trass i dårleg tid, lite pengar, lite respons og stadig tvil om det eg gjer er godt nok fagleg sett. Men det er eigentleg enkelt: Så lenge eg har glede av tenke- og skriveprosessen kjem eg til å halde på.

Men eg trur det er ein del mekanismar som påverkar oss når vi les kva andre skriv, både som vanleg lesar og som kritikar med faglige briller. Det hender stadig vekk at eg bli flat av beundring over det andre får til. Men når det skjer, får eg ofte ei kjensle av at «alle andre» er så mykje meir profesjonelle, at dei har full kontroll og sikkert er del av eit miljø kor ein backar kvarandre, og dermed eksisterer i ei eiga sfære litt heva over min kvardag. Det kan faktisk vere slik at det som er veldig bra kan vere vanskeleg å nærme seg, at det er heva over kommentarar frå meg som ikkje er på eit like avansert nivå. Eg trur det er slikt som gjer at mange lesarar på nett føretrekkjer å følgje ein samtale om litteratur på bokbloggar kor ein kjenner seg meir på nivå med skribenten.

I kritikarmiljøet får eg ofte kjensla av at ein berre får kommentarar dersom det ein skriv er veldig bra, at folk er litt «kresne». Det er ein kompetitiv bransje, og den kritiske sansen ser ut til å vere sterkare enn sjenerøsiteten. Samstundes er mange av oss redde for å utfordre og skape uvener. I sum blir konsekvensen at ein ofte lar vere å kommentere det andre har skrive dersom ein ikkje har blitt slått av at noko var uvanleg godt (og ikkje alltid da heller), og spesielt om ein har noko å utsetje på det ein har lese. Da er det tryggast å late som ingenting. Eg trur at dette underskotet på tilbakemeldingar pregar miljøet, på den måten at ein «vaktar på» kvarandre, urolege for å bli akterutseilt sjølv.

Ein praktisk grunn til at ein ikkje får – og gir – mykje respons, kan vere at ein sjeldan møter kritikarkolleger. Sjølvsagt kan det også vere at ein les så mykje at ein ikkje går rundt og hugsar einskilde tekstar lenge nok til å kommentere. Men terskelen for å kommentere på nett ser også ut til å vere høg. (Når eg no har skrive i «ein-form» istaden for eg-form, det er ikkje fordi eg er heva over dette sjølv, men fordi eg meinar det gjeld mange andre enn meg. Sidan eg vart merksam på dette fenomenet, har eg elles prøvd å oftare kommentere andres tekstar når høvet byr seg.)

Sidan gjennomtrekken i kritikarstanden er stor, trur kanskje mange at andre skribentar er meir etablerte enn ein sjølv. Kanskje ventar dei på ein «velkomst» og rosande ord frå desse andre som aldri kjem. Eg ser ikkje bort frå at dette er ein like stor grunn til gjennomtrekk i kritikaryrket som lave honorar.

I mange år dreiv eg på med bokmeldingane mine utan å kjenne nokon andre som gjorde det samme. Men sidan eg vart meir aktiv i kritikarmiljøet, har eg blitt meir sjølvkritisk, og har fått ein stadig sterkare trang til å kunne satse og gjere noko skikkeleg bra. Eg trur ikkje at ros og tilbakemeldingar er noko eg kan basere motivasjonen min på. Likevel hadde det nok vore fint å vere del av ei gruppe der ein gir kvarandre respons og slik hjelper kvarandre til å bli betre i staden for å «vakte på» kvarandre. For meg har ikkje det vore aktuelt så langt, men der er det vel rom for private initiativ – om ein har tid og sjølvtillit til det.

PS: Eg fann akkurat dette sitatet i eit intervju med Daniel Mendelsohn i The Millions:

» … an attractive idea: that if you worked hard enough you could have a kind of authority and speak in a way that other people who were not authorities would find interesting and not threatening. That’s something a lot of academics haven’t figured out. They’re interesting but they’re intimidating or they’re opaque or they’re talking to themselves.»

Eg trur ikkje dette alltid er grunnen til at kritikk ikkje startar dialog, men det er likevel relevant for den kjensla eg har prøvd å skildre i innlegget mitt.

Litteraturkritikaren, bokmeldaren og bokbloggaren

Eg har møtt fleire kritikarkolleger som har sagt at dei kallar seg sjølv bokmeldar, ikkje kritikar, fordi dei meinar at å vere kritikar er noko meir enn å skrive korte bokmeldingar i avisene. Dette er folk med relevant utdanning som eg har møtt gjennom Kritikerlaget, med andre ord folk som er seriøse og har stor respekt for litteraturkritikk som fagfelt.

Eg skjønar tankegangen, og etter at eg vart merksam på problemstillinga, har eg ofte presentert meg sjølv som bokmeldar. Ein vil jo ikkje verke pretensiøs. Men i det siste har eg gått over til å seie «litteraturkritikar på deltid». For eg synes det er eit problematisk skille. For det første: Det er vel inga stor overrasking at dei eg har møtt som reknar seg «kun» som bokmeldarar er kvinner (og sjølvsagt er det ingen av dei som jobbar med litteraturkritikk på heiltid, for det gjer svært få.) Så lenge det er sjølvkatergorisering som gjeld, kan det altså fort bli slik at flest kvinner er bokmeldarar og flest menn er litteraturkritikarar. For det andre: Er det naudsynt og ønskeleg å bruke slike nemningar til å seie noko om kva faglig nivå (eller ambisjonsnivå) ein plasserer seg sjølv på når ein skriv om litteratur? Bør ikkje nivået på bokmeldingane i prinsippet vere på nivå med andre former for kritikk, sjølv om formatet er kort?

Om vi godtek skillet, kva er det som skal det til for å kalle seg litteraturkritikar? Slik eg har forstått dette, handlar det om fordjuping, overblikk og type formidling: At ein skrive lengre, grundigare tekstar der ein enten ser nærmare på ein forfattarskap, ein tendens i litteraturen eller trekkjer liner frå litteraturhistoria til idag, eller med utgangspunkt i litteraturen prøvar å seie noko om samtida vår. At ein reflekterer rundt kva litteraturkritikk er og skal vere, og deltek i den offentlege samtalen. Med andre ord; alt som det er vanskeleg å få gjort på lite tid til dårleg betaling. Men når det er sagt: Det finst mange som stort sett kun melder bøker i dagspressa, men som har høgt kompetansenivå og legg mykje arbeid i å gi gode lesingar og vurderingar av kvar bok. Skal då formatet dei skriv i avgjere kva dei kan kalle seg, eller skal ein vurdere nivået? Eller er det berre dei få heiltidskritikarane vi har som kan kalle seg litteraturkritikarar? Dei som er tilsette i ei avis eller ved eit universitet, eller som klarer seg på svært lav inntekt?

Så fins det ein kategori til: Bokbloggarane. Det som kjenneteiknar dei, er at dei som regel skriv om bøker gratis og på hobbybasis. Men nokre er tilsette i forlag. Og nokre bloggar ved sidan av betalt litteraturkritikk i redaksjonelt styrte media (som eg). Og ikkje alle bokbloggarar er amatørar, fleire har studert litteraturvitskap eller språkfag. På den andre sida fins det gode litteraturkritikarar som ikkje har formell utdanning. Det er altså eit mangfaldig felt, og kvalitet kan komme frå mange ulike kjelder. For meg må eg likevel seie at det går eit skille mellom tekstar om litteratur som blir publiserte av redaksjonelt styrte media og tekstar lagt ut privat, sjølv om det godt kan komme gullkorn på private bloggar. Men eg synes ikkje det har noko for seg å snakke om bokblogging generelt som litteraturkritikk.

Bernhard Ellefsen (kanskje den mest siterte litteraturkritikaren i år) hevda i ein paneldebatt om bokblogging 15. september, under Oslo Bokfestival, at ein i prinsippet bør stille dei same kvalitetskrava til alle som skriv om litteratur i offentlege fora, enten dei kallar seg bokbloggar eller litteraturkritikar. Eg veit ikkje heilt kva eg synes om det. Dette er i utgangspunktet å ta kvarandre og litteraturen på alvor, men samstundes er det vel ikkje eit problem at det parallelt pågår fleire samtalar om litteratur med ulike gradar av ambisjonar og fagleg nivå? Men det er eit memento at alle som skriv om litteratur, uansett kategoriinndeling, potensielt har makt i litteraturfeltet, enten det er marknadsmakt eller definisjonsmakt. Ein bokbloggar kan i praksis ha like mykje eller større makt enn ein litteraturkritikar. Det er forsåvidt god grunn til å ta både kvarandre og det ein driv med sjølv på alvor.

Det hadde vore veldig interessant å høyre kva andre tenkjer om dette? Og så burde det vere mogeleg å få til ein vits om litteraturkritikaren, bokmeldaren og bokbloggaren …