Elaine Aron

Kjensler, status og litterær kvalitet

Om eg hadde lese Viriginia Woolf, Siri Hustvedt og Elaine Aron tidlegare, hadde eg sannsynlegvis ikkje tort å skrive dei sintaste og ærlegaste – mange vil sikkert seie «sutrete» – blogginnlegga mine. Men truleg ville eg då også gått glipp av fleire postive utfordringar det siste året.

I blogginnlegget Pinleg privat eller ærleg og modig? spurde eg om det å vere vellukka gjer at bekjenningar av privat karakter blir positivt motteke, medan det vert sett som plagsamt og pinleg om den bekjennande personen ikkje framstår som attraktiv for nettverking. Sidan har eg lese tre bøker som har gitt meg nye perspektiv på denne problemstillinga og også kopla ho saman med eit anna stort tema: Spørsmålet om kjønn og vurdering av kunstnarleg kvalitet. Det er eit tema det er verd å reflektere rundt, slik også Vigdis Hjorth gjorde på Kritikerlagets seminar på Lillehammer i mai i år: «Når kvinners tekster avviker fra det gjengse, betraktes det som svakhet. Når menn avviker, blir det betraktet som veloverveide brudd med tradisjonen», var hennar påstand.

Spørsmålet eg kretsar rundt i denne teksten, er om kjensler knytt til status – og dermed indirekte kjønn – ikkje berre påverkar vurderingane våre av andre, men også av oss sjølv og verda generelt, og dermed også kvaliteten på det vi produserer.

Sinne er risikabelt
Psykolog Elaine Aron, også forfattar av fleire bøker om høgsensitivitet, skriv i sjølvhjelpsboka The Undervalued Self om to sosiale prosessar som på engelsk vert kalla «ranking» og «linking». På norsk vil eg kalle det rangering og kopling. Rangering er den prosessen kor vi vurderer andre og oss sjølve for å finne kor vi høyrer heime i forskjellige (uformelle) hierarki. Kopling er når vi byggjer sosiale relasjonar kor målet er støtte og samarbeid, ikkje konkurranse. Imidlertid vil alle relasjonar innehalde element av både rangering og kopling i vekslande grad.

Om ein har ein tendens til å vurdere seg sjølv lågt samanlikna med andre, ser ein gjerne rangering i alle situasjonar, også der andre ikkje er opptekne av dette. Dermed kan ein kome til å oppretthalde ei for låg vurdering av seg sjølv. Den beste medisinen mot dei negative konsekvensane av rangering, er nemleg kopling; når du opplever at andre ser det som verdifullt å vere saman med deg og vil deg vel, får du oppvurdert sjølvbildet ditt, og rangering blir mindre viktig og farleg. Men om du er for fokusert på rangering, kan du gå glipp av høve til å kome på vennskapeleg fot med andre.

Aron skriv at folk som vurderer seg sjølv lågt, ofte gir for lite uttrykk for sinne, og dermed ikkje får markert seg i møte med andre når det hadde vore på sin plass. Imidlertid er det riskosport å markere seg negativt:

Expressing anger is futile, however, if you rank very low, because others will usually ignore your demands. In fact, being angry and demanding when it is inappropriate or ineffective can lower your rank even further.

På godt norsk: Er du populær, vil eit sinneutbrot eller klagemål bli teke alvorleg og sannsynlegvis opplevd som påpeiking av noko reellt kritikkverdig. Har du låg status, vil du bli stempla som ein sutrepave, ein av alle dei som «konkurrerar om offerrolla». Ei realistisk vurdering av korleis ein blir sett av dei ein vender seg til, er difor avgjerande. (Eit aktuelt døme å prøve teorien på, er Dag Solstads utspel om kvaliteten på litteraturkritikken etter mottakinga av Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896. Grei ut og drøft!)

Bitre, sytande, rasande, paranoide
Historisk har dette vore eit stort problem for kvinnesaka: Kvinner hadde (og har framleis mange stader) så låg status at sinne, krav og klager lett blir ignorert, latterleggjort – eller rett og slett straffa.

Siri Hustvedt skildrar i romanen Denne flammende verden kor vanskeleg det er å overvinne denne typen motstand, både historisk og i kunstmiljø i New York i vår tid. Kunstnaren Harriet Burden vil vise verda at ho har blitt undervurdert fordi ho er kvinne, og det gjer ho ved å la menn presentere hennar kunst som sin eigen. Dei får då også meir merksemd og betre mottaking enn ho har fått tidlegare. Imidlertid går den tredje mannlege kunstnaren ho samarbeidar med bort frå avtalen når avsløringa skal skje, og Burden blir ikkje trudd når ho hevdar å vere kunstnaren bak suksessen.

Tittelen Denne flammende verden er lånt frå eit verk av Margaret Cavendish, «denne sekstenhundretallets uhyrlighet: En kvinnelig intellektuell.» Av samtidige, intellektuelle menn vart ho sett som ei gal, innbilsk, latterleg kvinne. Hustvedt lar Burden kommentere: «Det var lett. Det er fremdeles lett. Man bare nekter å svare kvinnen. Man går ikke i dialog med henne. Man lar ordene eller bildene hennes dø. Man snur seg bort.»

Handlinga i romanen illustrerer kor vanskeleg det er for ei kvinne å heve sin eigen status ved å protestere eller gjere opprør; måten ein nødvendigvis vil framstå på i ein slik situasjon – bitter, rasande, sytete, paranoid – blir brukt til å underbyggje påstanden om at problemet ligg hos kvinna sjølv.

Ei eiga stemme
Virginia Woolf skriv i essayet sitt om kvinner og litteratur, Et eget rom, både om den motstanden kvinnelege forfattarar har møtt frå menn og om kampen for dei materielle vilkåra som må vere til stades for at ein skal kunne konsentrere seg om skrivinga. Ikkje minst er ho oppteken av kor vanskeleg det er å finne si eiga litterære stemme i ei verd dominert av ein mannleg diskurs:

For en karakter, for en integritet det må ha krevd, stilt ovenfor all den kritikken, midt i det rendyrkede patriarkalske samfunnet, å holde fast ved ting slik de så dem uten å vike tilbake. Bare Jane Austen klarte det, og Emily Brontë. Det er nok en fjær i hatten for dem, kanskje den fineste. De skrev slik kvinner skriver, ikke slik menn skriver.

Sjølv om Woolf skryt av Austen og Brontë, er dommen hennar over mange andre kvinnelege forfattarar hard. Det illustrerer den vonde sirkelen som oppstår når ein har eit mindre privilegert utgangspunkt: Ein har dårlegare føresetnader for å lukkast, og når ein kjempar for å betre desse føresetnadande, kan kampen i seg sjølv skade både den sosiale statusen og det ein produserer. Tankane går til kvinnelitteraturen på 70-talet, som absolutt hadde ein sosial funksjon, men som sett under eitt vel har rykte for å vere litterært mindreverdig. Vurdert i tråd med Woolfs tankemåte er dette er eit reelt tap av kvalitet fordi ein ved å vere partisk misser det heilskapelege synet på verda som trengs for å skrive god litteratur:

Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget; å tale bevisst som kvinne på noen som helst måte. Og «fatalt» er ingen talemåte, for alt som er skrevet med en slik bevisst ensidighet, er dødsdømt. Det er ubefruktet. (…) Hele sinnet må være vidåpent for at vi skal få følelsen av at forfatteren formidler sin erfaring i all dens fylde.

Dette er eigentleg ein påstand meir enn ei forklaring, så går det an å seie noko meir om kvifor litteratur med ei kampsak fort kan bli dårleg? Eg synes det har noko for seg å sjå dette i samband med det Elaine Aron skriv om skam og forsvar mot denne vonde kjensla.

Forsvar mot skam
Aron skriv: «Shame is the most potent and painful of the self-conscious emotions; our brain registers it as if it were physical pain.»

Fordi det er så smertefullt å kjenne skam, altså å oppleve at du i ditt innerste vesen ikkje er god nok og difor vil bli avvist av alle som skjønar korleis du verkeleg er, har vi ein del umedvitne forsvarsstrategiar som kan tre i kraft for å unngå denne kjensla. Dei er, ifølgje Aron:

  • Minimering: Late som di eiga rolle ikkje betyr noko, enten ved å hevde at di eiga rolle i ei (negativ) hending ikkje har vore avgjerande, eller at andre ikkje har rett til å forvente noko (postivt) av deg.
  • Skulde på andre: Å forklare at du har gjort feil eller kome til kort ved å peike på noko andre har gjort eller ikkje gjort.
  • Ikkje konkurrere: Late som rangering ikkje er viktig for deg for å slik knytte deg til andre (kopling).
  • Overprestere: Stadig arbeide for å oppnå høg rangering, men likevel aldri føle deg god nok.
  • Oppblåst sjølvbilete: Konstruere eit sjølvbilete som betre enn andre, gå langt for å skape dette inntrykket og fornekte alt som tydar på noko anna.
  • Projisering: Fornekte dine eigne feil, men stadig sjå desse feila hos andre.

Då eg las om desse forsvarsstrategiane fekk eg ei kjensle som kunne minne om fylleangst. For kva om mykje av det eg har skrive på denne bloggen seier meir om meg enn om realitetane? Spørsmålet om eg har gjort dårlege vurderingar av meg sjølv og mine eigne opplevingar på grunn av umedvitne forsvarsstrategiar er viktig på eit privat plan fordi resultatet potensielt er svært pinleg – eit presist språkleg uttrykk for korleis skam kjennest. Men det er av større prinsipiell interesse å sjå på kva kunnskap om slike forsvarsstrategiar kan tilføre spørsmålet om kjønn, sosial rang og vurdering av litterær kvalitet.

«Følelsenes røde lys»
Ifølgje Woolf startar ikkje spørsmålet om litterær kvalitet hos kvinner og menn med forskjellar i evner, det startar med ulike økonomiske og materielle vilkår. Men før ho kjem så langt, har ho studert kva menn har skrive om kvinner, og funne at emnet er ladd med emosjonar på begge sider. Ho skildrar sin eigen reaksjon når ho les kva mange menn skriv om kvifor kvinner er mindreverdige:

Hjertet mitt hoppet. Kinnene brant. Jeg ble rød av sinne. Det var ikke spesielt merkverdig, selv om det var dumt. Man liker ikke å få høre at man av natur er mindre verd enn en liten mann (…) som puster tungt, går med ferdigknyttet slips og ikke har barbert seg på fjorten dager. På visse punkter er man latterlig forfengelig.

Sinne er ein forsvarsmekanisme, og Woolf ser sin eigen reaksjon i samanheng med tonen som pregar dei mannlege tekstane. Ho kjem deretter fram til at det menn påstår om kvinner, er ubrukeleg fordi dei er for prega av umedvite sinne og trang til å hevde seg – ikkje som tenkjarar, men som menn:

Hvorfor var de sinte? For når man prøvde å analysere virkningen av disse bøkene, var det alltid et visst element av opphisselse til stede. Den antok ulike former, den viste seg i satire, i følelser, i nysgjerrighet, i fordømmelse. Men det var et annet element som ofte var til stede, og ikke uten videre lot seg identifisere. Sinne, kalte jeg det. Men det var et sinne som hadde gått under jorden og blandet seg med alle slags andre følelser. Etter de underlige virkningene å dømme, var det et maskert og mangfoldig sinne, ikke noe likefremt og åpent sinne. Hva nå grunnen kunne være, så er alle disse bøkene, tenkte jeg og betraktet haugen på pulten, udugelige til mitt formål. Det vil si, de var vitenskapelig udugelige, selv om de menneskelig sett var fulle av opplysninger, interesse, kjedsomhet og besynderlige fakta om sedvaner hos befolkningen på Fiji-øyene. De var skrevet i følelsenes røde lys, og ikke i sannhetens hvite lys.

Sinne er altså eit dårleg utgangspunkt for å skape innsiktsfull litteratur, er Woolfs påstand. Men kvifor oppstår dette sinnet i møte med kvinner som hevdar å vere menn likeverdige? I utforskinga si av dette kjem Woolf inn på det Elaine Aron ville kalla rangering:

Uten selvtillit er vi som spedbarn i vuggen. Og hvordan kan vi raskest skape denne ubestemmelige egenskapen, som likevel er så uvurderlig? Ved å tenke at andre mennesker er oss underlegne. (…) Det er derfor det blir så kolossalt viktig for en patriark som må erobre, som må herske, å føle at et stort antall mennesker, ja, halve menneskeheten, av natur er mindre verd enn ham selv.

Her seier ho altså at menn hadde (vurder sjølv om presens-form er på sin plass her) eit psykologisk behov for å rangere seg sjølv over alle kvinner, og det er lett å tenkje seg vidare at dette ville vere spesielt aktuelt om dei ikkje kom så godt ut av det i rangeringa blant andre menn.

Sjølvinnsikt og vurderingsevne
Dermed er vi tilbake til Woolfs påstand om at «Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget». Påstanden vil gjelde både kvinner og menn idet dei blir partiske i staden for å skrive «i sannhetens hvite lys». For problemet med forsvarsmekanismar – enten det er sinne eller andre strategiar – er jo at dei i sin natur er reiskapar konstruerte for å gi oss det vi treng på eit emosjonelt plan, ikkje for å gi oss eit representativt og balansert bilete av verda. Eit forsvar må byggjast opp etter kraft og motkraft-prinsippet, det er difor i utgangspunktet ubalansert. Om Woolf har rett, må stor litteratur vere balansert, både i tydinga open både for det kvinnelege og det mannlege, og i tydinga ikkje styrt av partiske kjensler. Den må med andre ord vere moden, og Woolf har ikkje høge tankar om det å kjempe om rang:

Hele denne praksisen med å sette kjønn opp mot kjønn, egenskap opp mot egenskap; med å hevde sin egen overlegenhet og andres underlegenhet, tilhører privatskolestadiet i menneskelivet, der det er «sider», og der den ene siden absolutt må slå den andre siden, og det er av største betydning å gå opp på et podium og få overrakt en meget dekorativ vase av rektor. Når folk blir mer modne, slutter de å være opptatt av sider og rektorer og meget dekorative vaser.

Ja, kva skal ein seie. Om Woolf har rett, er ikkje den litterære institusjonen i Noreg utprega moden, i alle fall er vi svært så opptatt av utdeling av prisar og av å bli assosierte med dei «rette» folka. Samstundes kan det vel vere at Woolf har for høge tankar også om modne vaksne, for skal vi tru Aron, er rangering eit fenomen vi må takle livet gjennom. Men sidan god dømmekraft er essensielt både sosialt og i vurdering av kvalitet, er det ikkje uvesentleg om vi tenkjer og skriv i «følelsenes røde lys» eller «i sannhetens hvite lys». Og for å vite det, trengs sjølvinnsikt. Vigdis Hjorth sa noko klokt om det på det tidlegare nemde kritikarseminaret:

Jeg ønsker meg at de i kritikken gjør rede for hva de er opptatt av, hvor de er når de leser, som forklaring på hvordan de reagerer på en bok. En slik forpliktelse vil kanskje også gjøre dem mer klar over disse sammenhengene. Min opplevelse er at umiddelbar antipati ofte skyldes at noen ligner på meg – det er veldig pinlig, for øvrig.

Kjensler er notid
Her tilbyr Hjorth eit interessant perspektiv på kvifor vi mislikar det vi mislikar – kanskje kan forsvarsmekanismen projisering av og til forklare mykje? At umedvitne forsvarsmekanismar kan påverke kritikken er eg ikkje i tvil om. Og det einaste ein kan gjere med det, er å jobbe for å få betre sjølvinnsikt og evne til realistiske vurderingar av seg sjølv og eige arbeid. Det trur eg ville gjere både forfattarar til betre forfattarar og kritikarar til betre kritikarar.

Når det gjeld mine eigne utblåsningar her på bloggen, så er eg ganske sikker på at dei var den utløysande årsaka til at eg vart invitert til fem interessante og givande kritikaroppdrag. Så då får det ikkje vere så nøye om det er smått pinleg å innsjå at eg innimellom har skrive «i følelsenes røde lys». Eg har nok gjort ei og anna feilvurdering, og vil gjere det igjen. Men av og til er det på sin plass å vise kjensler, og av og til vil det vere viktigare å få formidla noko viktig der og då enn å skrive noko som står seg for ettertida. Det siste er då også noko svært få av oss vil kunne oppnå, og oppleve det personleg får vi no uansett ikkje.

Les heile intervjuet med Vigdis Hjort på nettsida til Norsk kritikerlag.

Eg har skrive meir om Et eget rom av Virginia Woolf i innlegget «Det er fatalt å ganske enkelt være mann eller kvinne»

Dimensjonar av temperament

Å vere høgsensitiv treng ikkje vere synonymt med å vere ein fysisk tander, introvert innesittar. Nokre av oss treng litt spenning i kvardagen også.

Etter at eg skreiv blogginnlegget om å vere høgsensitiv, har eg kome i kontakt med fleire som kjenner seg igjen. Generelt ser kvinner ut til å ha lettare for å snakke ope om at dei er høgsensitive, medan menn synes det er meir problematisk. Det er ikkje vanskeleg å tenkje seg kvifor; å vere følsom og trenge tid til å «bearbeide inntrykk» er vel ikkje det dei fleste tenkjer på som ekstremt mannleg. Men det er ingenting som tilseier at det å vere følsom og reflektert treng å vere ein motsetnad til å vere fysisk sterk og handlekraftig, om det er mannlege kjerneverdiar.

For mange år sidan, medan eg var student, kjøpte eg ein kjøleskapsmagnet med teksten «I love sensitive men. They’re easier to take advantage of.» Ikkje at eg har oppført meg slik i praksis. Eller at det stemmer, for den saks skuld. Men ærleg tala: Ein mann som er intelligent, i stand til å lytte og ta andres perspektiv, som har godt minne og generelt gjer gode vurderingar – what’s not to like?

Å vere høgsensitiv (HSP) treng ikkje vere synonymt med å vere ein fysisk tander, introvert innesittar, sjølv om det også er vanleg. Då eg innsåg at eg sjølv var HSP, braut det med ein del av mitt tidlegare sjølvbilete. For eg kjenner mange som er fysisk skjørare og sosialt forsiktigare enn meg, og ville trudd dette berre gjaldt slike som dei. Men nyleg har eg oppdaga at det finst ein annan dimensjon av temperament som forklarar nokre av forskjellane og differensierar biletet av kva det er å vere HSP:

Nokre er nøgde med eit roleg og rutinemessig liv, og ønskar ikkje store utfordringar eller stadig nye opplevingar. Andre treng meir spenning. Såkalla «high sensation seekers» (HSS) er dei som likar utfordringar, det uventa og sterke fysiske opplevingar, og som ofte kjedar seg og blir utålmodige om livet blir for likt frå dag til dag. Det er fullt mogeleg å vere både HSP og HSS, eller å ha ein kombinasjon av låge, middels eller høge verdiar på dei to områda.

Elaine Aron påstår elles at kjønnsforskjellane er mindre mellom HSP-menn og HSP-kvinner enn mellom menn og kvinner som ikkje er HSP, og at dei passar dårlegare inn i, og er meir plaga av, rigide kjønnsroller. Når det gjeld HSS, scorar gjerne menn generelt litt høgare, om eg har forstått henne rett.

Sjølv er eg nok relativt høg på sensitivitet (men ikkje heilt i topp) og middels på HSS. Det kan forklare kvifor eg har lett for å kjede meg, er utålmodig og synes at det høyrer med til livet å ta ein (kalkulert) sjanse ein gong iblant. Samstundes kan spenning og nervøsitet påverke meg sterkt, og nye sosiale situasjonar fort slite meg ut. Ein blir kanskje litt sær når det optimale spekteret av stimulering er såpass smalt …

Cirka 30 % av HSP’ar er også ekstroverte. Så i teorien kan ein vere både HSP, HSS og ekstrovert – eg ser for meg ein vagabond eller oppdagar, som er sjarmerande og lett å kome i kontakt med, men fort blir rastlaus, som treng mykje tid aleine og stadig er på jakt etter nye opplevingar. Endå vanskelegare er det å tenkje seg ein person som er introvert og har full pott på både HSP og HSS. Hemingway, kanskje?

Les meir om kombinasjonen HSP/HSS på heimesida til Elaine Aron.

Litteratur: The Highly Sensitive Person in Love av Elaine Aron.

Videoklipp om høgsensitivitet

Når ein som høgsensitiv er klar over korleis ein fungerar og kvifor, er det enklare å leve slik at ein opplever mindre av ulempene og meir av fordelane.

Elaine Aron er forskaren som først byrja å snakke om høgsensitive som ei definert gruppe med hjerner som fungerar ansleis enn hos fleirtalet. På Youtube ligg eit foredrag av Aron som gir ei kjapp og god innføring i emnet. Det er i tre delar, og ho snakkar på engelsk. Dette er brukskunnskap som kan vere nyttig også for deg som ikkje er høgsensitiv, men som har familie eller vener som er det.

Første del handlar om forskning på emnet Nytt for meg her var det at høgsensitive som har hatt spesielt gode oppvekstvilkår, ikkje berre er mindre nevrotiske og har betre helse, men ofte også blir leiarar som vaksne. Riktignok er dette noko Aron seier med utgangspunkt i dyreforsøk, men ho meinar tydelegvis at det også er relevant for menneske. Også for dei som hadde mindre gode oppvekstar har Aron godt nytt: Høgsensitive har større nytte av opplæring og terapi enn andre.

Andre del gir praktiske råd til høgsensitive Aron har veldig konkrete innspel. Spesielt interessant er det at ho tek opp som eige tema at høgsensitive generelt er meir bekymra for global oppvarming og klimakrise enn andre. Eg påstod det same i eit innlegg i Dagbladet 29. oktober, så godt å få oppbacking på det!

I tredje del svarar ho på eit spørsmål om høgsensitive i kjærleiksrelasjonar Dette er eit kort klipp. Men igjen set ho presist ord på slikt eg har opplevd sjølv.

På Youtube kjem det opp videoar om relaterte emner, så der er det jo berre å prøve seg fram. Men eg vil spesielt rette merksemda mot eit klipp som tar for seg korleis det er å vere mann og høgsensitiv. Eg kjenner ikkje til denne forskaren, Dr. Ted Zeff, men det han seier verkar som det er i tråd med det eg har lese av Aron. Han tek utgangspunkt i kulturen i Nord-Amerika, men eg vil tru at mykje er gjenkjenneleg for norske menn:

Dr. Ted Zeff om høgsensitive gutar og menn

Å vere høgsensitiv er i mange samanhengar ei belastning, men som desse klippa viser, gir det også somme fordelar. Når ein er klar over korleis ein fungerar og kvifor, er det enklare å leve slik at ein opplever mindre av ulempene og meir av fordelane. Det er ein av grunnane til at eg gjerne vil dele informasjon om høgsensitivitet på bloggen min: Fordi dette har blitt viktig for meg, trur eg at det også kan blir det for andre.

Høg, låg og sensitiv

Heile livet har eg lurt på kva som er feil med meg. No har eg endeleg funne det ut.  

Eg er sliten idag. Eg kjende det med det same eg våkna at eg ikkje var utkvilt, men utkøyrd. Sliten på grensa til deppa, ein tilstand like mykje fysisk som psykisk. Eg må ta meg kraftig saman for fungere normalt; lage mat til ungane, snakke med dei. Det går ikkje bra så lenge. Det kjennest som ei blanding av lett kvalme og mageknip. Stadig tar eg meg i å halde inn magen, men når eg prøvar å dra pusten heilt ned, kjenner eg meg nervøs, hjartet dunkar og kvalmen sig ut i armar og bein. Eg blir oppfarande, eg orkar ikkje høge lydar, eg vil ikkje ta beslutningar. Helst vil eg berre leggje meg i fosterstilling og sove. Eller setje meg ned og skrive. Det er det einaste som hjelp.

Men eg får så dårleg samvit. Det er så mykje eg ikkje får gjort. Eg får angst med tanken på jobbar eg har teke på meg; korleis skal eg klare å gjennomføre? Og eg veit ikkje kva som blir verst; å ikkje levere godt nok eller å trekkje meg, vise meg upåliteleg. Situasjonsbilete frå dei siste dagane går gjennom hovudet, eg ser alt som gjekk feil, alle dei små avvisningane. Eg ser den harde sanninga om min plass i verda, om fortida og framtida. Det har ikkje vore bra, og det kjem ikkje til å bli det.

Eg veit godt kvifor eg har det slik akkurat no. Eg er ikkje sjuk. Men bak meg har eg tre dagar med reising, foredrag og sosiale samankomstar frå tidleg morgon til seint på kvelden. Det har vore spennande og gjevande, men no betalar eg prisen. Alt er feil. Eg er feil. Ikkje god nok.

Det er ein slags skrudd logikk i det: Heile oppveksten kjende eg meg keisam og stygg, men var i alle fall flink på skulen. No har eg funne eit av få miljø i Noreg der intellektuell usikkerheit kjennest som eit større problem enn usikkerheita på eigen utsjånad. Eit miljø fullt av folk som er opptekne av det same som meg, men kor eg sjølv ofte kjenner meg dum og uinteressant.

Eg finn ikkje plassen min, eller balansen, eg er visst alltid enten for lite eller for mykje. Eg kan for lite. Eg føler for mykje. Eg er for kontrollert. Eg argumenterer for dårleg. Eg er for sjølvhevdande. Eg ler for høgt. Eg feller for raske dommar. Eg er ikkje vittig nok. Eg er ikkje interessant nok. Eg er ikkje smart nok. Eg er ikkje audmjuk nok. Eg er for sta. Eg er for nærtakande. Eg er for lite strategisk. Eg er for ambisiøs i høve til evnene mine. For prektig. For frittalande. For naiv. For kritisk. For sjølvoppteken …

Eg veit ikkje kven eg er frå dag til dag. Eg kan kjenne meg drit, fast bestemt på å halde meg for meg sjølv og seie minst mogeleg. Så møter eg nokon, åpnar munnen og høyrer meg sjølv prate og vitse. Kanskje til og med skryte, eller seie noko svært lite gjennomtenkt, dumme meg loddrett ut. Så bestemmer eg meg for å vere kul og distansert, men så snart nokon vender seg til meg, tek snill-jente-impulsen over og det blir høflege smil og hyggeleg småprat. Eg kan ha det veldig fint ei stund, men så går eg tom for energi og misser alle ord, all sjølvtillit. Andre blir fulle og artige, eg blir mindre og mindre, før eg tar meg saman og går, feiar meg sjølv ut døra, ned i undergrunnen og heim.

Det er ikkje miljøet det er noko i vegen med, det er meg.

Eg har lurt på kvifor det har vore slik; at så mykje av livet mitt har handla om å halde ut. Ikkje om å ha det fint eller gøy, men om å gjere det eg føler at eg må, kave meg vidare til eg knekk saman på sofaen i ein spiral av stadig mørkare tankar. Ambisiøs og full av handlekraft éin dag. Klar til å gi opp alt den neste, det har inga meining likevel.

«Du må ikkje kjenne så mykje etter korleis du har det», brukte barndomsvenninna mi å seie. Men korleis gjer ein det? Tankane kvernar heile tida, kroppen er full av kjensler eg må tolke. Det einaste som kan stoppe det, er å rette heile merksemnda mot noko som ikkje krev respons, men berre lar meg sanse, som litteratur, film, musikk. Å prate med folk krev mest energi av alt, spesielt om det er mykje anna som skjer rundt meg.

Eg har alltid hatt god helse, så kva har eigentleg vore problemet? Er eg aggresjonshemma? Introvert? Ein smule bipolar, kanskje? For å finne ut det har eg studert psykologi og granska barndommen min. Eg har funne kva type eg er i Enneagrammet og kven eg er i Myer-Briggs personlegdomstypologi, utan at det endra kvardagen.

Svaret viste seg å vere enklare, og det kom gjennom ein artikkel i Morgenbladet i vår: Det finst noko som heiter høgsensitivitet. Det betyr rett og slett at hjerna mi tar inn fleire sanseinntrykk og bearbeidar dei på ein annan måte enn hos fleirtalet, og det gjer at eg blir fortare sliten. Det skal vere føremoner med dette òg, men i sum er livet truleg litt tyngre for høgsensitive enn andre som lever under same vilkår. Litt meir smerte. Litt mindre gøy. Trøysta er at det finst relativt mange av oss; 15-20 prosent av alle menneske (og dyr!) er høgsensitive. I akademiske miljø og kunstnarmiljø er nok andelen høgare, og no som eg er merksam på dette, ser eg mange rundt meg som eg trur er i denne gruppa. Det betyr ikkje at vi elles er like som personar, men vi har nok ein del like erfaringar.

Kunnskapen om at eg er høgsensitiv gjer meg på eit vis oppgitt, for det betyr at eg alltid kjem til å vere omtrent som no. Dette kan eg ikkje kome ut av gjennom terapi eller sjølvhjelp. Likevel markerer det eit skille i livet mitt, for no skjønar eg i alle fall kva som skjer med meg. Nyleg oppdaga eg omgrepet «lukningspunkt», som er treffande for mi eiga oppleving når koppen i toppen er full:

«Når ‘lukningspunktet’ er nådd, enten det er som følge av negative eller positive ytre eller indre stimuli, kan det oppleves nærmest som å skifte personlighet. Fra å være følsom, empatisk, entusiastisk, positiv og tålmodig, kan man bli selvsentrert og ikke orke eller makte å lytte til andre, man kan bli motløs og pessimistisk og tung til sinns, eller full av sterke følelser som også kan gå utover andre – eller en selv.»

Før trudde eg at eg var ein person i generell psykisk ubalanse. «Ei sjuk sjel i eit sunt legeme», brukte eg å seie om meg sjølv. No veit eg at det ikkje skal så veldig mykje til før eg blir overstimulert, og då kan eg få prestasjonsangst og gjere dumme feil, og om eg pressar meg for langt, får eg etterpå ein midlertidig hormonell ubalanse i hjernen, nærmare bestemt mangel på signalstoffet serotonin, som gjer meg nedstemt. Då er det berre ein ting som hjelper: Tid til å komme meg igjen, til å bearbeide. Og så må eg lære kor grensene mine går, korleis eg skal planlegge livet slik at eg får gjort det eg vil, såvel som det eg må, utan å køyre meg sjølv i grøfta kvar veke.

Det er jo slik at eg gjerne pressar grensene mine for langt i møte med folk og hendingar som er viktige for meg, og no er det kritikarmiljøet. Sjølvsagt kan det vere eit utfordrande miljø nokon gongar, men eg likar utfordringar, eg treng utfordringar! Når energien kjem attande, blir det enklare å hugse dei positive møta og slutte å bry meg om dei som ikkje bryr seg om meg. Og rette kritikken utover i staden for innover.

Teksten vart skriven i august 2013.

Sitatet er henta frå heimesida til Den lille klinikk.

Les meir om høgsensitivitet på nettsida  til Elaine Aron, forskaren som har laga omgrepet: www.hsperson.com

Varsel for døve øyre

Politikarane våre har ikkje evne til å førestelle seg den katastrofen klimaendringane vil skape. Vi som har det, er redde.

Jorda kan stå framfor ei klimakrise det ikkje har vore maken til så lenge menneska har eksistert, men lite tydar på at politikarane vil handle i tide til å hindre ho. Kvifor tar politikarane så lett på åtvaringane frå ekspertane?

Ei årsak kan vere vanskane med å førestelle seg noko ein aldri har sett før. Daniel Kahneman skriv i boka Tenke – fort og langsomt at menneske stadig gjer val basert på mentale snarvegar, heuristikkar, som er påverka av personlegdom, vanetenking og tidlegare erfaring. Ein konsekvens av dette:

Når det gjelder sjeldne sannsynligheter, er ikke hjernen konstruert for å skape et helt riktig bilde av situasjonen. For beboerne på en planet som kan bli utsatt for hendelser ingen før har opplevd, er dette ikke gode nyheter. (Kahneman 2012)

Men det er store forskjellar på kor merksame ulike mennesketypar er på fareteikn. I boka Særlig sensitiv skriv Elaine Aron at 15-20 prosent av alle menneske er høgsensitive. Denne gruppa er meir fysisk sårbare og treng meir ro enn andre, men skal ha overlevd i evolusjonen fordi dei har fungert som varslarar, og slik auka sjansane for at flokken deira skulle overleve. Dei er meir vare for sanseinntrykk, bearbeidar dei grundigare, og hugsar difor betre og har lettare for å førestelle seg framtida enn andre. Mange intellektuelle og kunstnarar er høgsensitive.

Politikarar er derimot ofte optimistar:

De som har størst innflytelse på andres liv, er sannsynligvis optimister og overdrevent selvsikre, og mer tilbøyelig til å ta sjanser enn de selv er klar over. (Kahneman 2012)

Kahneman skriv at det å ha makt også gir overdriven tiltru til eigne vurderingar. Som illustrasjon gjengir han eit talande sitat av USAs forrige president:

Jeg bruker ikke mye tid på å gjøre spørreundersøkelser rundt omkring i verden for å få vite hva folk synes jeg skal gjøre. Jeg trenger bare å vite hva jeg synes. (George W. Bush, november 2002, gjengitt i Kahneman 2012).

Slike handlingsmenneske med stor makt har dermed overdriven tiltru til eigna vurderingsevne samstundes som dei har lett for å undervurdere risiko og overhøyre innvendingar.

Så kor mykje av framtida til borna dine er du villeg til å satse på at dei som kjenner fagfeltet klima best, er dårlegare enn politikarane til å vurdere kva klimaendringar kan føre til?

Politikarar har klokketru på at forskarar kan finne ei løysing på alle problem. Sidan det likevel er vanskeleg for dei å ta resultata av klimaforskinga alvorleg, kan dei starte med å ta innover seg innsiktene til Kahneman og Aron. Dei viser kor naudsynt det er at dei som har makt får råd frå slike som er vare for teikn på fare og klarar å sjå informasjon frå ulike felt i samanheng, vurdere mogelege utfall og finne meistringsstrategiar.

Politikarar flest vil påstå at dei klarer dette, og at dei gjer det. Til det er det berre ein ting å seie:

Nei, de gjer ikkje det. For da ville de ha vore redde. De ville ha sett i gang tiltak som monna, og i alle fall ikkje halde fast på prinsippet om økonomisk vekst. Tida for vekst er over, det er tid for å finne andre verdiar å leve for.

Politikarane seier også at kunst er viktig, mellom anna for å utfordre vanetenkinga vår. I avisene ser vi at det er mange intellektuelle og kunstnarar som er bekymra for miljøet. Dette er folk som har sin styrke i abstrakt og kreativ tenking, ikkje i politisk taktikk og handlekraft.

Nettopp difor er det på tide at dei som har evne og vilje til å styre innser si eiga begrensing og lærer å ta på alvor dei varslarane samfunnet har.

Innlegget stod på trykk i Dagbladet 29. oktober.

Tilrår å lese Frode Helmich Pedersens artikkel «Om Noam Chomskys geopolitiske analyse». Sitat: «Spørsmålet blir så om mennesket vil gå inn i planetens historie som et ”biologisk feiltrinn”, som brukte sine 100 000 tilmålte år på å ødelegge seg selv og samtidig svært mye annet, eller om det vil kunne bruke sin intelligens til å forbedre sine egne overlevelsesvilkår.»

Les meir om høgsensitivitet på heimesida til Elaine Aron.