Georg Johannesen

Halvtonar, dissonans og det uforståelege

Er det ikkje deilig med det som riv litt i øyrene og ikkje uten vidare lar seg skjøne?

Eg har alltid vore fascinert av halvtonar, dissonans og det som skurrar. Først i barnesangar som «Det falt et lite snøfnugg på klokker Hansens hatt». Så i popmusikk, som i versjonen av «Benny and the Jets» The Beasty Boys har gjort med Biz Markie, eller i «Diskobox» av Beck. Eller i klassisk musikk, og der er eg sant og seie ikkje spesielt velorientert, men eg er glad i pianokonsert nr. 3 av Prokofiev.

Ikkje noko av dette er avantgarde, det er heller ikkje poenget. Og eg er den første til å setje pris på ein nydeleg harmoni eller ein fengjande feel good-låt. Men det er noko eige med det som utfordrar dei vante mønstra, det overraskar og pirrar på ein heilt eigen måte, og gir musikken uendeleg mange fleire nyansar enn harmonisk og «rein» musikk.

Det er det same i litteraturen. Japanske Tetsushi Suwa skriv om det i romanen En hinsides mann, kor hovudpersonen har forfatta ein artikkel med tittelen «En studie av stavelsesoverskudd og –underskudd i formbundet haikupoesi». Forteljaren forklarar:

«jeg husker han en gang fortalte meg at han fremfor den såkalt frie haiku-diktningen til Hõsai og Santõka langt foretrakk den subtilt skurrende følelsen som oppstår når man har en stavelse for mye eller for lite i et ellers konvensjonelt dikt. Man kan ikke ha noe avvik uten en lovmessighet å avvike fra.»

(Tetsushi Suwa: En hinsides mann, omsett av Magne Tørring, Pax forlag 2013)

No er ikkje eg oppteken av tradisjonelt formbunden poesi, men poenget om det som «skurrar», eller brotet, kjenner eg meg igjen i. Det skal ikkje alltid så mykje til, som i låta The Man with the Child in His Eyes av Kate Bush. Høyr på tonen i ordet «eyes», ligg han ikkje akkurat litt for lavt, og er det ikkje fint?

Brotet er også sentralt hos min ofte nemnde favoritt, Gunnar Björling, og der er det syntaksbrotet som pregar dikta mest, medan innhaldet ofte kan ha eit patos som igjen kanskje bryt med det ein forventar av avantgard-modernisme, også i poesi frå tidleg på/midten av 1900-talet. Som her:

Liv
det var
storm slöt
en stor famns
allt,
med allt det som ej blev sjunget
och ingen sjöng vid deras dagar
och ingen sjöng
att skönhet.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938 i Samlade skrifter II, Erikssons förlag, 1995)

Mitt inntrykk er at mange unngår det dei ikkje skjønar, at det gjer dei usikre. Men er det så farleg om ein skjønar alt, eigentleg, kan ein ikkje glede seg over noko berre fordi det kling merkeleg og fint?

Spesielt Georg Johannesen kan få meg til le av fryd med ubegripelege formuleringar, det er som han treff noko i meg utan at eg veit heilt kva, eller eigentleg treng å vite det:

Den solen jeg har i munnen
er en hveps jeg har slukt
i lykkeligere lys

(Georg Johannesen: Ars moriendi, Cappelen, 1965)

Men med Georg Johannesen er eg også over i eit viktig aspekt med det som skurrar, nemleg den absurde humoren. Eg veit ikkje kvifor eg blir så glad av det som ikkje stemmer, av det uventa, men eg ler i alle fall godt av dette:

Da han tok hjelmen av, fulgte hodet med
Unnskyld, sa hun, det var mitt hode
Jeg lot som om det var en vanlig samtale

En må plassere misforståelsen
tidlig i samtalen dersom en ønsker
å få helt rett og samtidig ta feil

Ingen kan ta samme heis to ganger
Det nytter ikke i lengden heller
Likevel gir mange aldri opp å prøve

(Georg Johannesen: Ars vivendi, Cappelen, 1999)

Ein poet som skriv skurrande og fascinerande i dag, er Gunnar Wærness. Det følgjande prosadiktet likar eg kanskje – igjen – best fordi det appellerar til min enkle humoristiske sans, men det er også noko med den lett arkaiske tonen, parodien på religion kombinert med det reelt eksistensielle i denne teksten som eg likar veldig godt. Enjoy!

(den skjorteløse)

Himmelen gapte og folkene spurte: er vi alene. Tomheten sa ingenting. Gud hadde gått fra himmelen for lenge siden. Han begynte på tungen, nå vet jeg hvordan det er å være menneske, stakkars folk. Folkene hadde samlet seg tomhendte på torgene. Skal vi lage Gud av ingenting, spurte de og gapte, og himmelen regnet ned i dem. Kan vi ikke lage Gud av vann, spurte én. Av utmattelse kan vi lage Gud, sa en annen. De la seg ned i solen, og den utmattet dem til svar. Av denne nakenheten skulle vi kunne lage Gud, sa en tredje. Sprukne lepper ble hans svar. Dere bare tror det er tomt, sa det. Dere er fylt til randen og har hverandre. Hvem sa det, spurte folkene. Jeg sa det, sa jeg. Hvem er du, spurte folkene. Jeg er den fattigste av dere, sa jeg. Er du Gud, spurte folkene. Nei, sa jeg. Vi deler alle på å være Gud, men vi har glemt hvordan. Hva skal vi gjøre da, spurte de. Begynn med å gi bort alt dere har, sa jeg. Til hvem skal vi gi det, spurte de. Dere får nesten gi det til meg, sa jeg, og følte meg enda fattigere.

(Gunnar Wærness: Tungen og tåren, No comprendo press, 2013)

Saknets poetikk

Stryk ut, stryk
dig, ditt ord
stryk din
kontur, den kan du ej
förklara

Var vad du är
var den musik
var du, du själv
som en ordkonsert
var du, som en gömd
i världs stumhet
en drömd
konsert.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938)

I mitt poesilandskap er det to fjell: Gunnar Björling og Georg Johannesen. Tonen i dikta deira er svært ulike, Björling brukar pathos der Johannesens dikt kan nærme seg satire. Likevel er begge illusjonslause idealistar, realistiske romantikarar; bak dikta ligg eit sakn, eit tapt eller uoppnåeleg ideal, eit tomrom orda ikkje kan fylle, men som dei likevel kretsar om. Av og til er tomrommet det sterkaste nærværet, og for Björling vart det til poetikk, som i diktet ovanfor. I andre dikt viser tomrommet seg i syntaksen:

Att finger berör dig
att värld står kring dig
att ett ljus att jeg ser dig.

– att dag står och himlar
och natten
och andas framför mig

Du
en hand och rör dig
ock blick tyckes
stilna.

(Op cit.)

Georg Johannesens roman Høst i mars må vere den sterkaste skildringa av kjærleikssorg som er skrive på norsk, samstundes som han gir eit politisk og eksistensielt tidsbilete av 50-talet. Det har eg skrive om i det lille bokessayet Tidsbestemt terror. Johannesen er retorisk skarpskodd og har ein absurd humor som eg elskar. Men ingen skriv så enkelt og sterkt om kjærleik og sakn:

Onsdag: Pubertet

I min barndoms hus fantes en dør
jeg aldri hadde lagt merke til:
Du gikk ut den døren

På en kafé satt du ved alle bord
Jeg gikk omkring
og fikk deg til å forsvinne

Alltid når veien er tom
tror jeg at du har gått den
Alltid er veien tom.

(Georg Johannesen: Fra Drømmeuke: Vellyst, Ars moriendi, 1965.)

Tre poetiske kommentarar til valresultatet

Det går mot blå regjering i Noreg, og for meg er det berre Georg Johannesen som kan setje ord på kva eg synes om politikk for tida.

De klokes panikk

Vi vedtok fast avstand mellom skyene
Vi undersøkte skyene ved å tappe vann
Vi helte vann i fløten og fikk melk

Vi forvekslet flekkene med et mønster
Vi brukte prislappene som varer
Tall ble ikke lenger nevnt i dannet tale

Vi viste hverandre dette bildet:
Helten i døren, gikk han ut eller inn?
Vi diskuterte hva som var innenfor.

(Venteuke: Lettsinn, Ars Moriendi, s. 8)

Fråtserne

Vi har funnet de dummes stein
Vi lager gull av den
og dør av det, men langsomt

Null er en ring vi har rundt halsen
når den rikeste av oss blir begravd
Ellers er alt i orden som ingenting

I uren der trappistene har kloster
der vil vi overnatte, en for en
i taushet blant naturlige ruiner

(Arbeidsuke: Fråtseri, Ars Moriendi, s. 19)

Harerådet

Den tiden jeg satt i harerådet
gikk jeg også inn for hvit pels
om vinteren og lengre bakben året rundt

Harer er klokere enn gudene
som er i kronisk rus og ikke våkner av å se
harejakt i stadig fjernere fjernsyn

Heller haren med to tenner på tørk
og kløyvd overleppe: Den gir seg ikke
Vips, er jeg borte i et skjevt sprang

(Andre uke: Håp. Ars Vivendi, s. 18)

Humor 1, 2, 3 med Georg Johannesen

1.

Torsdag: Fråtserne
Vi tier for å ete hverandre
Vi har to rygger når vi elsker
Fire knyttnever når vi slåss

Kvinnene skyr oss om dagen
og om kvelden når dansen går
men ikke alltid om nettene

Det er ikke lett å kysse
når hodet ligger på et annet bord
med en tomat i munnen

2.

Fredag: Ulykken
Send et brev til den døde doktoren
Spør hva han feiler
Han svarer ikke, han har taushetsplikt

Armbåndsur telegraferer uten språk:
Solen la en gullplate på gulvet
En sky strøk ut morgenkorset på veggen

Send telegram straks ulykken er skjedd
Antedater telegrammet, betal dobbel il:
Det kommer ikke frem som en advarsel.

3.

Torsdag: Første lekse
Jeg lærer mauren å tro
at det ikke fins gran
bare brune nåler og for mange maur

Jeg flyr etter fluen
Jeg aper etter apen
Jeg skjærer hånden av og gir til hunden

Jeg lærer ulven å ule lavt
Jeg lærer spurven å oppsøke høken
i den tro at fugl er fugl.

Georg Johannesen: Ars Moriendi (1965)

Relevant lenke: Litteraturkritkaren, bokmeldaren og bokbloggaren.

Ein lang og brei samtidslitteratur

Eg har aldri vore oppteken av aktualitet. Samtida er noko som glir forbi medan eg prøvar å danne meg eit bilete av dei store konturane i landskapet, og ofte synest eg det er mest støy i dei såkalla aktualitetane, gjentakingar av meir eller mindre identiske utsegner og hendingar, ja, til og med uendeleg med prat om saker som ikkje har hendt enno, spekulasjonar om kva ein trur vil skje, eller korleis det blir dersom det skjer og ikkje det. Så har det med åra gått opp for meg at det ikkje er alt som skjer akkurat no som berre er overflatestøy, nokre hendingar er verkeleg dramatiske og endrar samfunnet vårt grunnleggjande.

Også i litteraturen har eg gått frå å vere totalt likegyldig til tidsaspektet til å skjøne at det er eit poeng å få med seg kva som rører seg i tida. Men i mange år var det biblioteket som forsynte meg med lesestoff, og eg oppfatta alt som stod i hyllene som like aktuelt. Eg såg ikkje på årstall, knapt nok på forfattarnamn og aldri på forlag. Det var berre titlane og dei første setningane som gjaldt. Det var først då eg byrja å melde bøker i avisa at eg blei kjent med mange av dei gode forfatterane i Norge som skriv akkurat no, og skjøna at litteraturen speglar det samfunnet eg er ein del av – akkurat no.

Likevel – å berre vere oppteken av det som til ei kvar tid er nytt og aktuelt, er for meg som å vere på tur i ein buss som aldri stoppar, kor passasjerane trengjer seg saman rundt sjåføren for å bli den første til sjå kva som vil dukke opp langs vegen. Det passar meg dårleg. I det litterære landskapet kjenner eg meg meir som ein katt: Eg vil vere fri til å smette litt hit og litt dit. Innimellom passar det meg å ta ein tur attende for å fordjupe meg i ei bok som gir eit anna perspektiv eller er vakker på ein ansleis og for meg ny måte – sjølv om ho kanskje er femti eller sytti år gamal.

I romanen 16.07.41 skriv Dag Solstad at «Det er min bestemte oppfatning at et dannet menneske må leve innenfor et spenn på 500 års samtid. 250 år tilbake i tid, og 250 år fram i tid.» Etter den definisjonen er eg på ingen måte eit danna menneske, og det sjølv om Solstad vedgår at «Å våge å trekke linjer 250 år framover krever en utopisk fornuft som er uhyre sjelden, ja kanskje ikke finnes hos noe menneske innen vår kulturkrets, i vår tid.» Men eg likar tanken – det er eit perspektiv eg gjerne tek inn i omgrepet samtidslitteratur.

Georg Johannesen har skrive ein stad at det ikkje finst éi samtid, men mange samtider (parafrasert etter minnet. Om nokon har referansen, blir eg glad for eit tips!) Det er ei sanning eg har kjent på kroppen som konservativ vestlandskristen jentunge, og ei sanning det er altfor lite merksemd rundt. Stadig vekk les ein i avisene ting som at «vi» i vår tid ikkje blir sjokkert av noko, at «vi» meinar og trur slik og sånn, eller – også i bøker – at det er så vanskeleg å finne meining i kvardagen fordi alt er lov og livet har blitt så lett. Vel, det gjeld kanskje mange i Norge, men langt frå alle.

For den unge meg var dei tunge, moralske, katolske dilemmaene i Graham Greenes Den dypeste grunn eller Makten og æren mykje meir aktuelle enn det meste av norsk samtidslitteratur på slutten av 80- og byrjinga av 90-talet. For meg som vaksen har Assia Djebar si skildring av oppveksten i Algerie vore meir gjenkjenneleg enn dei fleste barndomsskildringane frå Norge dei siste 20 åra (og det har ikkje vore få!)

Heldigvis er litteraturen ein stad for å bli konfrontert med det ein ikkje har erfart sjølv, og på den måten har eg lært mykje. Men gjenkjenning og perspektiv på eige liv er viktig, og det kan dukke opp på uventa stader om ein av og til hoppar av den bittelitte bussen kalt «norsk samtidslitteratur».