Gunnar Björling

Halvtonar, dissonans og det uforståelege

Er det ikkje deilig med det som riv litt i øyrene og ikkje uten vidare lar seg skjøne?

Eg har alltid vore fascinert av halvtonar, dissonans og det som skurrar. Først i barnesangar som «Det falt et lite snøfnugg på klokker Hansens hatt». Så i popmusikk, som i versjonen av «Benny and the Jets» The Beasty Boys har gjort med Biz Markie, eller i «Diskobox» av Beck. Eller i klassisk musikk, og der er eg sant og seie ikkje spesielt velorientert, men eg er glad i pianokonsert nr. 3 av Prokofiev.

Ikkje noko av dette er avantgarde, det er heller ikkje poenget. Og eg er den første til å setje pris på ein nydeleg harmoni eller ein fengjande feel good-låt. Men det er noko eige med det som utfordrar dei vante mønstra, det overraskar og pirrar på ein heilt eigen måte, og gir musikken uendeleg mange fleire nyansar enn harmonisk og «rein» musikk.

Det er det same i litteraturen. Japanske Tetsushi Suwa skriv om det i romanen En hinsides mann, kor hovudpersonen har forfatta ein artikkel med tittelen «En studie av stavelsesoverskudd og –underskudd i formbundet haikupoesi». Forteljaren forklarar:

«jeg husker han en gang fortalte meg at han fremfor den såkalt frie haiku-diktningen til Hõsai og Santõka langt foretrakk den subtilt skurrende følelsen som oppstår når man har en stavelse for mye eller for lite i et ellers konvensjonelt dikt. Man kan ikke ha noe avvik uten en lovmessighet å avvike fra.»

(Tetsushi Suwa: En hinsides mann, omsett av Magne Tørring, Pax forlag 2013)

No er ikkje eg oppteken av tradisjonelt formbunden poesi, men poenget om det som «skurrar», eller brotet, kjenner eg meg igjen i. Det skal ikkje alltid så mykje til, som i låta The Man with the Child in His Eyes av Kate Bush. Høyr på tonen i ordet «eyes», ligg han ikkje akkurat litt for lavt, og er det ikkje fint?

Brotet er også sentralt hos min ofte nemnde favoritt, Gunnar Björling, og der er det syntaksbrotet som pregar dikta mest, medan innhaldet ofte kan ha eit patos som igjen kanskje bryt med det ein forventar av avantgard-modernisme, også i poesi frå tidleg på/midten av 1900-talet. Som her:

Liv
det var
storm slöt
en stor famns
allt,
med allt det som ej blev sjunget
och ingen sjöng vid deras dagar
och ingen sjöng
att skönhet.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938 i Samlade skrifter II, Erikssons förlag, 1995)

Mitt inntrykk er at mange unngår det dei ikkje skjønar, at det gjer dei usikre. Men er det så farleg om ein skjønar alt, eigentleg, kan ein ikkje glede seg over noko berre fordi det kling merkeleg og fint?

Spesielt Georg Johannesen kan få meg til le av fryd med ubegripelege formuleringar, det er som han treff noko i meg utan at eg veit heilt kva, eller eigentleg treng å vite det:

Den solen jeg har i munnen
er en hveps jeg har slukt
i lykkeligere lys

(Georg Johannesen: Ars moriendi, Cappelen, 1965)

Men med Georg Johannesen er eg også over i eit viktig aspekt med det som skurrar, nemleg den absurde humoren. Eg veit ikkje kvifor eg blir så glad av det som ikkje stemmer, av det uventa, men eg ler i alle fall godt av dette:

Da han tok hjelmen av, fulgte hodet med
Unnskyld, sa hun, det var mitt hode
Jeg lot som om det var en vanlig samtale

En må plassere misforståelsen
tidlig i samtalen dersom en ønsker
å få helt rett og samtidig ta feil

Ingen kan ta samme heis to ganger
Det nytter ikke i lengden heller
Likevel gir mange aldri opp å prøve

(Georg Johannesen: Ars vivendi, Cappelen, 1999)

Ein poet som skriv skurrande og fascinerande i dag, er Gunnar Wærness. Det følgjande prosadiktet likar eg kanskje – igjen – best fordi det appellerar til min enkle humoristiske sans, men det er også noko med den lett arkaiske tonen, parodien på religion kombinert med det reelt eksistensielle i denne teksten som eg likar veldig godt. Enjoy!

(den skjorteløse)

Himmelen gapte og folkene spurte: er vi alene. Tomheten sa ingenting. Gud hadde gått fra himmelen for lenge siden. Han begynte på tungen, nå vet jeg hvordan det er å være menneske, stakkars folk. Folkene hadde samlet seg tomhendte på torgene. Skal vi lage Gud av ingenting, spurte de og gapte, og himmelen regnet ned i dem. Kan vi ikke lage Gud av vann, spurte én. Av utmattelse kan vi lage Gud, sa en annen. De la seg ned i solen, og den utmattet dem til svar. Av denne nakenheten skulle vi kunne lage Gud, sa en tredje. Sprukne lepper ble hans svar. Dere bare tror det er tomt, sa det. Dere er fylt til randen og har hverandre. Hvem sa det, spurte folkene. Jeg sa det, sa jeg. Hvem er du, spurte folkene. Jeg er den fattigste av dere, sa jeg. Er du Gud, spurte folkene. Nei, sa jeg. Vi deler alle på å være Gud, men vi har glemt hvordan. Hva skal vi gjøre da, spurte de. Begynn med å gi bort alt dere har, sa jeg. Til hvem skal vi gi det, spurte de. Dere får nesten gi det til meg, sa jeg, og følte meg enda fattigere.

(Gunnar Wærness: Tungen og tåren, No comprendo press, 2013)

Det skjønne i blikket

O visst finns det,
och var mänska.

– du
och har ett ansikte.

Jag – och förrän jag lägger mig
jag – att ett ord
jag – att med ditt anlete.

Aldrig såg jag
som när på morgonen
jag
dig.

Som ett före vaknandet
ditt anlet
ren-gestalt.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938)

Då eg nyleg såg Den store skjønnheten, ein eksplosivt vakker italiensk film om den dekadente, aldrande levemannen Jep, tok eg meg i å lure på kvifor det er meir stas å sjå på mennesket portrettert i maleri, skulptur, teater og film enn i det verkelege liv. Det tok ikkje så lang tid før filmen sjølv minte meg på svaret, som sjølvsagt er ei velkjend innsikt: I kunsten får vi sjå gjennom augene til nokon som ser, og dermed kan vise oss, noko anna enn vi sjølv er i stand til å sjå. Og akkurat no er eg litt avundsjuk på det engelske språket, kor «see» betyr både sjå og skjøne, for det er det eg meinar. Sjølv i like omgjevnader og framfor dei same hendingane kan det vere svært ulikt kva vi ser og skjønar.

Kunstverket handlar om kva kunstnaren har sett i eit objekt vi elles ikkje ville ha sett eller festa oss ved, og blir dermed lada med meining: Kva vil kunstnaren seie med å vise oss dette? Eg ville ikkje ha vore kritikar om eg ikkje syntes det var givande å reflektere rundt det spørsmålet. Men av og til er det så deilig å oppleve noko som riv meg med der og då, å berre nyte det eg tar inn gjennom auger og øyrer, la assosiasjonar og reaksjonar flyte fritt og meininga ligge og vake heilt i utkanten av tanken.

Det er deilig. Samstundes er det kanskje nettopp det som gjer estetikaren til ein amoralsk figur? At opplevinga av det skjønne blir heile poenget, og at evna til å skilje skjønt frå uskjønt har blitt viktigare enn å leite etter meininga, kanskje fordi meininga er så strevsom og vanskeleg, medan det skjønne er så deilig og trøystande. Men om meininga er komplisert og krevjande, er skjønheita flyktig, og kanskje er det difor den som vil eige henne, nagle henne fast, flytte inn og bu der alltid – slik disiplane ville slå opp telt på fjellet der Jesus viste seg for dei i sin guddommelege, forherlega skapnad – blir ein slik trist figur til slutt. Ein grell figur, heilt motsett sitt eige ideal, som somme av fjesa i Den store skjønnheten, med botoxlamma mimikk, forstørra lepper, opererte nasar og falske augevipper.

I kontrast til desse som vil tvihalde på si eiga skjønnheit, dukkar den eldgamle nonna Santa opp, utan eit einaste vakkert trekk, ikkje ein gong eit klart blikk som strålar av godleik har ho. Men vakrast i heile filmen er kanskje scena der ho sit omgjeven av titals flamingoar i soloppgangen på terrassen til Jep. Så stiller ho Jep det same spørsmålet som alle andre alltid stiller: «Kvifor skreiv du aldri ei bok til?» Men denne gongen klarer han å svare: Han har leita etter Den store skjønnheten, men fann ho aldri igjen. Så sender Santa flamingoane av garde med eit enkelt pust, og då er det som ho samstundes set Jeps kreativitet fri igjen. I alle fall sluttar filmen med at han oppsøkjer staden kor han opplevde sin første kjærleik, og formulerer den første setninga i ein ny roman.

At Den store skjønnheten har rom for det stygge og triste, og lovprisar livet og menneska gjennom å gjere litt narr av dei, og at det som er vittig samstundes er djupt alvorleg – det er ein viktig grunn til at filmen vart ei sterk oppleving for meg. Men når eg går på kino for å sjå han ein gong til, er det mest fordi eg vil gjenoppleve rusen av musikken og alle dei nydelege tablåa.

Eg ser paradokset i å søke gjenopplevinga når eg eigentleg veit det filmen også fortalde: At det skjønnaste av alt er augneblinkane du ikkje visste ville oppstå. Når noko utanfrå møter noko inni deg og festar seg i minnet som eit kunstverk berre du veit om. At det vakraste i verda kan vere å møte eit blikk.

Saknets poetikk

Stryk ut, stryk
dig, ditt ord
stryk din
kontur, den kan du ej
förklara

Var vad du är
var den musik
var du, du själv
som en ordkonsert
var du, som en gömd
i världs stumhet
en drömd
konsert.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938)

I mitt poesilandskap er det to fjell: Gunnar Björling og Georg Johannesen. Tonen i dikta deira er svært ulike, Björling brukar pathos der Johannesens dikt kan nærme seg satire. Likevel er begge illusjonslause idealistar, realistiske romantikarar; bak dikta ligg eit sakn, eit tapt eller uoppnåeleg ideal, eit tomrom orda ikkje kan fylle, men som dei likevel kretsar om. Av og til er tomrommet det sterkaste nærværet, og for Björling vart det til poetikk, som i diktet ovanfor. I andre dikt viser tomrommet seg i syntaksen:

Att finger berör dig
att värld står kring dig
att ett ljus att jeg ser dig.

– att dag står och himlar
och natten
och andas framför mig

Du
en hand och rör dig
ock blick tyckes
stilna.

(Op cit.)

Georg Johannesens roman Høst i mars må vere den sterkaste skildringa av kjærleikssorg som er skrive på norsk, samstundes som han gir eit politisk og eksistensielt tidsbilete av 50-talet. Det har eg skrive om i det lille bokessayet Tidsbestemt terror. Johannesen er retorisk skarpskodd og har ein absurd humor som eg elskar. Men ingen skriv så enkelt og sterkt om kjærleik og sakn:

Onsdag: Pubertet

I min barndoms hus fantes en dør
jeg aldri hadde lagt merke til:
Du gikk ut den døren

På en kafé satt du ved alle bord
Jeg gikk omkring
og fikk deg til å forsvinne

Alltid når veien er tom
tror jeg at du har gått den
Alltid er veien tom.

(Georg Johannesen: Fra Drømmeuke: Vellyst, Ars moriendi, 1965.)

Ganske poetisk

Finst det eit mindre poetisk ord enn «ganske»? Eit keisamt, modererande ord fullt av atterhald, i sin karakter tvilande og lite presist, eit ord valgt i hastverk, i mangel på meir treffande skildringar og som retorikk betrakta ei fallitterklæring.

Samstundes må det vere eit av dei mest brukte orda i daglegtalen, nettopp fordi det så ofte er meir å seie om eit fenomen enn ein klarer å formulere kortfatta på ståande fot; ofte fungerar «ganske» som ei innleiande frase før vi utdjupar: «Det var ein ganske god film; det og det var bra, men så skjedde slik og sånn.»

«Ganske» er rett og slett eit ord som beskriv livet slik eg opplever det: Fullt av kompromiss, av praktiske løysingar som ikkje er perfekte, men «ganske bra». Og verre enn det; av taktisk tale, sjølvsensur og manglande idealisme. Det er så mange omsyn å ta, det ideelle kan fort forsvinne i jakta på dei praktiske løysingane som skal tene både eigne og andres interesser. Og så er det mangt det er ubehageleg å tenkje på, eller som ein ikkje har energi til å ta inn over seg, ein har nok med sine eigne kvardagslege problem.

Av og til, når eg tenkjer slik om meg sjølv eller andre, dukkar eit dikt av Gunnar Björling opp i tankane. Det er titteldiktet i boka eg skreiv hovudoppgåve om, Ett blyertsstreck frå 1951, og tar opp i seg mange tematiske trådar frå resten av samlinga. Boka handlar mykje om døden, om sorg og eksistensiell angst, men òg om sansing av det vakre i livet, først og fremst naturen.

Noko av det eg likar best med dette diktet, er nettopp bruken av det upoetiske «ganske». Nettopp fordi det seier så mykje om det ikkje-ideelle livet, det verkelege og vanskelege livet, der medvitet om døden ligg under alt, også under orda. Likevel misser han ikkje idealet av synet, det er nettopp det diktet strekk seg mot. Sjå om du ser det:

Vi har ett ganska stort hjärta
och vi har ganska mycken tid
men ingen ser tillfället brinna

Men ser morgonens sol Det väpnar av

Vi går inte purpurguldsol
men i flugklatschens mening
 en solstrålbrygds färg

Ett blodsmod under orden
ett blyertsstreck

Och allting och det var
och som i skeende
och var ett klarögt linjerent

 men allting krokigts raka vägar

Fra Gunnar Björling: Ett blyertsstreck, 1951

… och något streck har ritat

Eg veit det er på tide at eg begynner å lese nyare poesi, men no er det eingong slik at dei dikta eg las og grunda på da eg skreiv hovudoppgåva mi stadig dukkar opp i tankane. Det er noko med Gunnar Björlings syn på verda og måte å tenkje på som eg kjenner meg igjen i. Det er hav av avstand mellom Gunnar og meg, både i tid og evner. Men i det diktet eg deler nedanfor kjem det fram at han, sjølv etter 17 utgjevne diktsamlingar, stadig ikkje ser seg sjølv som ein av dei poetane han beundrar. Berre sjå korleis han omtalar det han sjølv driv med i dei to første linjene og korleis han skaper eit idealisert bilete av «dem» som «ar»:

(Poeterna)
Och gör ju sitt eget
och något streck har ritat
man ser dem de – är
de fladdrar för ögonen
de är ljus och där de
eller gnistrar
är annorlunda
de kommer med ögon, och – ser
tappar ögonen
att dans trår sig samman
att stjärnorna flyger
att jords boskaps diamant.

(Ett blyertsstreck, 1951)

Ett evigt ofullbördat allt

I ein episode i sesong to av HBO-serien Bored to death, eg trur det var den første, får magasinredaktøren og levemannen George vite at han har prostatakreft og at det faktisk er ein sjanse for at han kan dø av det. Hans første reaksjon på det er: – I can’t die – I haven’t figured anything out yet!

George er i 60-åra, og kanskje den av karakterane som kjedar seg mest. Men eg skjønar godt kva han meinte; det kjennest som det er naudsynt å finne ut av eit eller anna, oppnå eit eller anna … Kva er det vi trur det er mogeleg å skjøne? På den andre sida: Kva er sjansane for at ein kjenner seg klar til å dø idet ein endeleg har «skjøna det»? På den tredje sida: Kanskje handlar det rett og slett om å skjøne at ein skal dø.

Om eg hadde hatt energi til overs, skulle eg ha skrive om Blanchot og Den andre natta, om meiniga vi stadig snur oss etter som Orfeus etter Evridike og om Verket, fiksjonen vi må ha for å leve, men som vi ikkje må gløyme er fiksjon. Men eg nøyer meg med å sitere Gunnar Björling nok ein gong, sjølv om akkurat dette diktet frå Ett blyertsstreck kanskje er skrive av ein annan:

Ett fragment är livet
ett evigt ofullbordat allt
ord blev ej sagt
stämma blev ej höjd
liv blev ei fullt
men dock – ett fragment så fullt
så ofullbordat skönt.

Livet blir vel på sett og vis «fullbördat» etter kvart, men da er vi ikkje lenger der for å oppleve det (fritt etter Epikur). So – deal with it, George!

Hunds gråt

Forrige helg var eg i København og Malmö på kritikerfestival, og det var litt skummelt, men mest fint. Der møtte eg kritikarar og forfattarar frå Finland, og eg nytta sjølvsagt høvet til å flagge interessa mi for Gunnar Björling. Eg fekk vite at det skal vere eit seminar om omsetjing av Björlings dikt i Helsingfors til sommaren. Då fekk eg noko å tenkje på, for eg har jo tidlegare prøvd så smått på å omsetje Björling til nynorsk. Bokmål er enklare, men då er til gjengjeld skilnaden så liten at ein like godt kan la vere. Det er jo så vakkert med svensk. Medan eg tenkjer vidare, vil eg dele eit nytt favorittdikt på originalspråket, det er utan tittel:

Som en hund
i undergivenhet
ett huvud lagt i mänskornas famn.
Så mänska inför mänskorna
var mänska er hunds gråt
inför varandra
och inför natten
hunds gråt.

Och hjärtan springer undan
minnet sparkar dig
men i tankens splittrors drabbning
som ett störtspel
under hand: och ej kan fånga
eller faller som en klubb.

Fra Där jag vet att du (1938)