Gunnar Wærness

Halvtonar, dissonans og det uforståelege

Er det ikkje deilig med det som riv litt i øyrene og ikkje uten vidare lar seg skjøne?

Eg har alltid vore fascinert av halvtonar, dissonans og det som skurrar. Først i barnesangar som «Det falt et lite snøfnugg på klokker Hansens hatt». Så i popmusikk, som i versjonen av «Benny and the Jets» The Beasty Boys har gjort med Biz Markie, eller i «Diskobox» av Beck. Eller i klassisk musikk, og der er eg sant og seie ikkje spesielt velorientert, men eg er glad i pianokonsert nr. 3 av Prokofiev.

Ikkje noko av dette er avantgarde, det er heller ikkje poenget. Og eg er den første til å setje pris på ein nydeleg harmoni eller ein fengjande feel good-låt. Men det er noko eige med det som utfordrar dei vante mønstra, det overraskar og pirrar på ein heilt eigen måte, og gir musikken uendeleg mange fleire nyansar enn harmonisk og «rein» musikk.

Det er det same i litteraturen. Japanske Tetsushi Suwa skriv om det i romanen En hinsides mann, kor hovudpersonen har forfatta ein artikkel med tittelen «En studie av stavelsesoverskudd og –underskudd i formbundet haikupoesi». Forteljaren forklarar:

«jeg husker han en gang fortalte meg at han fremfor den såkalt frie haiku-diktningen til Hõsai og Santõka langt foretrakk den subtilt skurrende følelsen som oppstår når man har en stavelse for mye eller for lite i et ellers konvensjonelt dikt. Man kan ikke ha noe avvik uten en lovmessighet å avvike fra.»

(Tetsushi Suwa: En hinsides mann, omsett av Magne Tørring, Pax forlag 2013)

No er ikkje eg oppteken av tradisjonelt formbunden poesi, men poenget om det som «skurrar», eller brotet, kjenner eg meg igjen i. Det skal ikkje alltid så mykje til, som i låta The Man with the Child in His Eyes av Kate Bush. Høyr på tonen i ordet «eyes», ligg han ikkje akkurat litt for lavt, og er det ikkje fint?

Brotet er også sentralt hos min ofte nemnde favoritt, Gunnar Björling, og der er det syntaksbrotet som pregar dikta mest, medan innhaldet ofte kan ha eit patos som igjen kanskje bryt med det ein forventar av avantgard-modernisme, også i poesi frå tidleg på/midten av 1900-talet. Som her:

Liv
det var
storm slöt
en stor famns
allt,
med allt det som ej blev sjunget
och ingen sjöng vid deras dagar
och ingen sjöng
att skönhet.

(Gunnar Björling: Där jag vet att du, 1938 i Samlade skrifter II, Erikssons förlag, 1995)

Mitt inntrykk er at mange unngår det dei ikkje skjønar, at det gjer dei usikre. Men er det så farleg om ein skjønar alt, eigentleg, kan ein ikkje glede seg over noko berre fordi det kling merkeleg og fint?

Spesielt Georg Johannesen kan få meg til le av fryd med ubegripelege formuleringar, det er som han treff noko i meg utan at eg veit heilt kva, eller eigentleg treng å vite det:

Den solen jeg har i munnen
er en hveps jeg har slukt
i lykkeligere lys

(Georg Johannesen: Ars moriendi, Cappelen, 1965)

Men med Georg Johannesen er eg også over i eit viktig aspekt med det som skurrar, nemleg den absurde humoren. Eg veit ikkje kvifor eg blir så glad av det som ikkje stemmer, av det uventa, men eg ler i alle fall godt av dette:

Da han tok hjelmen av, fulgte hodet med
Unnskyld, sa hun, det var mitt hode
Jeg lot som om det var en vanlig samtale

En må plassere misforståelsen
tidlig i samtalen dersom en ønsker
å få helt rett og samtidig ta feil

Ingen kan ta samme heis to ganger
Det nytter ikke i lengden heller
Likevel gir mange aldri opp å prøve

(Georg Johannesen: Ars vivendi, Cappelen, 1999)

Ein poet som skriv skurrande og fascinerande i dag, er Gunnar Wærness. Det følgjande prosadiktet likar eg kanskje – igjen – best fordi det appellerar til min enkle humoristiske sans, men det er også noko med den lett arkaiske tonen, parodien på religion kombinert med det reelt eksistensielle i denne teksten som eg likar veldig godt. Enjoy!

(den skjorteløse)

Himmelen gapte og folkene spurte: er vi alene. Tomheten sa ingenting. Gud hadde gått fra himmelen for lenge siden. Han begynte på tungen, nå vet jeg hvordan det er å være menneske, stakkars folk. Folkene hadde samlet seg tomhendte på torgene. Skal vi lage Gud av ingenting, spurte de og gapte, og himmelen regnet ned i dem. Kan vi ikke lage Gud av vann, spurte én. Av utmattelse kan vi lage Gud, sa en annen. De la seg ned i solen, og den utmattet dem til svar. Av denne nakenheten skulle vi kunne lage Gud, sa en tredje. Sprukne lepper ble hans svar. Dere bare tror det er tomt, sa det. Dere er fylt til randen og har hverandre. Hvem sa det, spurte folkene. Jeg sa det, sa jeg. Hvem er du, spurte folkene. Jeg er den fattigste av dere, sa jeg. Er du Gud, spurte folkene. Nei, sa jeg. Vi deler alle på å være Gud, men vi har glemt hvordan. Hva skal vi gjøre da, spurte de. Begynn med å gi bort alt dere har, sa jeg. Til hvem skal vi gi det, spurte de. Dere får nesten gi det til meg, sa jeg, og følte meg enda fattigere.

(Gunnar Wærness: Tungen og tåren, No comprendo press, 2013)

Jeg, en elsk, be-elsket av elskerske

For 10 euro, 55 svenske kroner og ein neve norsk myntar har eg blitt eigar av boka Tidens ingenkonge, Velimir Khlebnikovs dikt i utval, gjendikta til norsk av Mikael Nydahl og Gunnar Wærness.

Eg er nett heimkomen frå litteraturseminar i Stockholm, nærmare bestemt Nordiska seminariet og Forskarseminariet, begge i regi av Fria seminariet för litterær kritik (FSL). Det som er fint med FSL, er at folka der er glade i å danse, og at dei er idealistar heile gjengen. Etter ein lang kveld med diktopplesing og dans var eg glad og svett, og i ein pause las eg litt i denne diktsamlinga fordi ho låg lageleg til på eit bord. Eg slo rett opp på det merkelege diktet de finn nedanfor her, og vart fascinert og litt lattermild. Omsetjar og for høvet bokseljar Gunnar Wærness ville gi meg diktsamlinga gratis då eg sa at eg ikkje trudde eg hadde nok kontantar, men eg tømte lommeboka mi i handa hans og håpar det var så mange 20-kroningar der at prisen blei halvvegs anstendig, i alle fall.

Det er første gongen at dikt av den mest sentrale diktaren blant dei russiske futuristane er utgitt på norsk. Khlebnikov ville finne ein måte å rekne ut – bokstaveleg tala – kva som ville skje i framtida. Det vil nok ingen andre enn han sjølv påstå at han lukkast med, men vi kan vel seie at han skapte framtid i poesien. Han var med på å skape omgrepet zaum, «det transrasjonelle ordet», som Wærness og Nydahl har omsett til hinsinn.

I kveld har eg lese dikt for ungane, dei likar også å leike med språket, og er det noko Khlebnikov kan lære dei, må det vere at alt går an, at språket er like tøyeleg som fantasien vår, om den framleis har noko sprett i seg. Les og elsk:

Jeg, en elsk, be-elsket av elskerske,
har elsket til meg i elskheten, nedelsket meg,
de elskelige elsklendinger, de elskaktige elskbygdinger elsker jeg,
å gjenelske, med elskinner og elskører, elsker jeg,
elskens elskatt i elskheimen elsker jeg,
å overelske, å hinelske
å elskalere! å oppelske!
Å utilelske uelsken elsker jeg!

(Velimir Khlebnikov, 1907)