høgsensitiv

Positiv desintegrasjon

Eg har snubla over ein teori som ser på høgsensitivitet og psykiske kriser som eit positivt potensial for personleg utvikling.

Kazimierz Dąbrowski (1902–1980) var ein polsk psykiater som utvikla sin eigen teori om personleg utvikling, teorien om positiv desintegrasjon. Det står mykje å lese om denne på Wikipedia, men eg skal kjapt oppsummere mi forståing av kva som er det essensielle:

Dabrowski meinte at det er stor variasjon i kor stor personleg utvikling folk går gjennom i løpet av livet. Vi blir alle sosialiserte inn i dei rådande samfunnsnormene, og mange er nøgde med det livet gjennom. Dei fleste vil likevel oppleve kriser som involverer verdival, og utfallet kan enten bli at ein endar opp med å akseptere at det ein har blitt opplært i er det beste, eller at ein gjer individuelle val basert på ny kunnskap og eigne vurderingar.

Om ein tar val som krev at ein tek avstand frå normene ein tidlegare har levd etter, går ein gjennom ein frivillig «desintegrerasjon» frå samfunnet, kor ein i staden finn sin eigen måte å vere i verda på. Dabrowski skildrar fleire stadier på veg mot det høgaste nivået, som inneber at ein gjennom medvitne verdival har funne si eiga form for meining og dermed aktivt har forma sin eigen personlegdom. Personar på dette stadiet har funne ro og tryggleik i seg sjølv, dei er reflekterte, kreative og idealistiske og brukar ofte kreftene sine i arbeid som har som mål å endre verda til det betre.

Men vegen dit går gjennom kriser der heile identiteten står på spel, og det går ikkje alltid bra. Mange vil oppleve psykoser, angst eller depresjon, og nokre endar med å ta sitt eige liv. Dabrowski meinte at potensialet for personleg utvikling mellom anna viser seg som «overexcitabilities», altså at ein er spesielt mottakeleg for alle typar inntrykk. Han snakka ikkje om høgsensitivitet, det omgrepet har blitt til seinare, men det verkar nærliggjande å tru at omgrepa hans er spesielt relevante for HSP’ar.

Dei med stort utviklingspotensiale er også prega av det Dabrowski kallar den tredje faktor: Sterk indre trong til erkjenning, personeleg vekst og sjølvstende; å «finne seg sjølv» nesten uansett kva det medfører av vanskar. Ein konsekvens er at ein berre til ein viss grad har nytte av hjelp utanfrå, sidan poenget nettopp er å tenke sjølvstendig og definere sine eigne verdiar. Resultatet kan også bli konflikt med samfunnet ein tilhøyrer.

Når eg les om denne teorien, har eg ikkje den same opplevinga som då eg las om høgsensitivitet; dette er ikkje ein teori som definerer meg. Likevel har eg vore gjennom såpass mange større og mindre personelege «kriser», at eg opplever den positive tilnærminga som befriande. Mine kriser har vore av det slaget som ikkje har vore så synleg for andre, eg har til dømes ikkje vore medisinert eller innlagt på grunn av psykiske problem. Men at eg har hatt dette indre trykket, at eg har tenkt og følt meg inn i kriser i situasjonar andre truleg ville synes var relativt ukompliserte, har eg før tolka som teikn på veikskap eller «feil». No veit eg at mykje av det eg har opplevd heng saman med at eg er ein høgsensitiv som har prøvd å leve som om eg ikkje var det, og dermed ofte vore overstimulert og sliten. Livet har endra seg etter at eg såg den samanhengen. Likevel gjer det godt at Dabrowski peikar på nettopp den «oversensitive» sida mi som eit postivit potensiale.

Eg vil tru at mange fleire enn meg kan få eit nytt blikk på seg sjølv gjennom ideen om positiv desintegrasjon. Teorien gjer det nesten nærliggjande å tenkje at jo større psykiske vanskar ein har hatt, jo større er potensialet for utvikling. Det kan høyres forenklande og glorifiserande ut, men samstundes er pyskiske problem eit så sårbart område at det etter mi meining berre kan vere konstruktivt å sjå eit positivt potensial der andre ser sjukdom og mangel.

Her er ein tekst av Dabrowski, omsett frå polsk til engelsk, som viser oppvurderinga hans av den sensitiviteten som for mange kan ende i psykiske problem:

Be greeted psychoneurotics!

For you see sensitivity in the insensitivity of the world,
uncertainty among the world’s certainties.

For you often feel others as you feel yourselves.

For you feel the anxiety of the world, and
its bottomless narrowness and self-assurance.

For your phobia of washing your hands from the dirt of the world,
for your fear of being locked in the world’s limitations.
for your fear of the absurdity of existence.

For your subtlety in not telling others what you see in them.

For your awkwardness in dealing with practical things, and
for your practicalness in dealing with unknown things,
for your transcendental realism and lack of everyday realism,
for your exclusiveness and fear of losing close friends,
for your creativity and ecstasy,
for your maladjustment to that «which is» and adjustment to that which «ought to be»,
for your great but unutilized abilities.

For the belated appreciation of the real value of your greatness
which never allows the appreciation of the greatness
of those who will come after you.

For your being treated instead of treating others,
for your heavenly power being forever pushed down by brutal force;
for that which is prescient, unsaid, infinite in you.

For the loneliness and strangeness of your ways.

Be greeted!

Dabrowski, K. (1972) Psychoneurosis is not an illness, London: GRYF Publicati

Dimensjonar av temperament

Å vere høgsensitiv treng ikkje vere synonymt med å vere ein fysisk tander, introvert innesittar. Nokre av oss treng litt spenning i kvardagen også.

Etter at eg skreiv blogginnlegget om å vere høgsensitiv, har eg kome i kontakt med fleire som kjenner seg igjen. Generelt ser kvinner ut til å ha lettare for å snakke ope om at dei er høgsensitive, medan menn synes det er meir problematisk. Det er ikkje vanskeleg å tenkje seg kvifor; å vere følsom og trenge tid til å «bearbeide inntrykk» er vel ikkje det dei fleste tenkjer på som ekstremt mannleg. Men det er ingenting som tilseier at det å vere følsom og reflektert treng å vere ein motsetnad til å vere fysisk sterk og handlekraftig, om det er mannlege kjerneverdiar.

For mange år sidan, medan eg var student, kjøpte eg ein kjøleskapsmagnet med teksten «I love sensitive men. They’re easier to take advantage of.» Ikkje at eg har oppført meg slik i praksis. Eller at det stemmer, for den saks skuld. Men ærleg tala: Ein mann som er intelligent, i stand til å lytte og ta andres perspektiv, som har godt minne og generelt gjer gode vurderingar – what’s not to like?

Å vere høgsensitiv (HSP) treng ikkje vere synonymt med å vere ein fysisk tander, introvert innesittar, sjølv om det også er vanleg. Då eg innsåg at eg sjølv var HSP, braut det med ein del av mitt tidlegare sjølvbilete. For eg kjenner mange som er fysisk skjørare og sosialt forsiktigare enn meg, og ville trudd dette berre gjaldt slike som dei. Men nyleg har eg oppdaga at det finst ein annan dimensjon av temperament som forklarar nokre av forskjellane og differensierar biletet av kva det er å vere HSP:

Nokre er nøgde med eit roleg og rutinemessig liv, og ønskar ikkje store utfordringar eller stadig nye opplevingar. Andre treng meir spenning. Såkalla «high sensation seekers» (HSS) er dei som likar utfordringar, det uventa og sterke fysiske opplevingar, og som ofte kjedar seg og blir utålmodige om livet blir for likt frå dag til dag. Det er fullt mogeleg å vere både HSP og HSS, eller å ha ein kombinasjon av låge, middels eller høge verdiar på dei to områda.

Elaine Aron påstår elles at kjønnsforskjellane er mindre mellom HSP-menn og HSP-kvinner enn mellom menn og kvinner som ikkje er HSP, og at dei passar dårlegare inn i, og er meir plaga av, rigide kjønnsroller. Når det gjeld HSS, scorar gjerne menn generelt litt høgare, om eg har forstått henne rett.

Sjølv er eg nok relativt høg på sensitivitet (men ikkje heilt i topp) og middels på HSS. Det kan forklare kvifor eg har lett for å kjede meg, er utålmodig og synes at det høyrer med til livet å ta ein (kalkulert) sjanse ein gong iblant. Samstundes kan spenning og nervøsitet påverke meg sterkt, og nye sosiale situasjonar fort slite meg ut. Ein blir kanskje litt sær når det optimale spekteret av stimulering er såpass smalt …

Cirka 30 % av HSP’ar er også ekstroverte. Så i teorien kan ein vere både HSP, HSS og ekstrovert – eg ser for meg ein vagabond eller oppdagar, som er sjarmerande og lett å kome i kontakt med, men fort blir rastlaus, som treng mykje tid aleine og stadig er på jakt etter nye opplevingar. Endå vanskelegare er det å tenkje seg ein person som er introvert og har full pott på både HSP og HSS. Hemingway, kanskje?

Les meir om kombinasjonen HSP/HSS på heimesida til Elaine Aron.

Litteratur: The Highly Sensitive Person in Love av Elaine Aron.

Videoklipp om høgsensitivitet

Når ein som høgsensitiv er klar over korleis ein fungerar og kvifor, er det enklare å leve slik at ein opplever mindre av ulempene og meir av fordelane.

Elaine Aron er forskaren som først byrja å snakke om høgsensitive som ei definert gruppe med hjerner som fungerar ansleis enn hos fleirtalet. På Youtube ligg eit foredrag av Aron som gir ei kjapp og god innføring i emnet. Det er i tre delar, og ho snakkar på engelsk. Dette er brukskunnskap som kan vere nyttig også for deg som ikkje er høgsensitiv, men som har familie eller vener som er det.

Første del handlar om forskning på emnet Nytt for meg her var det at høgsensitive som har hatt spesielt gode oppvekstvilkår, ikkje berre er mindre nevrotiske og har betre helse, men ofte også blir leiarar som vaksne. Riktignok er dette noko Aron seier med utgangspunkt i dyreforsøk, men ho meinar tydelegvis at det også er relevant for menneske. Også for dei som hadde mindre gode oppvekstar har Aron godt nytt: Høgsensitive har større nytte av opplæring og terapi enn andre.

Andre del gir praktiske råd til høgsensitive Aron har veldig konkrete innspel. Spesielt interessant er det at ho tek opp som eige tema at høgsensitive generelt er meir bekymra for global oppvarming og klimakrise enn andre. Eg påstod det same i eit innlegg i Dagbladet 29. oktober, så godt å få oppbacking på det!

I tredje del svarar ho på eit spørsmål om høgsensitive i kjærleiksrelasjonar Dette er eit kort klipp. Men igjen set ho presist ord på slikt eg har opplevd sjølv.

På Youtube kjem det opp videoar om relaterte emner, så der er det jo berre å prøve seg fram. Men eg vil spesielt rette merksemda mot eit klipp som tar for seg korleis det er å vere mann og høgsensitiv. Eg kjenner ikkje til denne forskaren, Dr. Ted Zeff, men det han seier verkar som det er i tråd med det eg har lese av Aron. Han tek utgangspunkt i kulturen i Nord-Amerika, men eg vil tru at mykje er gjenkjenneleg for norske menn:

Dr. Ted Zeff om høgsensitive gutar og menn

Å vere høgsensitiv er i mange samanhengar ei belastning, men som desse klippa viser, gir det også somme fordelar. Når ein er klar over korleis ein fungerar og kvifor, er det enklare å leve slik at ein opplever mindre av ulempene og meir av fordelane. Det er ein av grunnane til at eg gjerne vil dele informasjon om høgsensitivitet på bloggen min: Fordi dette har blitt viktig for meg, trur eg at det også kan blir det for andre.

Frie vitnesbyrd

Å fortelje om sine svake sider er ei sosial handling som kan bli oppfatta og vurdert ulikt i ulike kulturar. Mitt syn på dette vart til på bedehuset.

Når eg skriv denne bloggen ser eg for meg to implisitte lesarar: Ein som les av velvillig interesse for meg og emna eg skriv om, og ein som synes eg gir kritikken eit tårevått furtefjes, men som likevel følgjer med for å sjå kva eg finn på. Eg har nemleg kjensla av at mange synes eg går for langt i å leike Knausgård, kanskje også at eg rakkar ned på meg sjølv for å få merksemd. Det er mogeleg, det. Eg har også lurt på om eg svekkjer meg sjølv som profesjonell meiningsberar i det offentlege. Og så har eg hatt ei viss glede av å gi f…. i alt dette og skrive akkurat det eg har lyst til. Eg vil likevel seie litt om kvifor eg har valgt å vere så open om kven eg er og korleis eg har det.

Arven frå bedehuset
Eg kjem frå ein lågkyrkjeleg tradisjon der vitnesbyrdet stod sentralt. På bedehuset var det å fortelje om vanskane og veikskapane sine ikkje berre akseptert, det var ein sjanger som vart dyrka kvar gong ein inviterte til «frie vitnesbyrd». Det betydde ikkje at dei som «delte» vart sett som svake personar, snarare tvert om. I pietistisk kristendom er jo det at ein er eit syndig menneske som treng Guds nåde den aller viktigaste innsikta, og det ideelle vitnesbyrdet enda alltid slik. Kanskje var det av og til eit visst hykleri involvert, at ein valgte kva ein blottstilte med omtanke slik at ein framstod endå frommare og meir audmjuk enn før. Forteljinga om kva ein hadde vore gjennom munna jo ofte ut i eit bibelord og kanskje nokre ord til vegleiing for andre, og slik bygde ein opp sin eigen åndelege ethos. Men eg trur at det oftast var oppriktig trong til å dele ei eksistensiell erfaring som dreiv folk. Den intimiteten dette skapte var ein viktig del av den gode fellesskapen mange opplevde på bedehuset.

Så eg ser ikkje på ein person som fortel om sine svakaste stunder som ein svak person. Snarare er det for meg teikn på at ein jobbar med seg sjølv, og at ein er sterk nok til å stå for også sine svake sider, ikkje berre for det som er mest «presentabelt». I mi verd er det ei sjølvfølge at den som er svak på eit område kan vere sterk på eit anna. Den som framstår utan veikskapar og feil, skjuler enten noko, eller har hatt eit enkelt og priviligert liv, og det er etter mi meining ikkje noko å slå seg på brystet for. Det er ingen eg har større respekt for enn dei som har hatt eit dårleg utgangspunkt i livet og tålt fattigdom, vald eller sjukdom, men som held det gåande utan å bli destruktive, som gjer det beste ut av det og til og med klarer å vere vennlege og rause i møte med andre. Det set min eigen situasjon i perspektiv og gjer meg både audmjuk og takksam for alt som er bra i livet mitt.

Tryggast å vere liten
Den andre grunnen til at eg ofte har vektlagt det vanskelege er meir problematisk, og noko eg bør ta eit oppgjer med. Det kan seiast kort: Janteloven. Då eg vaks opp, var den norske landsbygda framleis prega av sterke normer om at ein ikkje skulle stikke seg for mykje fram, og var ein flinkare enn gjennomsnittet, skulle ein absolutt ikkje gjere noko vesen av det. For meg gav det seg utslag i at eg helst ikkje ville ha merksemd rundt skuleresultata mine, det var viktig å ikkje framstå som ein strebar.

Ein gong femmaren min i engelsk vart farleg sterk, begynte læraren å mase om at eg med litt ekstra innsats kunne få ein seksar. Eg hugsar enno kor flaut det var då han ein gong hadde gitt klassen eit vanskeleg spørsmål, og så, etter å ha høyrt på nokre svar, vende seg mot meg – som ikkje hadde rekt opp handa – med ein handgest og sa: «Merete!» Eg trappa sjølvsagt innsatsen ned heller enn opp, og det vart ingen seksar.

Den lille historia røpar kanskje at eg innerst inne er stolt av at eg var flink på skulen. Eg er det. Men det er også heilt reelt at eg var redd for å gjere det for bra.

Så om eg skal psykoanalysere meg sjølv, kan det altså vere slik at det å fortelje om mine svake sider er ein legitim måte å få merksemd på. Det ser ikkje bra ut på trykk. Det ville vore mykje betre å skrive at eg gjer det for å hjelpe andre, og at dersom éin person får hjelp av å lese det eg skriv, så har det vore verdt det. Det ville ikkje ha vore direkte usant, men når alt kjem til alt, skriv eg fordi eg treng det sjølv. På bedehuset lærte eg at det er terapi i å vere open og likevel få aksept for den ein er, og det fungerar framleis for meg, slik det også ser ut til å ha gitt gode resultat for Karl Ove Knausgård …

Balansegangen
Men kanskje er det på tide å ta eit oppgjer med det sjølvopptekne i denne typen sjeleutbretting? Det er i alle fall ein balansegang: Å vere open kan ha ein viktig funksjon både for den som fortel og dei som høyrer på, det kan skape fridom frå tabu og fellesskap gjennom delte erfaringar. Men så gjeld det å skjøne når ein rører seg frå det som er naudsynt og godt til sjølvmedlidande sjølvdigging. Det er mykje som skjer i verda det er viktig å engasjere seg i, og det er stadig eit val kva eg skal bruke tida og energien min på.

For meg var det imidlertid viktig å kunne vere open om høgsensitivitet. Då eg først fann ut dette i vår, var min første tanke at «dette vil eg ikkje snakke med nokon om». Emnet var så skamfullt. Men så oppdaga eg at eg har gode vener som også kjende seg igjen i det teorien om høgsensitivtet set ord på, vener eg likar og beundrar, og eg oppdaga for første gong at det eg trudde berre gjaldt meg, var noko andre også sleit med.

Likevel turde eg ikkje publisere innlegget om høgsensitivitet etter at det var skrive i august, det måtte liggje i over tre månader før eg kjende at eg var klar til å stå for det offentleg. For sjølv om det nok er andre ting i livet mitt det ville ha vore pinlegare å innrømme, og som eg ikkje har nokon planar om å skrive om, er det som handlar om høgsensitivitet mitt aller såraste punkt, det som har vore vanskelegast å takle og skjøne og dermed også kjelda til mykje sjølvfordøming. Nettopp difor var det viktig å kunne gjere det til eit tema. Men no som eg har  vore open om det, er katta ute av sekken for min del, og det er ingen grunn til å starte katteshow eller flashe den tomme sekken igjen og igjen.

Både òg
Snarare er det no eit poeng for meg å seie til meg sjølv og andre at det også er greit å vere sterk, flink og talentfull. Det er mange som «byggjer seg sjølv som merkevare» for tida, og sjølv om eg mislikar korleis den ordbruken gjer mennesket til eit produkt for kjøp og sal, må eg ta innover meg at det er viktig å ta seg sjølv på alvor og tru på det ein har å kome med. Det er mykje skumlare enn å innrømme kor eg kjem til kort. Men eg vil gjerne vere både ein fagleg sterk litteraturkritikar og ein skribent som kan røre seg inn i det personlege når det er naudsynt for meg sjølv eller kan bety noko for andre. Eg vil gjerne kunne vere både sterk og svak.

Som student fann eg eit fantastisk sitat som gav meg akkurat den korreksjonen eg trengte etter åra i eit miljø der det på sett og vis var enklare å innrømme veikskap enn styrke. Eg ramma det inn og hengde det på veggen. Eg har trudd heilt til no at det var frå den første talen Nelson Mandela heldt etter å ha kome ut av fengselet på Robben Island, men ifølgje internett er det visst henta frå ein besteljar i sjangeren åndeleg sjølvhjelp (kanskje New Age?). Eg likte tanken på at det var orda til Mandela betre … Uansett seier det noko vesentleg om indre fridom:

Our deepest fear is not that we are inadequate. Our deepest fear is that we are powerful beyond measure. It is our light, not our darkness, that most frightens us. We ask ourselves, who am I to be brilliant, gorgeous, talented, fabulous? Actually, who are you not to be? You are a child of God. Your playing small doesn’t serve the world. There’s nothing enlightened about shrinking so that other people won’t feel insecure around you. We are all meant to shine, as children do. We were born to make manifest the glory of God that is within us. It’s not just in some of us; it’s in everyone. And as we let our own light shine, we unconsciously give other people permission to do the same. As we’re liberated from our own fear, our presence automatically liberates others.

(Fra Marianne Williamson: A Return to Love: Reflections on the Principles of A Course in Miracles, 1992)

Høg, låg og sensitiv

Heile livet har eg lurt på kva som er feil med meg. No har eg endeleg funne det ut.  

Eg er sliten idag. Eg kjende det med det same eg våkna at eg ikkje var utkvilt, men utkøyrd. Sliten på grensa til deppa, ein tilstand like mykje fysisk som psykisk. Eg må ta meg kraftig saman for fungere normalt; lage mat til ungane, snakke med dei. Det går ikkje bra så lenge. Det kjennest som ei blanding av lett kvalme og mageknip. Stadig tar eg meg i å halde inn magen, men når eg prøvar å dra pusten heilt ned, kjenner eg meg nervøs, hjartet dunkar og kvalmen sig ut i armar og bein. Eg blir oppfarande, eg orkar ikkje høge lydar, eg vil ikkje ta beslutningar. Helst vil eg berre leggje meg i fosterstilling og sove. Eller setje meg ned og skrive. Det er det einaste som hjelp.

Men eg får så dårleg samvit. Det er så mykje eg ikkje får gjort. Eg får angst med tanken på jobbar eg har teke på meg; korleis skal eg klare å gjennomføre? Og eg veit ikkje kva som blir verst; å ikkje levere godt nok eller å trekkje meg, vise meg upåliteleg. Situasjonsbilete frå dei siste dagane går gjennom hovudet, eg ser alt som gjekk feil, alle dei små avvisningane. Eg ser den harde sanninga om min plass i verda, om fortida og framtida. Det har ikkje vore bra, og det kjem ikkje til å bli det.

Eg veit godt kvifor eg har det slik akkurat no. Eg er ikkje sjuk. Men bak meg har eg tre dagar med reising, foredrag og sosiale samankomstar frå tidleg morgon til seint på kvelden. Det har vore spennande og gjevande, men no betalar eg prisen. Alt er feil. Eg er feil. Ikkje god nok.

Det er ein slags skrudd logikk i det: Heile oppveksten kjende eg meg keisam og stygg, men var i alle fall flink på skulen. No har eg funne eit av få miljø i Noreg der intellektuell usikkerheit kjennest som eit større problem enn usikkerheita på eigen utsjånad. Eit miljø fullt av folk som er opptekne av det same som meg, men kor eg sjølv ofte kjenner meg dum og uinteressant.

Eg finn ikkje plassen min, eller balansen, eg er visst alltid enten for lite eller for mykje. Eg kan for lite. Eg føler for mykje. Eg er for kontrollert. Eg argumenterer for dårleg. Eg er for sjølvhevdande. Eg ler for høgt. Eg feller for raske dommar. Eg er ikkje vittig nok. Eg er ikkje interessant nok. Eg er ikkje smart nok. Eg er ikkje audmjuk nok. Eg er for sta. Eg er for nærtakande. Eg er for lite strategisk. Eg er for ambisiøs i høve til evnene mine. For prektig. For frittalande. For naiv. For kritisk. For sjølvoppteken …

Eg veit ikkje kven eg er frå dag til dag. Eg kan kjenne meg drit, fast bestemt på å halde meg for meg sjølv og seie minst mogeleg. Så møter eg nokon, åpnar munnen og høyrer meg sjølv prate og vitse. Kanskje til og med skryte, eller seie noko svært lite gjennomtenkt, dumme meg loddrett ut. Så bestemmer eg meg for å vere kul og distansert, men så snart nokon vender seg til meg, tek snill-jente-impulsen over og det blir høflege smil og hyggeleg småprat. Eg kan ha det veldig fint ei stund, men så går eg tom for energi og misser alle ord, all sjølvtillit. Andre blir fulle og artige, eg blir mindre og mindre, før eg tar meg saman og går, feiar meg sjølv ut døra, ned i undergrunnen og heim.

Det er ikkje miljøet det er noko i vegen med, det er meg.

Eg har lurt på kvifor det har vore slik; at så mykje av livet mitt har handla om å halde ut. Ikkje om å ha det fint eller gøy, men om å gjere det eg føler at eg må, kave meg vidare til eg knekk saman på sofaen i ein spiral av stadig mørkare tankar. Ambisiøs og full av handlekraft éin dag. Klar til å gi opp alt den neste, det har inga meining likevel.

«Du må ikkje kjenne så mykje etter korleis du har det», brukte barndomsvenninna mi å seie. Men korleis gjer ein det? Tankane kvernar heile tida, kroppen er full av kjensler eg må tolke. Det einaste som kan stoppe det, er å rette heile merksemnda mot noko som ikkje krev respons, men berre lar meg sanse, som litteratur, film, musikk. Å prate med folk krev mest energi av alt, spesielt om det er mykje anna som skjer rundt meg.

Eg har alltid hatt god helse, så kva har eigentleg vore problemet? Er eg aggresjonshemma? Introvert? Ein smule bipolar, kanskje? For å finne ut det har eg studert psykologi og granska barndommen min. Eg har funne kva type eg er i Enneagrammet og kven eg er i Myer-Briggs personlegdomstypologi, utan at det endra kvardagen.

Svaret viste seg å vere enklare, og det kom gjennom ein artikkel i Morgenbladet i vår: Det finst noko som heiter høgsensitivitet. Det betyr rett og slett at hjerna mi tar inn fleire sanseinntrykk og bearbeidar dei på ein annan måte enn hos fleirtalet, og det gjer at eg blir fortare sliten. Det skal vere føremoner med dette òg, men i sum er livet truleg litt tyngre for høgsensitive enn andre som lever under same vilkår. Litt meir smerte. Litt mindre gøy. Trøysta er at det finst relativt mange av oss; 15-20 prosent av alle menneske (og dyr!) er høgsensitive. I akademiske miljø og kunstnarmiljø er nok andelen høgare, og no som eg er merksam på dette, ser eg mange rundt meg som eg trur er i denne gruppa. Det betyr ikkje at vi elles er like som personar, men vi har nok ein del like erfaringar.

Kunnskapen om at eg er høgsensitiv gjer meg på eit vis oppgitt, for det betyr at eg alltid kjem til å vere omtrent som no. Dette kan eg ikkje kome ut av gjennom terapi eller sjølvhjelp. Likevel markerer det eit skille i livet mitt, for no skjønar eg i alle fall kva som skjer med meg. Nyleg oppdaga eg omgrepet «lukningspunkt», som er treffande for mi eiga oppleving når koppen i toppen er full:

«Når ‘lukningspunktet’ er nådd, enten det er som følge av negative eller positive ytre eller indre stimuli, kan det oppleves nærmest som å skifte personlighet. Fra å være følsom, empatisk, entusiastisk, positiv og tålmodig, kan man bli selvsentrert og ikke orke eller makte å lytte til andre, man kan bli motløs og pessimistisk og tung til sinns, eller full av sterke følelser som også kan gå utover andre – eller en selv.»

Før trudde eg at eg var ein person i generell psykisk ubalanse. «Ei sjuk sjel i eit sunt legeme», brukte eg å seie om meg sjølv. No veit eg at det ikkje skal så veldig mykje til før eg blir overstimulert, og då kan eg få prestasjonsangst og gjere dumme feil, og om eg pressar meg for langt, får eg etterpå ein midlertidig hormonell ubalanse i hjernen, nærmare bestemt mangel på signalstoffet serotonin, som gjer meg nedstemt. Då er det berre ein ting som hjelper: Tid til å komme meg igjen, til å bearbeide. Og så må eg lære kor grensene mine går, korleis eg skal planlegge livet slik at eg får gjort det eg vil, såvel som det eg må, utan å køyre meg sjølv i grøfta kvar veke.

Det er jo slik at eg gjerne pressar grensene mine for langt i møte med folk og hendingar som er viktige for meg, og no er det kritikarmiljøet. Sjølvsagt kan det vere eit utfordrande miljø nokon gongar, men eg likar utfordringar, eg treng utfordringar! Når energien kjem attande, blir det enklare å hugse dei positive møta og slutte å bry meg om dei som ikkje bryr seg om meg. Og rette kritikken utover i staden for innover.

Teksten vart skriven i august 2013.

Sitatet er henta frå heimesida til Den lille klinikk.

Les meir om høgsensitivitet på nettsida  til Elaine Aron, forskaren som har laga omgrepet: www.hsperson.com

Varsel for døve øyre

Politikarane våre har ikkje evne til å førestelle seg den katastrofen klimaendringane vil skape. Vi som har det, er redde.

Jorda kan stå framfor ei klimakrise det ikkje har vore maken til så lenge menneska har eksistert, men lite tydar på at politikarane vil handle i tide til å hindre ho. Kvifor tar politikarane så lett på åtvaringane frå ekspertane?

Ei årsak kan vere vanskane med å førestelle seg noko ein aldri har sett før. Daniel Kahneman skriv i boka Tenke – fort og langsomt at menneske stadig gjer val basert på mentale snarvegar, heuristikkar, som er påverka av personlegdom, vanetenking og tidlegare erfaring. Ein konsekvens av dette:

Når det gjelder sjeldne sannsynligheter, er ikke hjernen konstruert for å skape et helt riktig bilde av situasjonen. For beboerne på en planet som kan bli utsatt for hendelser ingen før har opplevd, er dette ikke gode nyheter. (Kahneman 2012)

Men det er store forskjellar på kor merksame ulike mennesketypar er på fareteikn. I boka Særlig sensitiv skriv Elaine Aron at 15-20 prosent av alle menneske er høgsensitive. Denne gruppa er meir fysisk sårbare og treng meir ro enn andre, men skal ha overlevd i evolusjonen fordi dei har fungert som varslarar, og slik auka sjansane for at flokken deira skulle overleve. Dei er meir vare for sanseinntrykk, bearbeidar dei grundigare, og hugsar difor betre og har lettare for å førestelle seg framtida enn andre. Mange intellektuelle og kunstnarar er høgsensitive.

Politikarar er derimot ofte optimistar:

De som har størst innflytelse på andres liv, er sannsynligvis optimister og overdrevent selvsikre, og mer tilbøyelig til å ta sjanser enn de selv er klar over. (Kahneman 2012)

Kahneman skriv at det å ha makt også gir overdriven tiltru til eigne vurderingar. Som illustrasjon gjengir han eit talande sitat av USAs forrige president:

Jeg bruker ikke mye tid på å gjøre spørreundersøkelser rundt omkring i verden for å få vite hva folk synes jeg skal gjøre. Jeg trenger bare å vite hva jeg synes. (George W. Bush, november 2002, gjengitt i Kahneman 2012).

Slike handlingsmenneske med stor makt har dermed overdriven tiltru til eigna vurderingsevne samstundes som dei har lett for å undervurdere risiko og overhøyre innvendingar.

Så kor mykje av framtida til borna dine er du villeg til å satse på at dei som kjenner fagfeltet klima best, er dårlegare enn politikarane til å vurdere kva klimaendringar kan føre til?

Politikarar har klokketru på at forskarar kan finne ei løysing på alle problem. Sidan det likevel er vanskeleg for dei å ta resultata av klimaforskinga alvorleg, kan dei starte med å ta innover seg innsiktene til Kahneman og Aron. Dei viser kor naudsynt det er at dei som har makt får råd frå slike som er vare for teikn på fare og klarar å sjå informasjon frå ulike felt i samanheng, vurdere mogelege utfall og finne meistringsstrategiar.

Politikarar flest vil påstå at dei klarer dette, og at dei gjer det. Til det er det berre ein ting å seie:

Nei, de gjer ikkje det. For da ville de ha vore redde. De ville ha sett i gang tiltak som monna, og i alle fall ikkje halde fast på prinsippet om økonomisk vekst. Tida for vekst er over, det er tid for å finne andre verdiar å leve for.

Politikarane seier også at kunst er viktig, mellom anna for å utfordre vanetenkinga vår. I avisene ser vi at det er mange intellektuelle og kunstnarar som er bekymra for miljøet. Dette er folk som har sin styrke i abstrakt og kreativ tenking, ikkje i politisk taktikk og handlekraft.

Nettopp difor er det på tide at dei som har evne og vilje til å styre innser si eiga begrensing og lærer å ta på alvor dei varslarane samfunnet har.

Innlegget stod på trykk i Dagbladet 29. oktober.

Tilrår å lese Frode Helmich Pedersens artikkel «Om Noam Chomskys geopolitiske analyse». Sitat: «Spørsmålet blir så om mennesket vil gå inn i planetens historie som et ”biologisk feiltrinn”, som brukte sine 100 000 tilmålte år på å ødelegge seg selv og samtidig svært mye annet, eller om det vil kunne bruke sin intelligens til å forbedre sine egne overlevelsesvilkår.»

Les meir om høgsensitivitet på heimesida til Elaine Aron.