Karl Ove Knausgård

Frie vitnesbyrd

Å fortelje om sine svake sider er ei sosial handling som kan bli oppfatta og vurdert ulikt i ulike kulturar. Mitt syn på dette vart til på bedehuset.

Når eg skriv denne bloggen ser eg for meg to implisitte lesarar: Ein som les av velvillig interesse for meg og emna eg skriv om, og ein som synes eg gir kritikken eit tårevått furtefjes, men som likevel følgjer med for å sjå kva eg finn på. Eg har nemleg kjensla av at mange synes eg går for langt i å leike Knausgård, kanskje også at eg rakkar ned på meg sjølv for å få merksemd. Det er mogeleg, det. Eg har også lurt på om eg svekkjer meg sjølv som profesjonell meiningsberar i det offentlege. Og så har eg hatt ei viss glede av å gi f…. i alt dette og skrive akkurat det eg har lyst til. Eg vil likevel seie litt om kvifor eg har valgt å vere så open om kven eg er og korleis eg har det.

Arven frå bedehuset
Eg kjem frå ein lågkyrkjeleg tradisjon der vitnesbyrdet stod sentralt. På bedehuset var det å fortelje om vanskane og veikskapane sine ikkje berre akseptert, det var ein sjanger som vart dyrka kvar gong ein inviterte til «frie vitnesbyrd». Det betydde ikkje at dei som «delte» vart sett som svake personar, snarare tvert om. I pietistisk kristendom er jo det at ein er eit syndig menneske som treng Guds nåde den aller viktigaste innsikta, og det ideelle vitnesbyrdet enda alltid slik. Kanskje var det av og til eit visst hykleri involvert, at ein valgte kva ein blottstilte med omtanke slik at ein framstod endå frommare og meir audmjuk enn før. Forteljinga om kva ein hadde vore gjennom munna jo ofte ut i eit bibelord og kanskje nokre ord til vegleiing for andre, og slik bygde ein opp sin eigen åndelege ethos. Men eg trur at det oftast var oppriktig trong til å dele ei eksistensiell erfaring som dreiv folk. Den intimiteten dette skapte var ein viktig del av den gode fellesskapen mange opplevde på bedehuset.

Så eg ser ikkje på ein person som fortel om sine svakaste stunder som ein svak person. Snarare er det for meg teikn på at ein jobbar med seg sjølv, og at ein er sterk nok til å stå for også sine svake sider, ikkje berre for det som er mest «presentabelt». I mi verd er det ei sjølvfølge at den som er svak på eit område kan vere sterk på eit anna. Den som framstår utan veikskapar og feil, skjuler enten noko, eller har hatt eit enkelt og priviligert liv, og det er etter mi meining ikkje noko å slå seg på brystet for. Det er ingen eg har større respekt for enn dei som har hatt eit dårleg utgangspunkt i livet og tålt fattigdom, vald eller sjukdom, men som held det gåande utan å bli destruktive, som gjer det beste ut av det og til og med klarer å vere vennlege og rause i møte med andre. Det set min eigen situasjon i perspektiv og gjer meg både audmjuk og takksam for alt som er bra i livet mitt.

Tryggast å vere liten
Den andre grunnen til at eg ofte har vektlagt det vanskelege er meir problematisk, og noko eg bør ta eit oppgjer med. Det kan seiast kort: Janteloven. Då eg vaks opp, var den norske landsbygda framleis prega av sterke normer om at ein ikkje skulle stikke seg for mykje fram, og var ein flinkare enn gjennomsnittet, skulle ein absolutt ikkje gjere noko vesen av det. For meg gav det seg utslag i at eg helst ikkje ville ha merksemd rundt skuleresultata mine, det var viktig å ikkje framstå som ein strebar.

Ein gong femmaren min i engelsk vart farleg sterk, begynte læraren å mase om at eg med litt ekstra innsats kunne få ein seksar. Eg hugsar enno kor flaut det var då han ein gong hadde gitt klassen eit vanskeleg spørsmål, og så, etter å ha høyrt på nokre svar, vende seg mot meg – som ikkje hadde rekt opp handa – med ein handgest og sa: «Merete!» Eg trappa sjølvsagt innsatsen ned heller enn opp, og det vart ingen seksar.

Den lille historia røpar kanskje at eg innerst inne er stolt av at eg var flink på skulen. Eg er det. Men det er også heilt reelt at eg var redd for å gjere det for bra.

Så om eg skal psykoanalysere meg sjølv, kan det altså vere slik at det å fortelje om mine svake sider er ein legitim måte å få merksemd på. Det ser ikkje bra ut på trykk. Det ville vore mykje betre å skrive at eg gjer det for å hjelpe andre, og at dersom éin person får hjelp av å lese det eg skriv, så har det vore verdt det. Det ville ikkje ha vore direkte usant, men når alt kjem til alt, skriv eg fordi eg treng det sjølv. På bedehuset lærte eg at det er terapi i å vere open og likevel få aksept for den ein er, og det fungerar framleis for meg, slik det også ser ut til å ha gitt gode resultat for Karl Ove Knausgård …

Balansegangen
Men kanskje er det på tide å ta eit oppgjer med det sjølvopptekne i denne typen sjeleutbretting? Det er i alle fall ein balansegang: Å vere open kan ha ein viktig funksjon både for den som fortel og dei som høyrer på, det kan skape fridom frå tabu og fellesskap gjennom delte erfaringar. Men så gjeld det å skjøne når ein rører seg frå det som er naudsynt og godt til sjølvmedlidande sjølvdigging. Det er mykje som skjer i verda det er viktig å engasjere seg i, og det er stadig eit val kva eg skal bruke tida og energien min på.

For meg var det imidlertid viktig å kunne vere open om høgsensitivitet. Då eg først fann ut dette i vår, var min første tanke at «dette vil eg ikkje snakke med nokon om». Emnet var så skamfullt. Men så oppdaga eg at eg har gode vener som også kjende seg igjen i det teorien om høgsensitivtet set ord på, vener eg likar og beundrar, og eg oppdaga for første gong at det eg trudde berre gjaldt meg, var noko andre også sleit med.

Likevel turde eg ikkje publisere innlegget om høgsensitivitet etter at det var skrive i august, det måtte liggje i over tre månader før eg kjende at eg var klar til å stå for det offentleg. For sjølv om det nok er andre ting i livet mitt det ville ha vore pinlegare å innrømme, og som eg ikkje har nokon planar om å skrive om, er det som handlar om høgsensitivitet mitt aller såraste punkt, det som har vore vanskelegast å takle og skjøne og dermed også kjelda til mykje sjølvfordøming. Nettopp difor var det viktig å kunne gjere det til eit tema. Men no som eg har  vore open om det, er katta ute av sekken for min del, og det er ingen grunn til å starte katteshow eller flashe den tomme sekken igjen og igjen.

Både òg
Snarare er det no eit poeng for meg å seie til meg sjølv og andre at det også er greit å vere sterk, flink og talentfull. Det er mange som «byggjer seg sjølv som merkevare» for tida, og sjølv om eg mislikar korleis den ordbruken gjer mennesket til eit produkt for kjøp og sal, må eg ta innover meg at det er viktig å ta seg sjølv på alvor og tru på det ein har å kome med. Det er mykje skumlare enn å innrømme kor eg kjem til kort. Men eg vil gjerne vere både ein fagleg sterk litteraturkritikar og ein skribent som kan røre seg inn i det personlege når det er naudsynt for meg sjølv eller kan bety noko for andre. Eg vil gjerne kunne vere både sterk og svak.

Som student fann eg eit fantastisk sitat som gav meg akkurat den korreksjonen eg trengte etter åra i eit miljø der det på sett og vis var enklare å innrømme veikskap enn styrke. Eg ramma det inn og hengde det på veggen. Eg har trudd heilt til no at det var frå den første talen Nelson Mandela heldt etter å ha kome ut av fengselet på Robben Island, men ifølgje internett er det visst henta frå ein besteljar i sjangeren åndeleg sjølvhjelp (kanskje New Age?). Eg likte tanken på at det var orda til Mandela betre … Uansett seier det noko vesentleg om indre fridom:

Our deepest fear is not that we are inadequate. Our deepest fear is that we are powerful beyond measure. It is our light, not our darkness, that most frightens us. We ask ourselves, who am I to be brilliant, gorgeous, talented, fabulous? Actually, who are you not to be? You are a child of God. Your playing small doesn’t serve the world. There’s nothing enlightened about shrinking so that other people won’t feel insecure around you. We are all meant to shine, as children do. We were born to make manifest the glory of God that is within us. It’s not just in some of us; it’s in everyone. And as we let our own light shine, we unconsciously give other people permission to do the same. As we’re liberated from our own fear, our presence automatically liberates others.

(Fra Marianne Williamson: A Return to Love: Reflections on the Principles of A Course in Miracles, 1992)

… et blottet Adamsæble og en dybt udringet Vest

I dag var eg i eit antikvariat på julegåvehandel, og faren ved julegåvehandel er sjølvsagt at ein blir eksponert for all verdas freistingar sjølv. Etter å ha lest nokre linjer av forordet, kunne eg ikkje gå heim utan den bittelille romanen Højsang av Henrik Pontoppidan, ein forfattar som var sentral i «det moderne gjennombrudd» i dansk litteraturhistorie rundt 1870, saman med Georg Brandes og gjengen, og som fekk Nobels litteraturpris i 1917 (delt med Karl Gjellerup).

Les sjølv, og reflekter over om det er heilt tilfeldig at Karl Ove Knausgård i Min kamp 1 går rundt «med en rasende 1800-tallsmann i sitt indre» …

«Jeg har i den senere Tid ofte tænkt paa, om ikke ogsaa jeg skylder Læseverdenen en tilforladelig og aabenhjærtig Redegjørelse for mit indvortes Menneske. I vore Daga, da Litteraturen mere og mere utdvikler sig til et offentlig Skriftemaal, en Slags frivillig Gabestok for Forfatteren og hans Livs Skæbne, bør en Skribent, hvem Publikums Dom ikke er ligegyldig, sikkert opgive al gammeldags Forbeholdenhed og tilstede Læserne et ugenert Indblik i hans Hjærtes Lønkammer. Naar Øjeblikkets Diktermode udtrykkeligt fordrer et blottet Adamsæble og en dybt udringet Vest, der tillader Digterbrystet at svulme frit og mandigt, gør man kun en latterlig Figur i tilknappet Diplomatfrakke og stive Fadermordere. Det er jo ikke alene en Modes første men ogsaa dens sidste Offer, der er dens Nar. (…)

Intet er i vore Dage saa efterspurgt som solide Livsanskuelser, og jeg tilstaar ærligt, at jeg ogsaa i dette Punkt længe har overset Læseverdenens berettigede Krav på fuld Oprigtighed. Med Føje fordrer enhver oplyst Læser, der anvender nogle Timer paa en Forfatters Bog, at erholde en velbegrundet og let tilegnelig Livsanskuelse med det samme, helst i Form af en eller anden kraftig Protest eller profetisk Forkyndelse, og allerhelst en ny for hver ny Bog af samme Forfatter, for at det kan kendes, at han stadig er en gærende, søgende Aand, smertelig omtumlet af Stemningsstorme og Øjeblikkets Indskydelser, – kort sagt; en ægte Digter af Guds Naade.»

Henrik Pontoppidan: Højsang, 1896.

Det er vel lett å sjå kvifor eg fann dette så artig; vår tids «revolusjonerande» sjølvbiografiske vending i skjønnlitteraturen, gjort folkekjent og -kjær av Knausgård, er vel kanskje ikkje så heilt ukjent i litteraturhistoria når det kjem til stykket. Kanskje kan utviklinga bli sett som ei tilbakevending til visse «romantisk» stildrag? (I litteraturhistorisk tyding, sjølvsagt.) No skal ikkje eg gå inn i lærde diskusjonar om Knausgård skriv ”en romankropp med biografisk hode” eller omvendt (henta frå referat av kritikersalong om Knausgård), men litterære «Skriftemaal» har vore populære heilt sidan Augustins Bekjennelser (398 e.Kr) og sikkert endå lenger.

På den nemde kritikersalongen vart det spådd at Knausgårds Min kamp ville gå inn i litteraturhistoria som eit av dei store, norske verka. Personleg trur eg desse bøkene er eit typisk eksempel på slike som gjer eit enormt inntrykk i samtida, utan at seinare generasjonar heilt vil skjøne kvifor. Men det er no berre meg.

Les meir om Henrik Pontoppidan på Wikipedia

Les meir om Augustins Bekjennelser på Wikipedia

Å knause

Dagen i korte trekk: Jobb, heim til ferdig middag, køyre F til dansekurs, så til byen for å gå på Kritikersalong om Knausgård. Hadde gleda meg lenge til å møte folk på salongen, og det vart også ganske hyggeleg. Sjølv om det meste av tida går med til å høyre kva panelet har å seie, sjølvsagt. Måtte som vanleg jobbe for å halde tanken på mitt eige mindreverd unna, ved sånne høve kjennest det alltid som alle andre er smartare enn meg.

Då alle las Knausgård, dukka verbet «å knause» opp. No lurer eg litt på om å blogge på denne måten etterkvart vil bli heitande å knause … Lurer litt på kva eg driv med. Kanskje er det idioti, men – so what?

Lesing i dag: Kun på t-banen, men sidan det vart fire turar til saman, utgjorde det nesten ei halv bok. Framleis Solstad. Han er uventa morosam, men eg klarer ikkje å mønstre særleg interesse for dei lange utgreingane, denne gongen om gater, kyrkjer og andre landemerker i Berlin.