knausing

Pinleg privat eller ærleg og modig?

Er det slik at ein må vere vellukka, litterært eller sosialt, for å få positiv respons på bekjenning av veikskapar?

Geir Gulliksen hadde eit essay i Morgenbladet 16. mai som eg vart glad av å lese: «Privat og upersonlig». Årsaka er at han tar opp eit tema eg har tenkt på i samband med bloggen min: Er det eg skriv om livet mitt, kjenslene, tankane og frustrasjonane mine for privat, er det eit brot med kritikarrolla som gjer andre pinleg berørte? Og kva er det som gjer somme avsløringar frå privatsfæren forløysande og verdifulle, medan andre berre er flaue og påtrengjande? Her er eit sentralt sitat frå Gullisens essay:

Eldrid Lunden har en gang definert hva som får tekster til å virke private, at dette skjer når leseren forstår mer av det forfatteren skriver enn det forfatteren forstår selv. (…) Det vi kan forlange av offentlige betroelser må altså være at de har form, eller hva? En form for mestring, som gjør det mulig å lære noe av det vi får vite. Gir det mening å si det sånn? Jo, men det gir liksom altfor god mening, det blir for enkelt og velment og begrensende, det der. Hva slags moralistisk norm skulle dette bli for hva som kan sies eller skrives? Ingen kan komme med viktige betroelser uten å gå over egne eller andres grenser, og uten å miste litt grepet på det de prøver å si. Og noe av det overskridende og gripende ved skjønnlitterære tekster, for eksempel, er jo at hele ideen om hva som er mulig å skrive blir satt i bevegelse. Det gjelder ikke bare skjønnlitteratur, forresten, det gjelder mye god sakprosa også, og svært mange gode samtaler også, at det som blir sagt er nesten på grensen av hva som virker veloppdragent eller passende eller meningsfylt å si.

I siste Dag og Tid melder Margunn Vikingstad Frode Saugestads roman En ung manns bekjennelse om kjærlighet. Det var noko med ordvalet hennar som fanga merksemda mi, og fekk meg, sjølvoppteken som eg er, til å tenkje på min eigen blogg: Meldinga har overskrifta «Kvar mann si boble» og byrjar slik: «Vi har alle våre livsbobler. Somme skriv om bobla si, og somme lukkast litterært med det». Årsaka til at Saugestad ikkje lukkast, er ifølgje henne at skildringa gir «få eksistensielt interessante perspektiv» og at boka har «såpass platt refleksjonsnivå og skrinne litterære kvalitetar at han liknar mest på ei noko umogen minnebok.»

Eg synes meldinga er god, og etter alt å døme ville eg ha gjort ei liknande vurdering av boka. Eg har sjølv ofte brukt sarkasme som retorisk grep i bokmeldingar, og må understreke at det følgjande ikkje seier noko om haldningar hos Vikingstad. Men formuleringane hennar fekk meg til å lure på dette: Er det slik at bruken av private erfaringar i seg sjølv vert noko negativt i det same det ikkje er litterært vellukka?

Eg lurer på om det finst ein liknande mekanisme også i andre former for deling frå privatsfæren, som reportasjar i vekeblad og aviser, eller i blogginnlegg. Korleis skiljer vi det verdifulle frå det pinlege då?

Kathrine Aspaas meinar i boka Raushetens tid – fra misunnelse til beundring at nedbrytinga av skiljet mellom offentleg og privat er eit gode, at vi har blitt – eller i alle fall er på veg til å bli –  mindre redde for å blotte våre svake sider og dermed også mindre dømande i møte med andre. Spådommen hennar er at vi ved å lære å akseptere oss sjølve som vi er, heller vil bli inspirert enn truga av andre som ser ut til å lukkast på alle område.

Eg har tenkt ein del på dette, og har kome til at det truleg finst ein viktig distinksjon: Når ein person med høg status fortel at han har problem, opplever mange det svært positivt. Til dømes var Kjell Magne Bondevik med på å bryte ned fordommar om psykisk sjukdom då han gjorde det offentleg kjent at han var sjukemeld frå statsministerembetet sitt på grunn av ein «depressiv reaksjon» i 1998. Men eg trur at det som skjer i slike tilfelle, er at vi opplever avstanden frå oss sjølve til dei ekstremt vellukka som mindre. Det reagerer vi på med takksemd, og truleg dømer vi oss sjølve mildare når vi ser at ressurssterke personar slit med dei same vanskane som oss.

Men sjølv ein statsminister kan merke at statusen dalar i visse kretsar når han har blotta veikskapar. Så eg trur at ein skal ha ein ganske sterk posisjon sosialt for å tåle blottleggjing av private vanskar. Eller for å snu på det: Eg trur ikkje så mange er interessert i å høyre om dei private problema til ein person med låg sosial status. Det vil berre bekrefte dei negative fordommane vi har om vedkommande frå før. Og då – endeleg – byrjar eg å nærme meg det eg oppfattar som kjernen i Geir Gulliksen-sitatet:

Det kan vel hende at reaksjonane våre på det andre deler frå privatlivet sitt seier like mykje om våre eigne haldningar som det seier om den som fortel. Kva meinar vi at det er «veloppdragent eller passende eller meningsfylt» å dele? Er det slik at ein må vere vellukka, litterært eller sosialt, for å få positiv respons på bekjenning av veikskapar? Eller er det så enkelt at vi ikkje vil ha informasjon det er sosialt krevjande å møte? Informasjon som ikkje er til inspirasjon og underhaldning, men som tvert om eksponerer avsendaren som usikker og trengjande, og dermed mindre interessant for «networking»?

Brukar vi eigne reaksjonar til å stille oss sjølve slike spørsmål, kan det kanskje kome fram om vi faktisk er opne for menneske som ikkje har lagt det vanskeleg bak seg, men framleis står midt i det. Eller om vi er mest interessert i å kjenne nærleik til dei som står over oss i hierarkiet.

… et blottet Adamsæble og en dybt udringet Vest

I dag var eg i eit antikvariat på julegåvehandel, og faren ved julegåvehandel er sjølvsagt at ein blir eksponert for all verdas freistingar sjølv. Etter å ha lest nokre linjer av forordet, kunne eg ikkje gå heim utan den bittelille romanen Højsang av Henrik Pontoppidan, ein forfattar som var sentral i «det moderne gjennombrudd» i dansk litteraturhistorie rundt 1870, saman med Georg Brandes og gjengen, og som fekk Nobels litteraturpris i 1917 (delt med Karl Gjellerup).

Les sjølv, og reflekter over om det er heilt tilfeldig at Karl Ove Knausgård i Min kamp 1 går rundt «med en rasende 1800-tallsmann i sitt indre» …

«Jeg har i den senere Tid ofte tænkt paa, om ikke ogsaa jeg skylder Læseverdenen en tilforladelig og aabenhjærtig Redegjørelse for mit indvortes Menneske. I vore Daga, da Litteraturen mere og mere utdvikler sig til et offentlig Skriftemaal, en Slags frivillig Gabestok for Forfatteren og hans Livs Skæbne, bør en Skribent, hvem Publikums Dom ikke er ligegyldig, sikkert opgive al gammeldags Forbeholdenhed og tilstede Læserne et ugenert Indblik i hans Hjærtes Lønkammer. Naar Øjeblikkets Diktermode udtrykkeligt fordrer et blottet Adamsæble og en dybt udringet Vest, der tillader Digterbrystet at svulme frit og mandigt, gør man kun en latterlig Figur i tilknappet Diplomatfrakke og stive Fadermordere. Det er jo ikke alene en Modes første men ogsaa dens sidste Offer, der er dens Nar. (…)

Intet er i vore Dage saa efterspurgt som solide Livsanskuelser, og jeg tilstaar ærligt, at jeg ogsaa i dette Punkt længe har overset Læseverdenens berettigede Krav på fuld Oprigtighed. Med Føje fordrer enhver oplyst Læser, der anvender nogle Timer paa en Forfatters Bog, at erholde en velbegrundet og let tilegnelig Livsanskuelse med det samme, helst i Form af en eller anden kraftig Protest eller profetisk Forkyndelse, og allerhelst en ny for hver ny Bog af samme Forfatter, for at det kan kendes, at han stadig er en gærende, søgende Aand, smertelig omtumlet af Stemningsstorme og Øjeblikkets Indskydelser, – kort sagt; en ægte Digter af Guds Naade.»

Henrik Pontoppidan: Højsang, 1896.

Det er vel lett å sjå kvifor eg fann dette så artig; vår tids «revolusjonerande» sjølvbiografiske vending i skjønnlitteraturen, gjort folkekjent og -kjær av Knausgård, er vel kanskje ikkje så heilt ukjent i litteraturhistoria når det kjem til stykket. Kanskje kan utviklinga bli sett som ei tilbakevending til visse «romantisk» stildrag? (I litteraturhistorisk tyding, sjølvsagt.) No skal ikkje eg gå inn i lærde diskusjonar om Knausgård skriv ”en romankropp med biografisk hode” eller omvendt (henta frå referat av kritikersalong om Knausgård), men litterære «Skriftemaal» har vore populære heilt sidan Augustins Bekjennelser (398 e.Kr) og sikkert endå lenger.

På den nemde kritikersalongen vart det spådd at Knausgårds Min kamp ville gå inn i litteraturhistoria som eit av dei store, norske verka. Personleg trur eg desse bøkene er eit typisk eksempel på slike som gjer eit enormt inntrykk i samtida, utan at seinare generasjonar heilt vil skjøne kvifor. Men det er no berre meg.

Les meir om Henrik Pontoppidan på Wikipedia

Les meir om Augustins Bekjennelser på Wikipedia

Å knause

Dagen i korte trekk: Jobb, heim til ferdig middag, køyre F til dansekurs, så til byen for å gå på Kritikersalong om Knausgård. Hadde gleda meg lenge til å møte folk på salongen, og det vart også ganske hyggeleg. Sjølv om det meste av tida går med til å høyre kva panelet har å seie, sjølvsagt. Måtte som vanleg jobbe for å halde tanken på mitt eige mindreverd unna, ved sånne høve kjennest det alltid som alle andre er smartare enn meg.

Då alle las Knausgård, dukka verbet «å knause» opp. No lurer eg litt på om å blogge på denne måten etterkvart vil bli heitande å knause … Lurer litt på kva eg driv med. Kanskje er det idioti, men – so what?

Lesing i dag: Kun på t-banen, men sidan det vart fire turar til saman, utgjorde det nesten ei halv bok. Framleis Solstad. Han er uventa morosam, men eg klarer ikkje å mønstre særleg interesse for dei lange utgreingane, denne gongen om gater, kyrkjer og andre landemerker i Berlin.