kritikk

Tenke sjølv

Ho ligg rett ut på ein sofa med hovudet støtta opp av puter og tenker medan ho stirrar ut i lufta og røykjer. Etter at eg såg filmen om Hannah Arendt er det det biletet som sit igjen. Den replikken eg hugsar best er det ho seier til filosofen Martin Heidegger, som ho studerte under på Universitetet i Marburg: Eg vil lære å tenke.

Årsaka til at dette brende seg fast hos meg, er sjølvsagt at eg òg ligg på sofaen rett som det er. Eg les og tenker, og av og til sovnar eg. Det er jo fort gjort når eg er her aleine heile dagen. Om eg er fornuftig, går eg heller ut ein tur. Men om eg sit framfor datamaskina, ligg på sofaen eller er ute og går, gjer eigentleg ingen forskjell, poenget er at å vere kritikar i stor grad handlar om å ha tid til å tenke. Sjølvsagt tenker eg på mykje tull også, brukar tid på å sortere kjensler, på å tvile på meg sjølv og på å bestemme kva vi skal ha til middag  – eg er langt unna det nivået av tenking som Arendt dreiv med. Men å sjå henne, trigga noko i meg.

Tankearbeid
På den øya eg vaks opp, var mange fiskarar, og dei meinte at faren min ikkje arbeidde, som rektor sat han jo mykje på kontoret eller i  møte. For dei var berre fysisk arbeid ordentleg arbeid. Skal tru kva dei ville syntes om Hannah Arendt på sofaen, eller meg. Men å verkeleg konsentrere seg om ei tankerekkje er hardt og energikrevjande arbeid. Av den grunn tar dei fleste av oss mentale snarvegar så ofte vi kan, og drar konklusjonar basert på fordommar og vanetenking. (Daniel Kahneman skriv mykje om dette i boka Tenke – fort og langsomt.)

Sjølvsagt går det tankar gjennom hovudet på oss alle det meste av tida, arbeid av alle slag krev stadig vurderingar. Men kor godt resonnerer og vurderer vi, og korleis kan vi lære å bli betre? Eg trur at undervisninga i logikk, vitskapsteori og filosofihistorie, som var del av det studieførebunade Ex.Phil.-studiet på universitetet, har påverka tenkinga mi, og eg meinar at dette burde bli undervist på vidaregåande skule så fleire fekk det med seg. Vidare studier har sjølvsagt også betydd mykje. Likevel skulle eg gjerne, som den unge Hannah Arendt, ha hatt nokon til å lære meg å tenke.

For å tenke sjølvstendig, å gå vidare frå det ein har lært, setje ny informasjon inn i ein samfunnsmessig kontekst i stadig endring og dra nye konklusjonar, det er vanskeleg. Eg trur ikkje det er så mange einskilde menneske i verdshistoria ein kan seie verkeleg har tenkt noko nytt, noko med potensiale til å endre samfunnet. Det er vel difor det heiter seg at vi, altså vår kultur, «are standig on the shoulders of giants».

Å velge sine autoritetar
Likevel er det ikkje slik at å tenke ein tanke andre har tenkt før deg er bortkasta. Tvert om er sjølve tankeprosessen ein verdi i seg sjølv, og korleis ein har kome fram til noko er vel så viktig som konklusjonen. Skulle eg la vere å tenke gjennom saker fordi andre veit meir og er smartare enn meg? Skulle eg slutte å gjere sjølvstendige vurderingar av den grunn? For meg ville det vere å miste ei av dei store gledene i livet. Om ein ikkje prøvar seg fram, blir ein i alle fall ikkje smartare. Og å ta feil kan vere eit steg på vegen mot å finne ut noko viktig, om ikkje for verda, så i alle fall for ein sjølv.

Sjølvsagt kan det ofte vere freistande å stole på autoritetar som tenker for deg, det er ikkje utan grunn at den følgjande salmestrofa ofte blir sitert: «Når jeg har tenkt meg trett til døden, si så hva du har tenkt, o Gud.» (Fra salmen «Lær meg å kjenne dine veie») Og det er viktig å kunne stole på andre, det er samfunnet vårt basert på. Men også kven ein skal stole på, er ei viktig avgjerd som bør vere basert på gode vurderingar. Om mange ukritisk lar seg styre av sterke leiarar, er det ein fare for demokratiet – tenk Hitler. Så medan ein autoritet på eit område jobbar for å vinne tillit, må andre ta oppgåva med å granske om han/ho er tilliten verdig, og jo fleire som er i stand til slik kritisk vurdering, jo betre.

Ein viktig del av kritisk tenking er å gjere sjølvstendig observasjonar, og stole nok på dei til å gjere vurderingar basert på desse. Neste steg er å formulere vurderingane, noko som sjølvsagt kan skje både munnleg og skriftleg, det avgjerande er kvaliteten på tanken. Faren er at ein risikerer å kome til konklusjonar som strid med det andre meinar er rett, og som filmen om Hannah Arendt viser, kan det krevje mot å stå på sitt. Men om tenking skal vere reelt kritisk, vil det alltid innebere risiko, risiko for å ta feil, risiko for konsekvensar. Det er noko av det som gjer slikt arbeid krevjande.

Skrive sakte
Å gjere eit tankearbeid og å formulere ei setning er eigentleg den same prosessen. Ein tanke du ikkje kan formulere er ikkje ferdig tenkt; i arbeidet med å finne formuleringa blir tanken til. Når ein festar tankar i skrift, og publiserer skrifta, vert det forpliktande på ein annan måte enn munnlege utsegner. Difor oppfordrar sjølve skriveprosessen til å tenke sakte.  Av og til er nedskrivinga lett, når det ein skriv er basert på godt innarbeidd kunnskap eller noko ein har tenkt mykje på frå før. Det kan også vere veldig tungt – når det er krevd at du set deg inn i ny kunnskap, formulerer di eiga forståing og gjer vurderingar. God kritikk gjer alt dette, men eg ser ikkje vekk frå at både eg og andre brukar ein god del mentale snarvegar – heuristikkar – spesielt i møte med litteratur som liknar på bøker vi har lese før.

Den største forskjellen på ein god og ein dårleg tekst – litteratur eller kritikk – er difor ikkje at den første har velklingande setningar medan den andre brukar klisjear. Den største forskjellen er å finne i kvaliteten på innsiktene som vert formidla. Så er det sjølvsagt eit spørsmål om ein litterær tekst med dårleg eller klisjemessig språk kan formidle verdifulle tankar. Mange vil meine nei. Eg har ikkje fått tenkt ordentleg gjennom det enno.

Grunnen til at eg likar å skrive, er ikkje at eg får eit kick av å lage velformulerte setningar – sjølv om det sjølvsagt kan vere stas om eg får det til. Grunnen er at eg ønskar å forstå verda rundt meg, og at eg har stor glede av skrive-/tenkeprosessen. Å gjere ein god observasjon, å sjå ein samanheng eg ikkje har sett før og få til eit godt resonnement – det er lite som er meir tilfredsstillande enn det. Av og til har eg tenkt så mykje på noko at å skrive det ned snarare er ein lettelse enn arbeid. Andre gongar er det steintungt å kome i gong, og jo vanskelegare stoff og høgare ambisjonar, jo tyngre er det.

Arbeidsintensiv skrift
Det som er med ein godt formulert tanke, er at han gjerne verkar sjølvsagt med det same du les han. Likevel kan det ha vore hardt arbeid å kome fram til den innsikta som vert formulert. Og det vanskelegaste av alt, er å skrive om noko komplisert på ein lettfatteleg måte. Sjølvsagt finst det dei som har lettare for dette enn meg, men la meg likevel bruke eit døme frå eiga erfaring:

I fjor vinter las eg Absalom, Absalom! av William Faulkner om igjen, saman med ein del sekundærlitteratur. Eg hadde avtalt å skrive ein artikkel for Bokvennen om Absalom, Absalom! lesen som krim, og sidan eg hadde kome seint i gang med arbeidet, gjekk det fort og gale. Det vart rett og slett ikkje bra nok, og artikkelen blei refusert. Eg arbeidde vidare med artikkelen etter eit par månaders pause, og fekk artikkelen akseptert til slutt. Men etter at den var avslutta, var det som eg plutseleg såg endå ein ny dimensjon av stoffet eg hadde jobba med, eg følte at eg fann svaret på eit spørsmål eg hadde hatt om eit grunnleggjande premiss ved plotet i romanen. Dette formulerte eg i eit kortare essay, der hovudfokuset var seksualmoralen og kvinnesynet i Sørstatane i tida rundt den amerikanske borgarkrigen. Eg trur ikkje at desse to tekstane presenterar tankar som aldri har vore tenkte før. Men dei representerer ny innsikt for meg, og det kosta meg mykje arbeid å kome dit.

Likevel tippar eg at om du skulle lese artikkelen og bokessayet eg har skrive om Absalom, Absalom!, vil du oppleve konklusjonane mine som ganske sjølvsagte, kanskje også at du visste dette frå før. Det kan jo hende. Men om nokon, før du hadde lese tekstane, hadde bedt deg fortelje om seksualmoral, kvinnesyn og raseblanding i Sørstatane i denne perioden, er det ikkje sikkert du ville ha hatt så mykje å seie. Det er langt enklare å gjenkjenne innsikter enn å formulere dei sjølv.

Når eg les artiklar av andre, blir eg ofte imponert fordi skribenten veit så mykje. Andre gongar, når teksten er meir resonnerande, blir eg ikkje like imponert, kanskje er opplevinga at dette er då ganske sjølvsagt? Det paradoksale er at den imponerande kunnskapen kan vere henta direkte frå annan litteratur, medan det kan liggje mykje meir arbeid bak resonnementa og vurderingane, sjølv om dei kan vere enkle både å avskrive og vere usamd i. Det er det lett å gløyme i flaumen av bøker og artiklar som vert publisert, og ein kan dessverre ikkje seie at betalinga for denne typen arbeid står til arbeidsmengda heller.

Tankerikdom
Samfunnet treng at nokon tenker sakte og grundig, tar jobben med å finne, presentere, vurdere og debattere kunnskap, som utgangspunkt for vidare tenking og utvikling i samfunnet. Slik tenking finst i forsking, i kunst, litteratur, kritikk og journalistikk. Mitt felt, litteraturkritikken, tenker vidare på dei tankane som kjem fram i litteraturen. Å vurdere kor gode dei tankane er, er ein viktig del av kritikken, for tankar spreier seg, tankar kan på sikt påverke politikken og heile samfunnet.

Difor er det viktig at så mange som mogeleg ser verdien av å tenke sakte – og har tid til å tenke sakte sjølv. For meg er det – saman med tillit, likeverd og omsorg – kjenneteikn på eit rikt og godt samfunn.

Fri og frynsete

Det var fint å være alene, syntes Werner.
Det var rolig.

Gro Dahle: Ikke gi opp håpet, Werner (2005)

Sidan 1. august i år har eg vore frilansar på heiltid – nesten. Eg har hatt ei bokmelding på trykk kvar veke, og så har eg jobba tre timar i veka som nettredaktør for Kritikerlaget. Eg har også jobba fem torsdagar for den gamle jobben min på universitetet, sidan dei trengte litt hjelp i ein overgangsperiode.

Førre veke var eg i Tromsø for å skrive om Ordkalotten internasjonale litteraturfestival for Dag og Tid, og eg var ikkje heilt ferdig med tekstane til avisa før i går ettermiddag. Så sant eg ikkje er begeistra eller har hissa meg opp over noko, har eg vanlegvis ein trang til å uttale meg med ei meng av atterhald og modererande ord, noko avisredaktøren sjølvsagt ikkje hadde sansen for. Så eg måtte gå nokre runder og skjerpe formuleringane. Eg var altså ikkje udelt positiv til opplegget i Tromsø, når eg verkeleg kjende etter, samstundes føles det ikkje så greit å vere deltakar på ein festival og så reise heim og vere kritisk.

– Du skal ikkje få vener, du, veit du, sa redaktør Gjerdåker til meg i telefonen, og det er vel kanskje det som plagar meg innimellom. Avisa og publikum har sjølvsagt interesse av tydeleg tale, dei bryr seg jo ikkje om kva arrangørane føler. Eg bryr meg eigentleg om det, men kan ikkje tenke slik. It’s a dirty job, but someone’s gotta do it.

Denne veka er altså den første veka sidan sommarferien der eg er heime aleine kvar dag. Heilt aleine – frå ungane går klokka åtte til dei kjem att kvart på fire. Det er, som Werner slo fast, roleg. Av og til kjennest det som eg har blitt førtidspensjonert. Så minner eg meg sjølv på at eg faktisk jobbar. Det blir kanskje ein tur på butikken eller biblioteket i løpet av dagen, men stort sett sit eg ved maskina og enten jobbar eller skiftar frenetisk mellom eposten og diverse sosiale medier medan eg prøvar å kome igang med å jobbe. Nokre dagar kan eg leggje meg på sofaen og berre lese ei bok, og kalle det jobb. Det er fantastisk!

I dag har eg jobba med nye søknader om stipend for kritikarar. Ein av fleire ting ein frilansar driv med utan å vite om det blir pengar av det. Det er så langt ikkje eigentleg tanken på inntekta no som er det verste med å ikkje ha vanleg løn, men tanken på pensjonsalderen. Og av og til tanken på at ungane kanskje må klare seg med færre ting og færre ferieturar enn andre ungar. På den andre sida trur eg at det er det beste både for ungane mine og for miljøet at vi har meir tid saman enn mykje pengar til forbruk. Og det finst ingen garanti for å nå pensjonsalderen …

Men nokre dagar er serotonin-nivået i hjerna farleg lågt, og då er eg overtydd om at ikkje berre fell eg no utanfor arbeidslivet og ein anstendig levestandard for resten av livet, men eg er også ubrukeleg både som kritikar og mor. Dessutan innser eg at framtida aldri er mørkare enn når ein god epoke går mot slutten, og til ei forandring kjennest det som dette ikkje berre gjeld resten av verda, men også Noreg. Pressestøttekutt, privatisering, pokerturneringar og proffboksing. Pokker ta dei!

Likevel verkar verda alltid som ein litt betre stad når eg har fått levert eit arbeid og kvilt meg, kanskje gått ein tur i det fine haustveret.

Eg skal prøve å finne ut kven eg er som skrivande menneske og kva slags arbeidsliv eg vil ha dei neste åra. Skal eg verkeleg vere den som stadig vekk kjem med dei kritiske innvendingane?

Hm.

Hm.

Saman, kvar dag?!

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Av og til kjennest det som eg er dømt til å alltid gå på tvers av trendane. Til dømes er det ikkje så mange år sidan eg vart ateist og noko som i alle fall kan minne om marxist. No for tida er visst Gud i ferd med å bli populær igjen, og Høgre og FrP ser ut til å gå mot valsiger. Eg skjønar ikkje kva folk tenkjer på. Og klimaendringar  – er det berre eg som får angst ved tanken på det som ifølge forskarane er i ferd med å skje?

Også innanfor litteraturen ser det ut til at eg ikkje heng heilt med. Til dømes svergar eg som kritikar til nærlesing, medan det no for tida visst er historisering som gjeld, ifølge Marius Wulfsberg i artikkelen Herfra til mangfoldige fellesskap – tendenser i 00-tallets litteraturkritikk i Prosa. Eg er nok påverka av autonomiestetikken som var norma då eg studerte. Men spesielt når det gjeld samtidslitteratur frå vårt eige samfunn, som vi kjenner så godt, meinar eg det viktigaste er å finne ut mest mogeleg om kva den einskilde boka formidlar av meining, om ho inneheld tankar eg skal ta med meg vidare. Å setje boka i samfunnsperspektiv er også viktig, men før ein kan gjere det, må ein ha gjort ei ganske grundig tolking, hvis ikkje risikerer ein å sjå berre det ein umiddelbart kjenner igjen. Kontekstualisering, samanlikning – alt det der … Ikkje så viktig som å sjå det originale i kvar bok, spør du meg.

Men ein kjem ikkje vekk frå at kven som les er nesten like viktig som kva ein les, uansett kor grundig ein tolkar og analyserer. I den nemde artikkelen av Wulfsberg samanliknar han tre bøker av tre gode kritikarar; Ane Farsethås, Kaja Schjerven Mollerin og Tor Eystein Øverås, og viser at dei har ulike tilnærmingar. Det fekk meg til å tenke på korleis ikkje berre personlegdomen, men også livssituasjonen vår påverkar oss som lesarar.

Då eg las essayet Ane Farsethås skreiv om boka si Herfra til virkeligheten i Morgenbladet i samband med lanseringa, kjente eg meg på ingen måte igjen i det ho skreiv om samtidslitteraturen. Ikkje at eg tvilte på at analysene hennar var gode, det var berre at eg ikkje har hatt den livskjensla ho skildra, og difor heller ikkje hadde lagt merke til dette. At livet skulle vere så lett, så uverkeleg og keisamt? Nei, kan ikkje seie det. Snarare for  mykje indre dramatikk for min del, for mykje samvit og for lite lettsinn. Kanskje er det difor eg ofte ser psykologien når eg les skjønnlitteratur.

Spesielt i lesinga av Carl Frode Tiller vart forskjellane tydelege: Eg har lese forfattarskapen grundig fordi eg har skrive ein artikkel om han, men den sterke kjensla av det uverkelege hadde eg ikkje lagt merke til. Det eg las, handla om utforsking av identitet og av akutte psykiske og relasjonelle vanskar.

Tor Eystein Øverås er ifølgje Wulfsberg den av dei tre som skriv mest av seg sjølv inn i kritikken. Eg har lese ein del av han, og har veldig sansen for måten han brukar seg sjølv på; også kritikk kan vere litterær. Eg har nølt med å gå så langt i å ta meg sjølv inn i kritikken – men kanskje mest fordi eg har skrive mest i kortformat. Ofte er det spalteplassen som blir det avgjerande; eg treng plassen til å seie mest mogeleg om boka. Men uansett – Øverås har skildra noko eg kjende meg godt igjen i. Eg har diverre ikkje boka her no, eg trur det var Livet! Litteraturen! Men parafrasert:

Lenge opplevde han det som at litteraturen var viktigare enn livet. Men så snudde det – det skjedde noko som gjorde at livet krevde heile merksemda hans, og litteraturen vart mindre viktig. Slik var det for meg ein periode i 20-åra, før eg starta på litteraturvitskap, men også inn i litteraturstudia. Det var først då familielivet byrja å bli verkeleg hektisk, i byrjinga av 30-åra, at det store behovet for å kunne forsvinne inn i orda dukka opp igjen.

Så har eg lese mange av essaya Kaja Schjerven Mollerin har hatt i Klassekampen, og som no er samla i boka Sammen, hver dag. Også ho er ein svært dyktig kritikar som eg likar å lese. Men det er ein viktig forskjell mellom opplevinga vår: For meg er ikkje litteraturen først og fremst ein stad å oppleve fellesskap. Eller – kanskje gjer eg det på eit vis, men svært indirekte i så fall. I tenåra var litteraturen for meg ein tilfluktstad, ein stad å gløyme meg sjølv og oppleve det framande. I studietida, då det skjedde så mykje anna, vart lesinga mindre viktig for meg, men å lese analytisk vart viktigare. No er litteraturen ein stad å vere aleine – igjen flyktar eg vekk frå alt rundt meg og inn i den usynlege verda.

For i min heim er vi verkeleg saman – kvar einaste, bidige dag! Ungane mine er det viktigaste i livet mitt, men for meg – som i praksis vaks opp som einebarn og var vant til å vere aleine med tankane mine ganske lenge kvar dag heilt til eg var over tredve  – var det eit sjokk å plutseleg ha tre ungar som trengde meg til absolutt alt.

Sjølv no som dei er sju og ni år: Få dei opp av senga, inn i kleda, få mat i dei, få dei til å pusse tennene og greie håret, sende med dei alt dei treng til skulen, nokre dagar levere dei på skulen. Så hente dei på skulen, få i dei mat igjen, bestemme kven som får sjå på tv eller spele Wii, få dei til å gjere lekser, megle når dei kranglar, svare på alt dei lurer på, få i dei kveldsmat, få dei til å pusse tennene, få av dei kleda, lese for dei, synge for dei. Og så treng dei ting. Og dei skal vere med på fritidsaktivitetar. Og dei skal i bursdagar. Og dei vil ha besøk av vener. Jada, dei har ein far også. Men dei krev så mykje av meg, heile tida. Kvar dag.

Det er eigentleg bra for meg, eg trengde den nærleiken, den kjærleiken som familien min gir meg. Men alt er ikkje bra alltid. Eg har i periodar kjent meg einsam, midt i det travle familielivet. Eg har kjent det som at eg forsvann, at det berre var ei rekkje praktiske funksjonar att, ein kropp som skulle vere varm og trygg for andre. Då var litteraturen igjen ein stad å flykte til, for å finne meg sjølv igjen.

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Kritikken blir skrive av levande menneske i konkrete livssituasjonar, og det formar kva vi les i bøkene og kva vi skriv om dei. Andre folk er jo forskjellige, dei som les aviser og bokmeldingar er forskjellige. Så da må det vel vere eit mål at kritikarar er forskjellige også, håpar eg, at vi kjem frå ulike bakgrunnar og er i ulike faser av livet. Som eg har vore inne på før, i innlegget Kritikk sjølv mor kan skrive, kan vilkåra for kritikk gjere det vanskeleg å halde på lenge. Det er synd om det gjer at kritikarar blir ei einsarta gruppe, med like erfaringar. Og at dei gjer seg ferdig med kritikken når dei kjem over i andre livsfaser.

Det gjeld å finne balansen: Mest liv, men med eit eige rom i orda. Eg trur eg nærmar meg det no.

I ettertid har eg korrigert meg sjølv i dette innlegget Sjølvkritikk og pengar.

Kritikk sjølv mor kan skrive

Å vere kritikar på deltid som trebarnsmor har krevd at eg er pragmatisk, fandenivoldsk og audmjuk. Spørsmålet no er kor lenge trangen til å skrive kritikk vil halde seg sterkare enn stoltheita.

Eg kjenner svært få  kvinner i kritikarmiljøet som har meir enn eitt barn. Og mange er barnlause. For den einskilde kvinna er det sikkert ulike personlege årsaker til dette, men på gruppenivå, som det heiter, må ei viktig årsak vere at det er vanskeleg å kombinere ein karriere som kritikar med forsørgaransvar for ein stor familie. Det er berre mogeleg om ein har har ein livspartnar som tenar godt nok til å dekkje det meste av utgiftene og/eller om familien er i ein livssituasjon der dei klarer seg med svært lave lønsinntekter.

Dei dårlege lønsvilkåra kombinert med eit fagleg krevjande miljø fører til stor gjennomtrekk i kritikarbransjen både for kvinner og menn, noko alle som har følgt litteraturdekninga dei siste åra vil vite. Av dei som held fram som kritikarar, gjer gjerne dei utan forsørgaransvar det best, sidan dei har betre høve til å jobbe mykje for lite pengar til posisjonen deira er befesta og dei har sjansen til å få ein kritikkrelatert jobb med normalt høg årsløn.

Sjølv har eg fått tre born etter at eg byrja som bokmeldar i Vårt Land i 2001. Dei fleste har vel ein idé om kva det inneber av tidsbruk på bleieskift, tannpuss, høgtlesing, klesstell, foreldremøter, barnebursdagar og liknande – for ikkje å snakke om lydnivå i heimen og stadige krav om merksemd. Eg har likevel halde fram som kritikar, riktignok med ein pause og nokre lite aktive periodar, og utan å ha gjort superkarriere, men eg har bite meg fast.

At eg har klart det , kjem ikkje av at eg er rikare, dyktigare eller har større arbeidskapasitet enn andre (snarare tvert om), men det å skrive om litteratur har for meg vore eit con amore-prosjekt og heilt naudsynt intellektuell stimulans i ein elles mest fysisk og emosjonelt krevjande kvardag. Dermed har eg vore innstilt på kompromiss; eg har vore pragmatisk, arrogant og fandenivoldsk nok til å blande meg inn i den offentlege samtalen mellom kunnskapsrike kritikarar, forfattarar og professorar, men òg villig til å bli mildt audmjuka for å kunne halde fram (for det er audmjukande å måtte innsjå at ein er ein ”middelhavsfarar” på det fagfeltet ein brenn for). Andre som har gitt opp kritikaryrket, har kanskje  vore meir perfeksjonistiske, hatt større respekt for den litterære offentlegheita eller for mykje fagleg stoltheit til å skrive under slike vilkår. Eg på mi side har tatt kvar sjanse eg har fått til å skrive så lenge nokon var villeg til å publisere teksten – og dermed har publiseringstakta mi auka dramatisk sidan eg oppdaga blogging …

Men det har vore nokre praktiske føresetnader for at eg skulle klare det: Mannen min og eg har prioritert tid og fleksibilitet framfor god økonomi og ein romsleg bustad. Mannen min har tatt sin del og vel så det av arbeidet heime (og husarbeid har vi generelt prioritert lågt), og vi har fått mykje hjelp av foreldra våre til oppussing ved skifte av bustad. Så har eg også hatt ein fleksibel, relativt godt betalt og ikkje altfor krevjande jobb ved sidan av, dei siste to åra i redusert stilling.

Det ideelle hadde vore å ha ein jobb ved sidan av kritikarvirket som var fagleg relatert, eller i det minste i litteratur- eller kulturbransjen. Det har eg ikkje fått til etter at eg fekk born. Slike jobbar er det få av, og dei som fins, er svært attraktive og vanskelege å få. I staden har eg søkt meg mot Kritikarlaget for å finne ein profesjonell fellesskap. Det har vore ei blanda oppleving. For samstundes som eg har møtt fine folk og fått fagleg påfyll, har eg også blitt meir merksam på veikskapane mine som kritikar og ivrig etter å forbetre meg. Eg har gått ned i stilling og skrudd opp ambisjonane, men utan eigentleg å ha blitt meir sjølvsikker. Om psykisk velvere er ein prioritet i livet, er det ikkje ein situasjon eg vil tilrå fleire å setje seg i.

No for tida er eg veldig spent på om eg vil få statens arbeidsstipend eller ikkje. Det er avgjort, men enno ikkje publisert kven som får det. Om eg ikkje får det, må eg nok gløyme tanken på å auke og betre den kritiske verksemda mi, og heller vere nøgd med å publisere ei kort bokmelding eller to i månaden.  Men sidan eg har sagt opp den noverande jobben min, vil det store spørsmålet vere kva eg kan få til av kritikk samstundes som eg prøvar å finne ein jobb som også kan vere stimulerande og utfordrande. Og då vil det vise seg om trangen til å skrive kritikk i lengda er sterkare enn stoltheita eller ikkje.

Kritisk tilstand som potensiale

Det er i grenseområda ting skjer. 

Da eg valgte Kritiske tilstander som namn på denne bloggen, var det mest meint som ein humoristisk kommentar til mi eiga pendling mellom ulike frustrasjonar; ei kritikarkvinne stadig på randen av akademisk og emosjonell krise. Årsakene kunne vere legio, men den største frustrasjonen stamma frå spriket mellom ambisjonar og realitetar og frå vanskane med å utvikle meg som kritikar under tilstandar i privatlivet som dei siste ni åra mildt sagt ikkje har vore ideelle for fordjupning.

Men i det siste har eg oppdaga at det er andre fruktbare dimensjonar ved ordet kritisk, dimensjonar som er beskrivande ikkje berre for livet som skribent og kritikar, men som òg kan peike mot eit positivt potensiale i det som elles er vanskeleg og frustrerande. At press kan vere produktivt veit alle som ”jobbar best under press”. (Eller for å seie det slik: Under press jobbar ein i alle fall, om ikke alltid med det ein skal, slik eg no skriv på dette blogginnlegget i staden for artikkelen eg ”eigentleg” jobbar med.) Og ein kritisk tilstand inneber press, eller rettare sagt trykk, det kan nemleg Store norske leksikon fortelje:

Kritisk tilstand – fysikk: Spesiell tilstand for et stoff ved overgangen mellom gass- og væskeform, gitt ved tilstandens kritiske temperatur og trykk. De fleste stoffer kan ved passende valg av trykk og temperatur bringes over i alle tre aggregattilstander: fast, flytende og gassformig. Over en viss temperatur er det imidlertid ikke mulig å bringe en gass over i væskeform, selv om trykket er aldri så høyt. Denne maksimale temperaturen for væsken kalles stoffets kritiske temperatur, og det trykk som må til for å bringe gassen over i væskeform ved denne temperaturen, kalles stoffets kritiske trykk. Når stoffet har denne temperaturen og utsettes for dette trykket, sies stoffet å være i sin kritiske tilstand.

For meg er det dette som er å skrive: Å samle dei lette ”gassane” som tankar, impulsar, kjensler, minner og fakta er, og setje dei under kritisk trykk for å få dei over i ei form som lar seg formidle til andre; dei må formulerast så godt det lar seg gjere i dei avgrensande kategoriane ord og omgrep. Og – med fare for å dra allegorien litt langt – å skrive kritikk foregår (i alle fall potensielt) under høgare temperatur enn andre typar tekstproduksjon fordi ein deltek i ein aktuell samfunnsdebatt med vurdering av verk andre samfunnsaktørar har bragt til torgs.

Som sitatet viser, blir ordet ”kritisk” i vitskapen gjerne brukt om grensetilstander, eller rettare sagt det å nærme seg grensa mellom to tilstander, to eksistensformer. ”Kritisk nivå” kan bety både eit  minimum av kva som må til før ei endring skjer – slik ”kritisk masse” i fysikken er den minste mengda av eit radioaktivt stoff som skal til for å starte ein kjedereaksjon – eller det maksimale av kva som blir tålt før det utløyser endringar, som til dømes mengda av CO2 i atmosfæren. Ein kritisk situasjon treng altså ikkje bety ei krise, men kan også vere at ein står på terskelen til ei krise; det er kva som no blir gjort med situasjonen som vil vere avgjerande. Sjølve ordet ”krise” er heller ikkje eintydig negativt; ei krise er ein situasjon kor utfallet blir avgjort, men det kan framleis gå begge vegar; pasienten kan enten overleve eller døy.

Kritikk i humaniora handlar på samme måte om å bruke skjønn til å dra opp grenser. Om eg drar allegorien vidare, kan eg seie at kritikken ideelt sett påverkar utfallet av ulike ”kriser”, forstått som at utforming av kultur er ein stadig pågåande prosess der det alltid står noko på spel, og det gjer han (kritikken) ved å skilje sant frå usant, originalt frå etteraping, gyldig resonnement frå tilslørande argumentasjon, vakkert frå alminneleg eller dårleg, nyttig frå ubrukeleg, verdifullt frå likegyldig.

I forklaringar av kva kritikk er viser ein gjerne til Kant og boka Kritikk av den rene fornuft fra 1781. Eg verken kan eller vil gå så akademisk til verks i dette innlegget, men kanskje står eg i ein kantiansk tradisjon når eg hevdar følgjande: Å drive med kritikk krev vilje til å utøve skjønn og dra opp grenser. Om ein ikkje er villig til å bruke alt ein har av kunnskap, personleg erfaring, refleksjonsevne og integritet til å yte kritisk motstand mot eit verk og gi ei tydeleg og godt grunngjeven vurdering av det, driv ein ikkje med kritikk, men omtale.

Å formulere slike resonnement og vurderingar krev at ein pressar sine eigne tankar mot grensene for kva ein tidlegare har halde for sant, og at ein trekker opp grenser i samfunnsdebatten gjennom å ta tydelege standpunkt. Sjølvsagt ikkje i trua på at det ein kjem med er evige sanningar, men for å gi seg sjølv og andre utgangspunkt for vidare erkjenning.  Alt språk er på sett og vis ein reduksjon, og alle standpunkt er på sett og vis reduserande fordi ein har valgt vekk andre standpunkt som kanskje også kunne vere gyldige. Men det er difor den kritiske tenkinga stadig må halde fram, og det er difor ein kritikar ikkje berre må vere påståeleg og tydeleg, men også audmjuk og sjølvkritisk. Med andre ord; villig til å leve under press, villig til å flytte grenser.
(Kjelde: Store norske leksikon, sjå www.snl.no/kritisk_tilstand/fysikk)

Sterkast er den som står

Korleis ein vurderer normene om habilitet og objektivitet for kritikken handlar til sist om korleis ein definerer rolla som kritikar og kva ein vil kritikk skal vere; del av kunstfeltet eller eit akademisk tolkande blikk med vidare samfunnsperspektiv.

Eg har tenkt mykje på spørsmålet om habilitet det siste halvanna året. Det starta då eg fekk verv i Kritikerlagets litteraturseksjon og dermed deltok i debattar om temaet. Som det framgår av innlegget Makt utan profitt, hadde eg eit noko ureflektert ukomplisert syn på norma om habil og uavhengig kritikk, og eg tok det eigentleg for gitt at dette var noko alle var samde i. Dels kom nok det av at eg gjennom studietida hadde internalisert idealet om objektivitet i vitskapen, men ikkje i større grad enn at eg som kritikar medvite brukte ei personelg form for å synleggjere at skjønnsvurdering av litteratur er like mykje prega av subjektet som av fagleg baserte kvalitetskritierer. Dels såg eg det som mi oppgåve som AU-leiar å forsvare retningslinene i Kritikerplakaten, som altså i tre punkt understrekar at ein kritikar skal hegne om sin integritet og habilitet.

Ei anna og ikkje uvesentleg side av saka er at idealet om den personlege, men uavhengige kritikaran passa meg godt, og nærmast gjorde at eg kunne sjå mine eigne svakaste sider som dyder, slik det framgår av dette (idag litt pinlege) blogginnlegget, Kultur(e)liten.

Så kom leiarartikkelen ”Generasjonsstrid” i Vagant 4/2011 der Bernhard Ellefsen og Sigurd Tenningen heldt den ”inhabile, ikke-objektive og aktivistiske litteraturkritikken” fram som ideal. Eg syntes det var nærmast ubegripeleg at dei i fullt alvor kunne meine at kritikarar skulle legge habilitetsomsyn på hylla og danne sams front med forfattarar og kritikarar som var deira personlege vener og meiningsfeller. Sjølv om det kjem fram i svarinnlegga mine (ligg i kommentarfeltet under leiaren) at eg ikkje var spesielt reflektert når det gjeld eit litterært miljø som ressurs for kritikaren, framgår det også at for meg handlar habilitet i stor grad om pengar: Økonomi skaper meir enn noko anna bindingar som påverkar habiliteten, og kanskje viktigare: Korleis habiliteten blir vurdert av andre. (Jamfør den aktuelle debatten om Cappelen Damms ”litterære magasin” Tendens).

I og med denne debatten gjekk det opp for meg at miljøet rundt Vagant ikkje berre er fagleg sterkt, men også har eit anna syn på kva rolle kritikken skal spele i samfunnet. Det er sympatisk at BE og ST parkerer illusjonen om verdinøytrale normer for kvalitet, og også tillegg kunsten stor eksistensiell og samfunnsmessig vekt. Men tilnærminga deira kviler på eit grunnpremiss om idealisme og tillit til dei altruistiske intensjonane hos kritikaren som grunnlag for valg av alliansepartnerar – dei ser heilt vekk frå kva rolle personlege eigeninteresser kan spele for slike valg. Er det naivt? Kanskje, men det er også i konsekvens strategisk. I alle fall er det ”beleielig” at slike tette alliansar kan bli svært gunstige for dei aktuelle kritikarane og kunstnerane som støttar og promoterer kvarandre i eitt og alt. I samla front kan dei verte ein maktfaktor i kulturlivet og på sikt sikre eigne, individuelle posisjonar, truleg for resten av livet.

Det som kom fram på Kulturrådets årskonferanse i haust (referert i blogginnlegga ”Fagleg intuisjon og sjølvrefleksjon” og ”Fellesskap – den nye norma”) må eg seie gjorde meg betenkt fordi eg der fekk inntrykket av at sterke kollektiv er ein trend vi vil sjå stadig meir til, noko som sikkert er bra for framveksten av ny kunst og den generasjonsstriden BE og ST ønskar seg, men som gjer framtida endå meir usikker for individualistar som meg. Å jobbe som frittståande frilansar er økonomisk, sosialt og fagleg krevjande nok som det er, og eg ser for meg at det kan bli nesten umogeleg å halde det gåande om miljøet elles blir dominert av sterke, samla frontar. Ibsen-sitatet ”den sterkeste (…) er han som står mest alene” frå «En folkefiende» er både sant og usant: Sjølv om det skal styrke og mot til å stå aleine, er eg ikkje i tvil om kven som går av med sigeren i ein eventuell konflikt mellom ho som står aleine og dei som står saman.

Som tidlegare medlem i ei karismatisk frikyrkje, veit eg kor gode kjensler sterkt indre samhald kan skape, kor meininsfylt det kjennest å oppleve seg som utvalgt og del av ei gruppe som har skjøna og opplevd noko andre er uvitande om. Men eg veit også at det som er eit enormt positivt potensiale i tette, sosiale fellesskapar har tilsvarande farar, som konformitet og sanksjonar mot avvik, ukritisk idealisering av karismatiske leiarar med påfølgjande klima for maktmisbruk, utvikling av stammespråk og manglande kommunikasjon med og lojalitet til resten av samfunnet. Sjølv kjem eg nok aldri til å stole fullt og fast på ein sterk leiarfigur eller éit miljø igjen, noko som kjennest godt, men også litt trist. Det betyr ikkje at eg er upåverkeleg i møte med andre, på ingen måte, men det å vere open for impulsar frå fleire hald og å kunne gjere sjølvstendige vurderingar har blitt viktige verdiar for meg.

På bakgrunn av desse ambivalente kjenslene for gruppedynamikk er det nesten skremmande å høyre ein autoritet som Carolyn Christov-Bakargiev seie at «commitment (…) assumes the place of quality». Eg trur forsåvidt ikkje det er nokon overhengande fare for at norske kunst- og kritikarmiljø skal utvikle seg i retning av religiøs frikyrkje. Eg skjønar at dette handlar om å fristille seg frå tradisjonelle og konserverande estetiske normer for å kunne røre kunsten, og kanskje også samfunnet, framover. Eg ser også at tett samhald i idealistiske grupper som er dedikerte til kunst med aktivistiske sider kan vere svært verdifulle som motvekt mot dei kommersielle føringane og dei konserverande estetiske normene som ofte følgjer desse i forlagsredaksjonane. Men vektleggjinga av gruppeinterne verdiar i staden for strebing mot ålmenne prinsipp står likevel for meg som noko potensielt farleg.

Om affekt er like gyldig grunn for vurdering av kunsterisk verdi som rasjonelle argument, kan i teorien kjærleiken til eit menneske endre vurderinga. Kanskje er det bra. Kanskje skjønar ein meir av eit kunstverk om ein verkeleg ønskar at det skal vere godt og verdifullt enn om ein går til verket med ein grunnleggjande skepsis kunstnaren må overvinne? Men det er, og må vere, forskjellar i korleis ein vurderer dette i reine kunstnargrupper og i heterogene kritikar-/akademikar-/kunstnarmiljø.

For kritikken oppstår problemet i møtet med dei som ikkje er del av gruppefellesskapen fordi ein treng tillit («public trust»)for å kommunisere med og påverke samfunnet. Om eit kritikarmiljø vil oppnå dei same gevinstane av fellesskapen eksternt som internt, må dei få utanforståande til å bli glad i dei og gi dei tillit. Men vil utanforståande bli glad i og ha tillit til nokon som ikkje gir det samme tilbake, eller i det minste ei forsikring om at alle i prinsippet har lik sjanse til å få den same, positive mottakinga som gruppemedlemmane? Grupper som har eit sterkt indre samhald verkar skremmande på dei som står utanfor gruppa, for det ligg i korta at den indre fellesskapen får dei til å støtte kvarandre på bekostning av oss som er utanforståande. Dermed kan deira indre samhold koste i tap av «public trust» og evne til kommunikasjon med utanforståande.

Internt i eit kunstnarmiljø kan ein aktivistisk kritikk ha mykje å seie. I denne forståinga av kritikk trur eg det er ein premiss at ein ser kritikken som del av kunsten; at kritikaren er med på å skape kunstverket både ved å vere i direkte dialog med kunstnaren og gjennom å prege verknadshistoria til kunsten gjennom resepsjonen. Ei slik kritikarrolle kan i tillegg til vanleg bokmeldar- og skribentverksemd bli fylt gjennom virke som redaktør eller kurator, til dømes slik Audun Lindholm arbeider. Vi ser at han og andre i Vagant-miljøet har stor autoritet i kulturlivet, om enn større internt i kritikarmiljøet enn i samfunnsdebatten generelt. Men det eg har prøvd å tenke vidare på i denne teksten er korleis situasjonen vil bli om BE og ST får det dei ønskar seg; eit kulturliv prega av frontar som kjempar for ulike kunstsyn. Eg trur altså at kommunikasjonen med det ålmenne publikummet ville bli svekka.

Eg meinar at ein kritikar som vel ei inhabil og aktivistisk kritikarrolle ikkje både kan gå i allianse med spesifikke kunstnarlege retningar og ha ein intensjon om å uttale seg med autoritet om konkurrerande kunst-/kritikkmiljø, eller i det heile tatt gå inn i ei akademisk rolle der ein kan uttale seg om kunstfeltet på eit meir overgripande nivå, samanlikne kunstnarlege retningar og trekkje dei lange linene frå historia og inn i notidige trendar. Det vil seie – ein kan sjølvsagt gjere det, og både kunstnerar og kritikarar med ei aktivistisk tilnærming vil i mange tilfeller ha kunnskap til å uttale seg som ekspertar, men dei kan få problem med å oppnå tillit til at ikkje alt dei seier er farga av særinteresser, på same måte som til dømes forleggjarar.

Ein akademisk orientert kritikar, som til dømes Erik Bjerck Hagen eller Kaja Schjerven Mollerin, kan sjølvsagt velge å fordjupe seg fagleg i sine personlege favorittar i kunsten, og profesjonsstrid er heller ikkje ukjent på campus. Men sjølv om humaniora verken kan leve opp til reine, positivistiske vitskapsideal, eller bør ha naturvitskapleg objektivitet som føredøme, er det sjølvsagt at ein legg vinn på å unngå mistanke om dogmatisme og nepotisme. Merksemd av den typen kjønnsforskinga fekk i Hjernevask-debatten har vist seg øydeleggjande for ”public trust”, og viser at omsyn til perspepsjonen av objektivitet og uavhengigheit i fagleg basert verksemd framleis er viktig.

Dei fleste av kritikarane er verken akademikarar eller i tett dialog med kunstmiljøa. Eller, eg veit ikkje – eg er i alle fall ikkje det. Likevel opplever eg det som naudsynt å tenke gjennom kva slags kritikar eg vil vere. Kva slags ideal skal eg strekkje meg mot? Skal eg gå i retning akademia eller kunsten? Skal eg prøve å bli vener med dei ”rette” folka, og vil det i det heile vere oppnåeleg? Eller skal eg halde fram med mitt på eiga hand, og håpe på at eg slik både kan bidra med noko verdifullt i resepsjonen og sjølv oppleve det som meiningsfullt? Eg veit ærleg talt ikkje. Det er det eg prøvar å finne ut.

Kritisk persona

Kor mange kritikarar kan du kjenne igjen berre på formuleringsevna?

I kritikarmiljø sirkulerer det diverse normer for og diskusjonar om korleis god kritikk skal vere. Skal ei bokmelding fokusere mest på kvalitetsvurdering eller på gi ei god tematisk lesing? Må ein alltid presentere forfattarskapen, plassere boka i den litterære tradisjonen og samanlikne med bøker i samme sjanger? Må ein alltid kommentere omsetjinga av utanlandske bøker, og kor gode føresetnader har ein for å gjere det? Og så bortetter. Dei fleste av desse problemstillingane strandar uansett på det samme skjeret: Ein har ikkje plass til så mykje i ei bokmelding på mellom 2000 og 4000 teikn. Så kva val ein gjer frå melding til melding kan i praksis handle mest om kva innfall ein får under lese- og skriveprosessen.

Noko det er mindre fokus på, er korleis den einskilde kritikaren kan utvikle ei personleg stemme eller til og med ein kritisk persona (persona er latin og kan omsetjast til offentlig figur, profil eller rolle). For alle som driv med kritikk er ikkje like. Men kor store variasjonar finn vi eigentleg mellom bokmeldingane i avisene? Kor mange kritikarar kan du kjenne igjen på formuleringane, utan å sjå på signaturen? Det hadde vore interssant å ta ein «blind test» eller to!

Den mest karakteristiske kritikarstemma eg veit om i Norge for tida, er Odd W. Surén, difor er han ein av favorittane mine. Det er fleire andre som er veldig gode, men det akademiske og distanserte stilidealet pregar framleis mange. Og på det jevne kan det også bli mange floskar, kritikarar som blir «rørt til tårer», som oppfordrar «løp og kjøp» eller «gå ikkje glipp av!».

Som kritikar i ei norsk avis får ein ikkje mykje hjelp til å utvikle seg som skribent. Enten kan du skrive, eller så kan du ikkje, og vil du bli betre, får du ofte finne ut korleis sjølv. Eg skulle veldig gjerne hatt ein mentor, eller i det minste fått tilbakemeldingar om kva som er godt, kva som er dårleg og kva som manglar i tekstane mine. Men i mangel av det, må ein finne ut kva for skribentar ein likar best sjølv og lese dei.

«Shooting star» i norsk litteraturkritikk for tida, Bernhard Ellefsen, er breitt orientert og skriv godt, og ut frå det han deler på redaksjonsbloggen til Vagant og eigen blogg, har han tydeleg lese seg opp på god, amerikansk kritikk. Eg blir inspirert både av han og av det han vidareformidlar, og dette blogginnlegget begynte å boble då eg las følgjande sitat via eit av Ellefsens innlegg:

But the problem with book reviews is not that they reek of mediocrity, elitism, or nepotism; aren’t smart enough or are too pretentious; or are too negative or too positive. It’s that they come from a source—a human being—and we sometimes fail to take that into account.

Dette skriv Sarah Fay i ein kommentar i The Atlantic. Det ho kallar eit «problem» her, er at vi gløymer at bokmeldingar stammar frå levande menneske som både kan ha høgt varierande kompetanse, også i avisspaltene, og ulike temperament. Ho går vidare til å skildre særtrekka til kjende kritikarar frå amerikansk litteraturhistorie, og det er underhaldande og informativ lesing.

Eg byrjar å skjøne kvifor mange norske kritikarar vert dregne mot det angloamerikanse, forlokkande for meg er i alle fall tradisjonen for den litterære, personlege og retoriske kritikken, kritikk av den typen kor du blir sittande å flire av elegante fornærmingar. Det krev ein eigen type litterært talent å skrive slik, i tillegg til stor kunnskap og gode evner som nærlesar. Og igjen; ein må ha plass for å dyrke både grundig kritikk og formuleringskunst, i alle fall om det ein skriv skal gjere noko meir enn å ta utgangspunkt i den litteraturen ein går i dialog med.

Jada, eg endar i syting og klaging igjen: Eg vil ha meir oppfølging, meir spalteplass og meir pengar. Anyone?