kritisk persona

Usynleg skrift

Kven må eg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

Etter å ha publisert litteraturkritikk i 15 år er eg framleis eit ukjent namn i den offentlege debatten. Merethe Lindstrøm er vinnar av Nordisk Råds litteraturpris og utgav ei ny bok med fantastiske noveller i fjor haust, men vart nesten ikkje nemnd då året skulle oppsummerast. Tomas Espedal har på si side fått dei tre siste bøkene sine nominert til Nordisk Råds litteraturpris, sjølv om den siste har blitt kalt ei «mellombok» av mange kritikarar. Kva faktorar er ulike? Kjønn og nettverksbygging.

Eg hadde min første litteraturvitskaplege artikkel på trykk i Bøygen i 1997. I 2001 byrja eg som bokmeldar i Vårt Land, og ei av bøkene eg melde var Halvbroren av Lars Saabye Christensen. Eg var ikkje begeistra. Derimot vart eg bortimot ekstatisk av Hans Herbjørnsruds novellesamling Vi vet så mye. (Når eg ser attende, er det nok symptomatisk for meg som meldar: Eg blir kjenslemessig engasjert, og om eg reagerer negativt på noko i teksten, kan eg bli sarkastisk. Og eg sjekkar aldri kva andre meinar før eg publiserar.)

Det året vart nett desse to bøkene nominerte til Nordisk Råds litteraturpris. Eg håpa hardt på Herbjørnsrud, men det vart Saabye Christensen, gitt. Same haust arrangerte Kritikerlaget ein salong i serien «Hvor god er egentlig …» med fokus på Halvbroren. Dei hadde ikkje klart å finne ein meldar som hadde skrive negativt om boka, difor hadde ein i arrangementskomiteen tatt på seg rolla som djevelsens advokat. Eg sat i publikum, og då det vart opna for innlegg frå salen, heldt eg eit kort innlegg.

Det var kanskje ikkje så rart at eg, som relativt fersk bokmeldar i ei nisjeavis, ikkje vart lokalisert og spurt om å delta i denne debatten. Idag, tolv år, hundrevis av tekstar og fleire verv i Kritikerlaget seinare, skulle ein tru at situasjonen var ein heilt annan. Men slik er det ikkje.

I helga var ein ung, mannleg kritikar i Morgenbladet intervjua i Dagens Næringsliv. Han hadde blitt omtala i ei bok av ein forfattar han tidlegare har gitt ei negativ bokmelding. Eg var kort sitert i same artikkel, men ikkje namngjeven. «Dag og Tid skriver».

Same kritikar vart i fjor haust invitert til ein Kritikarsalong der kvelden gjekk med til å diskutere med ein annan profilert, mannleg kritikar kvifor han var meir negativ enn alle andre til ein historisk roman av ein kjend, mannleg forfattar. Året før sat han i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2012. Der sat også ein mannleg kritikar som, utan at eg hadde fått det med meg, ei stund hadde meldt bøker i Vårt Land. Denne kritikaren sat igjen i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2013.

Eg har i løpet av åra som kritikar blitt beden til tre paneldebattar. Ingen i regi av Kritikarlaget, men eg har sjølv arrangert debattar for Kritikarlaget, og ein gong representert Kritikarlaget som stand in for leiaren fordi ho ikkje hadde tid til å reise dit debatten foregjekk. Eg var nemleg i Litteraturseksjonens arbeidsutval i to år, det siste året som leiar. I samband med dette skreiv eg eit og anna innlegg på vegne av laget, og slik enda eg også i spaltene til eit av våre mest prestisjetunge litterære magasin.

Då eg gjekk av som leiar, var det imidlertid som om eg også fall under radaren til redaksjonen. Eit oppfølgingsinnlegg i ein pågåande debatt vart ikkje trykt etter runder med bearbeiding, og det utan at eg fekk beskjed. Epostar med forslag om artiklar fekk ikkje svar. Ein kritisk kommentar på bloggen til tidsskriftet fekk heller ikkje svar, og då ein annan litteraturkritikar kommenterte dette på sin blogg, fekk kritikken eg hadde kome med omsider svar  på Facebook – i éi setning i eit lengre svar til den mannlege bloggaren, og utan at mitt namn var nemd.

Dette handlar ikkje om at eg har halde ein spesielt låg profil. Eg har ytra meg både i aviser og nettdebatt, og enno er det slik at eg innimellom er kritisk til bøker mange andre likar. Eg gjer det ikkje for å markere meg, og det har heller ikkje hatt den effekten. Tidlegare idag høyrde eg gjennom opptak frå ein litteratursalong der ei slik bok vart diskutert, Bergeners av Tomas Espedal, og ein av paneldeltakarane kunne opplyse om at «Dag og Tid» hadde innvendingar mot denne boka som dei alle likte. «En dårlig anmeldelse i Dag og Tid, altså», oppsummerte ordstyraren. Så sei ikkje at eg ikkje får merksemd.

Eg veit eg høyres bitter og misunneleg ut no, men eg skriv det likevel. For er det verkeleg slik at eg er usynleg fordi dei innspela eg har ikkje er gode nok? Kvinner som meg er altfor lette å halde nede fordi vi gjerne tolkar mangel på respons slik. Etter å ha tenkt gjennom dette, trur eg imidlertid ikkje det berre handlar om kjønn, men også om nettverksbygging.

På denne bloggen har eg ved to tidlagare høve forsvart Tomas Espedals krasse, emosjonelle utspel i media, truleg ikkje berre på grunn av sak, men fordi eg på eit vis kjenner meg igjen i tendensen til å gripe til emosjonelle spissformuleringar. Den siste boka hans, Bergeners, skuffa meg imidlertid, og kanskje hissa eg meg litt ekstra opp fordi han der lovprisar dei litterære kretsane eg sjølv står utanfor. Samstundes oversåg eg kva denne lovprisinga kunne få for effekt i praksis:

Eg meinte boka kunne bli oversett og «einsam» fordi ho er sjølvsentrert og sjølvmedlidande. Eg gløymde å ta med i reknestykket at Espedal, sjølv om han i boka skildrar kor einsam og trist han er, er god ven, ikkje berre med forfattarar, men også kritikarar i og utanfor det litterære miljøet i Bergen. Og det blir han rikeleg løna for. Eg veit ikkje dette sikkert, men det skulle ikkje forundre meg om dei to kritikarane som var mest negative til boka, hovudmeldaren i Morgenbladet og eg, er blant dei få som ikkje har møtt Espedal eller har tilknytning til miljøet i Bergen. Ordstyraren ved den tidlegare omtala debatten, er tre gongar nemd med namn i boka og omtala i rosande ordelag. Det var det ingen som syntes det hadde noko for seg å nemne i debatten.

I meldinga mi av Bergeners karakteriserer eg skildringa av den kvelden Karl Ove Knausgård var skulda for valdtekt, som «ein litterært avansert versjon av Se og Hør» og hevda at «Det er ikkje dette vi treng litteratur for.» Men der tok eg visst feil igjen. Vi treng litteraturen for å kjenne oss igjen og for å bli synlege, og dess nærare, dess betre. Helst med fullt namn.

«You’re nobody ‘till somebody loves you». Så kven må eg eigentleg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

I denne teksten har eg sjølv valgt å ikkje gjengi namna på andre kritikarar. Alle som er inside i miljøet vil raskt skjøne kven eg skriv om, men eg gjer det slik likevel for å illustrere to ting: Først for å vise kor unaturleg det er å omtale kva som har blitt gjort og sagt utan å seie kven det gjeld. Men viktigare er det at dei mekanismane som her er i sving, enten det handlar om kjønn eller nettverk, gjeld noko meir ålment, ikkje berre dei personane som eg tilfeldigvis har erfart noko gjennom.

Det kan nok seiast mykje om kva dette «noko» eigentleg er. Men eg har merka meg at det er stor uvilje blant kvinner mot å konkretisere kva slags hendingar «usynleggjering» eigentleg består i, og ikkje minst kven det er som driv med slikt. For vi vil for Guds skuld ikkje påstå at det gjeld nokon vi kjenner. Det er jo dei som skal vere nettverket vårt, og hjelpe oss fram. Spørsmåla er berre: Gjer dei det? Og i så fall kvifor/kvifor ikkje?

Frie vitnesbyrd

Å fortelje om sine svake sider er ei sosial handling som kan bli oppfatta og vurdert ulikt i ulike kulturar. Mitt syn på dette vart til på bedehuset.

Når eg skriv denne bloggen ser eg for meg to implisitte lesarar: Ein som les av velvillig interesse for meg og emna eg skriv om, og ein som synes eg gir kritikken eit tårevått furtefjes, men som likevel følgjer med for å sjå kva eg finn på. Eg har nemleg kjensla av at mange synes eg går for langt i å leike Knausgård, kanskje også at eg rakkar ned på meg sjølv for å få merksemd. Det er mogeleg, det. Eg har også lurt på om eg svekkjer meg sjølv som profesjonell meiningsberar i det offentlege. Og så har eg hatt ei viss glede av å gi f…. i alt dette og skrive akkurat det eg har lyst til. Eg vil likevel seie litt om kvifor eg har valgt å vere så open om kven eg er og korleis eg har det.

Arven frå bedehuset
Eg kjem frå ein lågkyrkjeleg tradisjon der vitnesbyrdet stod sentralt. På bedehuset var det å fortelje om vanskane og veikskapane sine ikkje berre akseptert, det var ein sjanger som vart dyrka kvar gong ein inviterte til «frie vitnesbyrd». Det betydde ikkje at dei som «delte» vart sett som svake personar, snarare tvert om. I pietistisk kristendom er jo det at ein er eit syndig menneske som treng Guds nåde den aller viktigaste innsikta, og det ideelle vitnesbyrdet enda alltid slik. Kanskje var det av og til eit visst hykleri involvert, at ein valgte kva ein blottstilte med omtanke slik at ein framstod endå frommare og meir audmjuk enn før. Forteljinga om kva ein hadde vore gjennom munna jo ofte ut i eit bibelord og kanskje nokre ord til vegleiing for andre, og slik bygde ein opp sin eigen åndelege ethos. Men eg trur at det oftast var oppriktig trong til å dele ei eksistensiell erfaring som dreiv folk. Den intimiteten dette skapte var ein viktig del av den gode fellesskapen mange opplevde på bedehuset.

Så eg ser ikkje på ein person som fortel om sine svakaste stunder som ein svak person. Snarare er det for meg teikn på at ein jobbar med seg sjølv, og at ein er sterk nok til å stå for også sine svake sider, ikkje berre for det som er mest «presentabelt». I mi verd er det ei sjølvfølge at den som er svak på eit område kan vere sterk på eit anna. Den som framstår utan veikskapar og feil, skjuler enten noko, eller har hatt eit enkelt og priviligert liv, og det er etter mi meining ikkje noko å slå seg på brystet for. Det er ingen eg har større respekt for enn dei som har hatt eit dårleg utgangspunkt i livet og tålt fattigdom, vald eller sjukdom, men som held det gåande utan å bli destruktive, som gjer det beste ut av det og til og med klarer å vere vennlege og rause i møte med andre. Det set min eigen situasjon i perspektiv og gjer meg både audmjuk og takksam for alt som er bra i livet mitt.

Tryggast å vere liten
Den andre grunnen til at eg ofte har vektlagt det vanskelege er meir problematisk, og noko eg bør ta eit oppgjer med. Det kan seiast kort: Janteloven. Då eg vaks opp, var den norske landsbygda framleis prega av sterke normer om at ein ikkje skulle stikke seg for mykje fram, og var ein flinkare enn gjennomsnittet, skulle ein absolutt ikkje gjere noko vesen av det. For meg gav det seg utslag i at eg helst ikkje ville ha merksemd rundt skuleresultata mine, det var viktig å ikkje framstå som ein strebar.

Ein gong femmaren min i engelsk vart farleg sterk, begynte læraren å mase om at eg med litt ekstra innsats kunne få ein seksar. Eg hugsar enno kor flaut det var då han ein gong hadde gitt klassen eit vanskeleg spørsmål, og så, etter å ha høyrt på nokre svar, vende seg mot meg – som ikkje hadde rekt opp handa – med ein handgest og sa: «Merete!» Eg trappa sjølvsagt innsatsen ned heller enn opp, og det vart ingen seksar.

Den lille historia røpar kanskje at eg innerst inne er stolt av at eg var flink på skulen. Eg er det. Men det er også heilt reelt at eg var redd for å gjere det for bra.

Så om eg skal psykoanalysere meg sjølv, kan det altså vere slik at det å fortelje om mine svake sider er ein legitim måte å få merksemd på. Det ser ikkje bra ut på trykk. Det ville vore mykje betre å skrive at eg gjer det for å hjelpe andre, og at dersom éin person får hjelp av å lese det eg skriv, så har det vore verdt det. Det ville ikkje ha vore direkte usant, men når alt kjem til alt, skriv eg fordi eg treng det sjølv. På bedehuset lærte eg at det er terapi i å vere open og likevel få aksept for den ein er, og det fungerar framleis for meg, slik det også ser ut til å ha gitt gode resultat for Karl Ove Knausgård …

Balansegangen
Men kanskje er det på tide å ta eit oppgjer med det sjølvopptekne i denne typen sjeleutbretting? Det er i alle fall ein balansegang: Å vere open kan ha ein viktig funksjon både for den som fortel og dei som høyrer på, det kan skape fridom frå tabu og fellesskap gjennom delte erfaringar. Men så gjeld det å skjøne når ein rører seg frå det som er naudsynt og godt til sjølvmedlidande sjølvdigging. Det er mykje som skjer i verda det er viktig å engasjere seg i, og det er stadig eit val kva eg skal bruke tida og energien min på.

For meg var det imidlertid viktig å kunne vere open om høgsensitivitet. Då eg først fann ut dette i vår, var min første tanke at «dette vil eg ikkje snakke med nokon om». Emnet var så skamfullt. Men så oppdaga eg at eg har gode vener som også kjende seg igjen i det teorien om høgsensitivtet set ord på, vener eg likar og beundrar, og eg oppdaga for første gong at det eg trudde berre gjaldt meg, var noko andre også sleit med.

Likevel turde eg ikkje publisere innlegget om høgsensitivitet etter at det var skrive i august, det måtte liggje i over tre månader før eg kjende at eg var klar til å stå for det offentleg. For sjølv om det nok er andre ting i livet mitt det ville ha vore pinlegare å innrømme, og som eg ikkje har nokon planar om å skrive om, er det som handlar om høgsensitivitet mitt aller såraste punkt, det som har vore vanskelegast å takle og skjøne og dermed også kjelda til mykje sjølvfordøming. Nettopp difor var det viktig å kunne gjere det til eit tema. Men no som eg har  vore open om det, er katta ute av sekken for min del, og det er ingen grunn til å starte katteshow eller flashe den tomme sekken igjen og igjen.

Både òg
Snarare er det no eit poeng for meg å seie til meg sjølv og andre at det også er greit å vere sterk, flink og talentfull. Det er mange som «byggjer seg sjølv som merkevare» for tida, og sjølv om eg mislikar korleis den ordbruken gjer mennesket til eit produkt for kjøp og sal, må eg ta innover meg at det er viktig å ta seg sjølv på alvor og tru på det ein har å kome med. Det er mykje skumlare enn å innrømme kor eg kjem til kort. Men eg vil gjerne vere både ein fagleg sterk litteraturkritikar og ein skribent som kan røre seg inn i det personlege når det er naudsynt for meg sjølv eller kan bety noko for andre. Eg vil gjerne kunne vere både sterk og svak.

Som student fann eg eit fantastisk sitat som gav meg akkurat den korreksjonen eg trengte etter åra i eit miljø der det på sett og vis var enklare å innrømme veikskap enn styrke. Eg ramma det inn og hengde det på veggen. Eg har trudd heilt til no at det var frå den første talen Nelson Mandela heldt etter å ha kome ut av fengselet på Robben Island, men ifølgje internett er det visst henta frå ein besteljar i sjangeren åndeleg sjølvhjelp (kanskje New Age?). Eg likte tanken på at det var orda til Mandela betre … Uansett seier det noko vesentleg om indre fridom:

Our deepest fear is not that we are inadequate. Our deepest fear is that we are powerful beyond measure. It is our light, not our darkness, that most frightens us. We ask ourselves, who am I to be brilliant, gorgeous, talented, fabulous? Actually, who are you not to be? You are a child of God. Your playing small doesn’t serve the world. There’s nothing enlightened about shrinking so that other people won’t feel insecure around you. We are all meant to shine, as children do. We were born to make manifest the glory of God that is within us. It’s not just in some of us; it’s in everyone. And as we let our own light shine, we unconsciously give other people permission to do the same. As we’re liberated from our own fear, our presence automatically liberates others.

(Fra Marianne Williamson: A Return to Love: Reflections on the Principles of A Course in Miracles, 1992)

Saman, kvar dag?!

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Av og til kjennest det som eg er dømt til å alltid gå på tvers av trendane. Til dømes er det ikkje så mange år sidan eg vart ateist og noko som i alle fall kan minne om marxist. No for tida er visst Gud i ferd med å bli populær igjen, og Høgre og FrP ser ut til å gå mot valsiger. Eg skjønar ikkje kva folk tenkjer på. Og klimaendringar  – er det berre eg som får angst ved tanken på det som ifølge forskarane er i ferd med å skje?

Også innanfor litteraturen ser det ut til at eg ikkje heng heilt med. Til dømes svergar eg som kritikar til nærlesing, medan det no for tida visst er historisering som gjeld, ifølge Marius Wulfsberg i artikkelen Herfra til mangfoldige fellesskap – tendenser i 00-tallets litteraturkritikk i Prosa. Eg er nok påverka av autonomiestetikken som var norma då eg studerte. Men spesielt når det gjeld samtidslitteratur frå vårt eige samfunn, som vi kjenner så godt, meinar eg det viktigaste er å finne ut mest mogeleg om kva den einskilde boka formidlar av meining, om ho inneheld tankar eg skal ta med meg vidare. Å setje boka i samfunnsperspektiv er også viktig, men før ein kan gjere det, må ein ha gjort ei ganske grundig tolking, hvis ikkje risikerer ein å sjå berre det ein umiddelbart kjenner igjen. Kontekstualisering, samanlikning – alt det der … Ikkje så viktig som å sjå det originale i kvar bok, spør du meg.

Men ein kjem ikkje vekk frå at kven som les er nesten like viktig som kva ein les, uansett kor grundig ein tolkar og analyserer. I den nemde artikkelen av Wulfsberg samanliknar han tre bøker av tre gode kritikarar; Ane Farsethås, Kaja Schjerven Mollerin og Tor Eystein Øverås, og viser at dei har ulike tilnærmingar. Det fekk meg til å tenke på korleis ikkje berre personlegdomen, men også livssituasjonen vår påverkar oss som lesarar.

Då eg las essayet Ane Farsethås skreiv om boka si Herfra til virkeligheten i Morgenbladet i samband med lanseringa, kjente eg meg på ingen måte igjen i det ho skreiv om samtidslitteraturen. Ikkje at eg tvilte på at analysene hennar var gode, det var berre at eg ikkje har hatt den livskjensla ho skildra, og difor heller ikkje hadde lagt merke til dette. At livet skulle vere så lett, så uverkeleg og keisamt? Nei, kan ikkje seie det. Snarare for  mykje indre dramatikk for min del, for mykje samvit og for lite lettsinn. Kanskje er det difor eg ofte ser psykologien når eg les skjønnlitteratur.

Spesielt i lesinga av Carl Frode Tiller vart forskjellane tydelege: Eg har lese forfattarskapen grundig fordi eg har skrive ein artikkel om han, men den sterke kjensla av det uverkelege hadde eg ikkje lagt merke til. Det eg las, handla om utforsking av identitet og av akutte psykiske og relasjonelle vanskar.

Tor Eystein Øverås er ifølgje Wulfsberg den av dei tre som skriv mest av seg sjølv inn i kritikken. Eg har lese ein del av han, og har veldig sansen for måten han brukar seg sjølv på; også kritikk kan vere litterær. Eg har nølt med å gå så langt i å ta meg sjølv inn i kritikken – men kanskje mest fordi eg har skrive mest i kortformat. Ofte er det spalteplassen som blir det avgjerande; eg treng plassen til å seie mest mogeleg om boka. Men uansett – Øverås har skildra noko eg kjende meg godt igjen i. Eg har diverre ikkje boka her no, eg trur det var Livet! Litteraturen! Men parafrasert:

Lenge opplevde han det som at litteraturen var viktigare enn livet. Men så snudde det – det skjedde noko som gjorde at livet krevde heile merksemda hans, og litteraturen vart mindre viktig. Slik var det for meg ein periode i 20-åra, før eg starta på litteraturvitskap, men også inn i litteraturstudia. Det var først då familielivet byrja å bli verkeleg hektisk, i byrjinga av 30-åra, at det store behovet for å kunne forsvinne inn i orda dukka opp igjen.

Så har eg lese mange av essaya Kaja Schjerven Mollerin har hatt i Klassekampen, og som no er samla i boka Sammen, hver dag. Også ho er ein svært dyktig kritikar som eg likar å lese. Men det er ein viktig forskjell mellom opplevinga vår: For meg er ikkje litteraturen først og fremst ein stad å oppleve fellesskap. Eller – kanskje gjer eg det på eit vis, men svært indirekte i så fall. I tenåra var litteraturen for meg ein tilfluktstad, ein stad å gløyme meg sjølv og oppleve det framande. I studietida, då det skjedde så mykje anna, vart lesinga mindre viktig for meg, men å lese analytisk vart viktigare. No er litteraturen ein stad å vere aleine – igjen flyktar eg vekk frå alt rundt meg og inn i den usynlege verda.

For i min heim er vi verkeleg saman – kvar einaste, bidige dag! Ungane mine er det viktigaste i livet mitt, men for meg – som i praksis vaks opp som einebarn og var vant til å vere aleine med tankane mine ganske lenge kvar dag heilt til eg var over tredve  – var det eit sjokk å plutseleg ha tre ungar som trengde meg til absolutt alt.

Sjølv no som dei er sju og ni år: Få dei opp av senga, inn i kleda, få mat i dei, få dei til å pusse tennene og greie håret, sende med dei alt dei treng til skulen, nokre dagar levere dei på skulen. Så hente dei på skulen, få i dei mat igjen, bestemme kven som får sjå på tv eller spele Wii, få dei til å gjere lekser, megle når dei kranglar, svare på alt dei lurer på, få i dei kveldsmat, få dei til å pusse tennene, få av dei kleda, lese for dei, synge for dei. Og så treng dei ting. Og dei skal vere med på fritidsaktivitetar. Og dei skal i bursdagar. Og dei vil ha besøk av vener. Jada, dei har ein far også. Men dei krev så mykje av meg, heile tida. Kvar dag.

Det er eigentleg bra for meg, eg trengde den nærleiken, den kjærleiken som familien min gir meg. Men alt er ikkje bra alltid. Eg har i periodar kjent meg einsam, midt i det travle familielivet. Eg har kjent det som at eg forsvann, at det berre var ei rekkje praktiske funksjonar att, ein kropp som skulle vere varm og trygg for andre. Då var litteraturen igjen ein stad å flykte til, for å finne meg sjølv igjen.

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Kritikken blir skrive av levande menneske i konkrete livssituasjonar, og det formar kva vi les i bøkene og kva vi skriv om dei. Andre folk er jo forskjellige, dei som les aviser og bokmeldingar er forskjellige. Så da må det vel vere eit mål at kritikarar er forskjellige også, håpar eg, at vi kjem frå ulike bakgrunnar og er i ulike faser av livet. Som eg har vore inne på før, i innlegget Kritikk sjølv mor kan skrive, kan vilkåra for kritikk gjere det vanskeleg å halde på lenge. Det er synd om det gjer at kritikarar blir ei einsarta gruppe, med like erfaringar. Og at dei gjer seg ferdig med kritikken når dei kjem over i andre livsfaser.

Det gjeld å finne balansen: Mest liv, men med eit eige rom i orda. Eg trur eg nærmar meg det no.

I ettertid har eg korrigert meg sjølv i dette innlegget Sjølvkritikk og pengar.

Sterkast er den som står

Korleis ein vurderer normene om habilitet og objektivitet for kritikken handlar til sist om korleis ein definerer rolla som kritikar og kva ein vil kritikk skal vere; del av kunstfeltet eller eit akademisk tolkande blikk med vidare samfunnsperspektiv.

Eg har tenkt mykje på spørsmålet om habilitet det siste halvanna året. Det starta då eg fekk verv i Kritikerlagets litteraturseksjon og dermed deltok i debattar om temaet. Som det framgår av innlegget Makt utan profitt, hadde eg eit noko ureflektert ukomplisert syn på norma om habil og uavhengig kritikk, og eg tok det eigentleg for gitt at dette var noko alle var samde i. Dels kom nok det av at eg gjennom studietida hadde internalisert idealet om objektivitet i vitskapen, men ikkje i større grad enn at eg som kritikar medvite brukte ei personelg form for å synleggjere at skjønnsvurdering av litteratur er like mykje prega av subjektet som av fagleg baserte kvalitetskritierer. Dels såg eg det som mi oppgåve som AU-leiar å forsvare retningslinene i Kritikerplakaten, som altså i tre punkt understrekar at ein kritikar skal hegne om sin integritet og habilitet.

Ei anna og ikkje uvesentleg side av saka er at idealet om den personlege, men uavhengige kritikaran passa meg godt, og nærmast gjorde at eg kunne sjå mine eigne svakaste sider som dyder, slik det framgår av dette (idag litt pinlege) blogginnlegget, Kultur(e)liten.

Så kom leiarartikkelen ”Generasjonsstrid” i Vagant 4/2011 der Bernhard Ellefsen og Sigurd Tenningen heldt den ”inhabile, ikke-objektive og aktivistiske litteraturkritikken” fram som ideal. Eg syntes det var nærmast ubegripeleg at dei i fullt alvor kunne meine at kritikarar skulle legge habilitetsomsyn på hylla og danne sams front med forfattarar og kritikarar som var deira personlege vener og meiningsfeller. Sjølv om det kjem fram i svarinnlegga mine (ligg i kommentarfeltet under leiaren) at eg ikkje var spesielt reflektert når det gjeld eit litterært miljø som ressurs for kritikaren, framgår det også at for meg handlar habilitet i stor grad om pengar: Økonomi skaper meir enn noko anna bindingar som påverkar habiliteten, og kanskje viktigare: Korleis habiliteten blir vurdert av andre. (Jamfør den aktuelle debatten om Cappelen Damms ”litterære magasin” Tendens).

I og med denne debatten gjekk det opp for meg at miljøet rundt Vagant ikkje berre er fagleg sterkt, men også har eit anna syn på kva rolle kritikken skal spele i samfunnet. Det er sympatisk at BE og ST parkerer illusjonen om verdinøytrale normer for kvalitet, og også tillegg kunsten stor eksistensiell og samfunnsmessig vekt. Men tilnærminga deira kviler på eit grunnpremiss om idealisme og tillit til dei altruistiske intensjonane hos kritikaren som grunnlag for valg av alliansepartnerar – dei ser heilt vekk frå kva rolle personlege eigeninteresser kan spele for slike valg. Er det naivt? Kanskje, men det er også i konsekvens strategisk. I alle fall er det ”beleielig” at slike tette alliansar kan bli svært gunstige for dei aktuelle kritikarane og kunstnerane som støttar og promoterer kvarandre i eitt og alt. I samla front kan dei verte ein maktfaktor i kulturlivet og på sikt sikre eigne, individuelle posisjonar, truleg for resten av livet.

Det som kom fram på Kulturrådets årskonferanse i haust (referert i blogginnlegga ”Fagleg intuisjon og sjølvrefleksjon” og ”Fellesskap – den nye norma”) må eg seie gjorde meg betenkt fordi eg der fekk inntrykket av at sterke kollektiv er ein trend vi vil sjå stadig meir til, noko som sikkert er bra for framveksten av ny kunst og den generasjonsstriden BE og ST ønskar seg, men som gjer framtida endå meir usikker for individualistar som meg. Å jobbe som frittståande frilansar er økonomisk, sosialt og fagleg krevjande nok som det er, og eg ser for meg at det kan bli nesten umogeleg å halde det gåande om miljøet elles blir dominert av sterke, samla frontar. Ibsen-sitatet ”den sterkeste (…) er han som står mest alene” frå «En folkefiende» er både sant og usant: Sjølv om det skal styrke og mot til å stå aleine, er eg ikkje i tvil om kven som går av med sigeren i ein eventuell konflikt mellom ho som står aleine og dei som står saman.

Som tidlegare medlem i ei karismatisk frikyrkje, veit eg kor gode kjensler sterkt indre samhald kan skape, kor meininsfylt det kjennest å oppleve seg som utvalgt og del av ei gruppe som har skjøna og opplevd noko andre er uvitande om. Men eg veit også at det som er eit enormt positivt potensiale i tette, sosiale fellesskapar har tilsvarande farar, som konformitet og sanksjonar mot avvik, ukritisk idealisering av karismatiske leiarar med påfølgjande klima for maktmisbruk, utvikling av stammespråk og manglande kommunikasjon med og lojalitet til resten av samfunnet. Sjølv kjem eg nok aldri til å stole fullt og fast på ein sterk leiarfigur eller éit miljø igjen, noko som kjennest godt, men også litt trist. Det betyr ikkje at eg er upåverkeleg i møte med andre, på ingen måte, men det å vere open for impulsar frå fleire hald og å kunne gjere sjølvstendige vurderingar har blitt viktige verdiar for meg.

På bakgrunn av desse ambivalente kjenslene for gruppedynamikk er det nesten skremmande å høyre ein autoritet som Carolyn Christov-Bakargiev seie at «commitment (…) assumes the place of quality». Eg trur forsåvidt ikkje det er nokon overhengande fare for at norske kunst- og kritikarmiljø skal utvikle seg i retning av religiøs frikyrkje. Eg skjønar at dette handlar om å fristille seg frå tradisjonelle og konserverande estetiske normer for å kunne røre kunsten, og kanskje også samfunnet, framover. Eg ser også at tett samhald i idealistiske grupper som er dedikerte til kunst med aktivistiske sider kan vere svært verdifulle som motvekt mot dei kommersielle føringane og dei konserverande estetiske normene som ofte følgjer desse i forlagsredaksjonane. Men vektleggjinga av gruppeinterne verdiar i staden for strebing mot ålmenne prinsipp står likevel for meg som noko potensielt farleg.

Om affekt er like gyldig grunn for vurdering av kunsterisk verdi som rasjonelle argument, kan i teorien kjærleiken til eit menneske endre vurderinga. Kanskje er det bra. Kanskje skjønar ein meir av eit kunstverk om ein verkeleg ønskar at det skal vere godt og verdifullt enn om ein går til verket med ein grunnleggjande skepsis kunstnaren må overvinne? Men det er, og må vere, forskjellar i korleis ein vurderer dette i reine kunstnargrupper og i heterogene kritikar-/akademikar-/kunstnarmiljø.

For kritikken oppstår problemet i møtet med dei som ikkje er del av gruppefellesskapen fordi ein treng tillit («public trust»)for å kommunisere med og påverke samfunnet. Om eit kritikarmiljø vil oppnå dei same gevinstane av fellesskapen eksternt som internt, må dei få utanforståande til å bli glad i dei og gi dei tillit. Men vil utanforståande bli glad i og ha tillit til nokon som ikkje gir det samme tilbake, eller i det minste ei forsikring om at alle i prinsippet har lik sjanse til å få den same, positive mottakinga som gruppemedlemmane? Grupper som har eit sterkt indre samhald verkar skremmande på dei som står utanfor gruppa, for det ligg i korta at den indre fellesskapen får dei til å støtte kvarandre på bekostning av oss som er utanforståande. Dermed kan deira indre samhold koste i tap av «public trust» og evne til kommunikasjon med utanforståande.

Internt i eit kunstnarmiljø kan ein aktivistisk kritikk ha mykje å seie. I denne forståinga av kritikk trur eg det er ein premiss at ein ser kritikken som del av kunsten; at kritikaren er med på å skape kunstverket både ved å vere i direkte dialog med kunstnaren og gjennom å prege verknadshistoria til kunsten gjennom resepsjonen. Ei slik kritikarrolle kan i tillegg til vanleg bokmeldar- og skribentverksemd bli fylt gjennom virke som redaktør eller kurator, til dømes slik Audun Lindholm arbeider. Vi ser at han og andre i Vagant-miljøet har stor autoritet i kulturlivet, om enn større internt i kritikarmiljøet enn i samfunnsdebatten generelt. Men det eg har prøvd å tenke vidare på i denne teksten er korleis situasjonen vil bli om BE og ST får det dei ønskar seg; eit kulturliv prega av frontar som kjempar for ulike kunstsyn. Eg trur altså at kommunikasjonen med det ålmenne publikummet ville bli svekka.

Eg meinar at ein kritikar som vel ei inhabil og aktivistisk kritikarrolle ikkje både kan gå i allianse med spesifikke kunstnarlege retningar og ha ein intensjon om å uttale seg med autoritet om konkurrerande kunst-/kritikkmiljø, eller i det heile tatt gå inn i ei akademisk rolle der ein kan uttale seg om kunstfeltet på eit meir overgripande nivå, samanlikne kunstnarlege retningar og trekkje dei lange linene frå historia og inn i notidige trendar. Det vil seie – ein kan sjølvsagt gjere det, og både kunstnerar og kritikarar med ei aktivistisk tilnærming vil i mange tilfeller ha kunnskap til å uttale seg som ekspertar, men dei kan få problem med å oppnå tillit til at ikkje alt dei seier er farga av særinteresser, på same måte som til dømes forleggjarar.

Ein akademisk orientert kritikar, som til dømes Erik Bjerck Hagen eller Kaja Schjerven Mollerin, kan sjølvsagt velge å fordjupe seg fagleg i sine personlege favorittar i kunsten, og profesjonsstrid er heller ikkje ukjent på campus. Men sjølv om humaniora verken kan leve opp til reine, positivistiske vitskapsideal, eller bør ha naturvitskapleg objektivitet som føredøme, er det sjølvsagt at ein legg vinn på å unngå mistanke om dogmatisme og nepotisme. Merksemd av den typen kjønnsforskinga fekk i Hjernevask-debatten har vist seg øydeleggjande for ”public trust”, og viser at omsyn til perspepsjonen av objektivitet og uavhengigheit i fagleg basert verksemd framleis er viktig.

Dei fleste av kritikarane er verken akademikarar eller i tett dialog med kunstmiljøa. Eller, eg veit ikkje – eg er i alle fall ikkje det. Likevel opplever eg det som naudsynt å tenke gjennom kva slags kritikar eg vil vere. Kva slags ideal skal eg strekkje meg mot? Skal eg gå i retning akademia eller kunsten? Skal eg prøve å bli vener med dei ”rette” folka, og vil det i det heile vere oppnåeleg? Eller skal eg halde fram med mitt på eiga hand, og håpe på at eg slik både kan bidra med noko verdifullt i resepsjonen og sjølv oppleve det som meiningsfullt? Eg veit ærleg talt ikkje. Det er det eg prøvar å finne ut.

Kritisk persona

Kor mange kritikarar kan du kjenne igjen berre på formuleringsevna?

I kritikarmiljø sirkulerer det diverse normer for og diskusjonar om korleis god kritikk skal vere. Skal ei bokmelding fokusere mest på kvalitetsvurdering eller på gi ei god tematisk lesing? Må ein alltid presentere forfattarskapen, plassere boka i den litterære tradisjonen og samanlikne med bøker i samme sjanger? Må ein alltid kommentere omsetjinga av utanlandske bøker, og kor gode føresetnader har ein for å gjere det? Og så bortetter. Dei fleste av desse problemstillingane strandar uansett på det samme skjeret: Ein har ikkje plass til så mykje i ei bokmelding på mellom 2000 og 4000 teikn. Så kva val ein gjer frå melding til melding kan i praksis handle mest om kva innfall ein får under lese- og skriveprosessen.

Noko det er mindre fokus på, er korleis den einskilde kritikaren kan utvikle ei personleg stemme eller til og med ein kritisk persona (persona er latin og kan omsetjast til offentlig figur, profil eller rolle). For alle som driv med kritikk er ikkje like. Men kor store variasjonar finn vi eigentleg mellom bokmeldingane i avisene? Kor mange kritikarar kan du kjenne igjen på formuleringane, utan å sjå på signaturen? Det hadde vore interssant å ta ein «blind test» eller to!

Den mest karakteristiske kritikarstemma eg veit om i Norge for tida, er Odd W. Surén, difor er han ein av favorittane mine. Det er fleire andre som er veldig gode, men det akademiske og distanserte stilidealet pregar framleis mange. Og på det jevne kan det også bli mange floskar, kritikarar som blir «rørt til tårer», som oppfordrar «løp og kjøp» eller «gå ikkje glipp av!».

Som kritikar i ei norsk avis får ein ikkje mykje hjelp til å utvikle seg som skribent. Enten kan du skrive, eller så kan du ikkje, og vil du bli betre, får du ofte finne ut korleis sjølv. Eg skulle veldig gjerne hatt ein mentor, eller i det minste fått tilbakemeldingar om kva som er godt, kva som er dårleg og kva som manglar i tekstane mine. Men i mangel av det, må ein finne ut kva for skribentar ein likar best sjølv og lese dei.

«Shooting star» i norsk litteraturkritikk for tida, Bernhard Ellefsen, er breitt orientert og skriv godt, og ut frå det han deler på redaksjonsbloggen til Vagant og eigen blogg, har han tydeleg lese seg opp på god, amerikansk kritikk. Eg blir inspirert både av han og av det han vidareformidlar, og dette blogginnlegget begynte å boble då eg las følgjande sitat via eit av Ellefsens innlegg:

But the problem with book reviews is not that they reek of mediocrity, elitism, or nepotism; aren’t smart enough or are too pretentious; or are too negative or too positive. It’s that they come from a source—a human being—and we sometimes fail to take that into account.

Dette skriv Sarah Fay i ein kommentar i The Atlantic. Det ho kallar eit «problem» her, er at vi gløymer at bokmeldingar stammar frå levande menneske som både kan ha høgt varierande kompetanse, også i avisspaltene, og ulike temperament. Ho går vidare til å skildre særtrekka til kjende kritikarar frå amerikansk litteraturhistorie, og det er underhaldande og informativ lesing.

Eg byrjar å skjøne kvifor mange norske kritikarar vert dregne mot det angloamerikanse, forlokkande for meg er i alle fall tradisjonen for den litterære, personlege og retoriske kritikken, kritikk av den typen kor du blir sittande å flire av elegante fornærmingar. Det krev ein eigen type litterært talent å skrive slik, i tillegg til stor kunnskap og gode evner som nærlesar. Og igjen; ein må ha plass for å dyrke både grundig kritikk og formuleringskunst, i alle fall om det ein skriv skal gjere noko meir enn å ta utgangspunkt i den litteraturen ein går i dialog med.

Jada, eg endar i syting og klaging igjen: Eg vil ha meir oppfølging, meir spalteplass og meir pengar. Anyone?