kultureliten

Litteratur som kunstform med eigeninteresser

Frykta for elitisme kan skygge for det faktumet at litteratur som kunstform er noko anna enn litteratur som underhaldning. Den norske Forfatterforening må stå fritt til å ta opp medlemmar i tråd med kva for interesser dei vil fremje.

Denne veka blussa debatten om opptakskritieria til Den norske Forfatterforening (DnF) opp igjen, fordi forfattarar som skriv såkalla kiosklitteratur, vert nekta medlemskap. I vedtektene til DnF står det at dei som har utgjeve  ”verker av litterær verdi” kan bli medlemmar. At DnF  har valgt å definere ”litterære verdi” slik at dei populære bøkene til Frid Ingulstad ikkje er inkluderte, oppfattar mange som elitisme og intellektuelt snobberi.

Som litteraturkritikar meinar eg sjølvsagt at det er mogeleg å vurdere litterær verdi etter faglege kriterier. Men det er ikkje i seg sjølv eit argument for å halde til dømes Frid Ingulstad utanfor DnF, for kvalitetskrava må tene eit anna føremål enn å lage ein eksklusiv klubb. I staden vil eg på generelt grunnlag hevde at omsynet til den målsetjinga ein organisasjon som DnF jobbar mot, må vere styrande for kven dei tek opp som medlemmar. Og både målsetjingane og medlemsopptaket som vert gjort i tråd med desse, må ein interesseorganisasjon sjølvsagt stå fritt til å definere sjølv. Sjølv om det skulle aktiverer den norske frykten for eliter.

No er ikkje vedtektene til DnF spesielt tydelege på kva slags litteratur dei ønskar å fremje, eller kva dei ser for seg at litteratur kan bety for samfunnet vårt. Alt heng på omgrepet ”litterær verdi”, utan at vedtektene definerer kva slik verdi består i. Imidlertid har Det litterære råd ei rekkje kvalitetskriterier som dei vurderar dei litterære verka til medlemssøkjande forfattarar etter. Mellom desse finn ein til dømes god språkføring, originalitet, komposisjon, sjangermedvit, intertekstualitet, aktualitet og kognitiv verdi. Kort sagt: Litteratur som kunstform med språket som verktøy.

For meg verkar det klargjerande å spørje: Kan forfattarar av kiosklitteratur reknast som kunstnarar? Og kan gode sakprosaforfattarar, som tidlegare også har ønskt å bli opptekne i DnF, bli rekna som kunstnarar? Kanskje er ikkje svara gitt ein gong for alle. Men om vi går ut frå at DnF jobbar for å betre vilkåra for forfattaren som kunstnar, og for å verne og fremje norsk litteratur som kunstform, vert det enklare å skjøne at ikkje alle forteljingar skrivne etter velbrukte oppskrifter er kunst, på samme måtar som ikkje alle tv-seriar eller fotografi er kunst (medan andre tv-seriar eller fotografi absolutt har kunstarleg verdi).

Eg er altså i utgangspunktet ein tilhengjar av eliter, i den forstand at eit samfunn treng flinke folk som kan dyrke spisskompetansen sin og kjempe for ressursar til sitt felt, noko som på sikt kan kome resten av samfunnet til gode.

Men når det er sagt: I debatten om opptaket til DnF har eg sett ei førestelling om at kven ein vert assosiert med, kan auke eller minske eigen prestisje, og dermed også gjennomslagskrafta i samfunnet. Og vi skal ikkje sjå langt før det vert tydeleg at ”basking in reflected glory”, som det heiter i psykologien, er ein populær sport. Men er det også slik at dei med høg presisje kan tape denne ved å omgås folk med lav prestisje, og det i ein slik grad at det veg tyngre enn føremona ved å vere mange? Så lenge vi ikkje snakkar om kontakt med ekstreme eller kriminelle miljø, kan eg ikkje tenkje meg det. Men når ein slik tankegang blir styrande for sosial omgang, vil han etterkvart bli ein sjølvoppfyllande profeti.

Konkurransen om å skaffe seg dei rette statusindikatorane, inkludert tilgang til prestisjefulle miljø, er noko av baksida av eit samfunn med stor sosial mobilitet. Om eliter lar seg beruse av sin eigen sosiale status og blir for ”fine” til å kommunisere med andre delar av samfunnet, endar dei i snobberiet.

For kulturlivet som har mykje av eksistensen sin tufta på offentlege pengar, med grunngjevinga at kunst og kultur er viktig for samfunnet og bør komme alle til gode, er slike haldningar ikkje berre usympatiske, men direkte kontraproduktive. Når det gjeld profesjonelle samanhengar, om ein til dømes er forfattar, kritikar, redaktør, forleggjar, forskar eller ein type kulturarbeidar i det offentlege, bør ein difor sjå det som ein del av samfunnskontrakten å delta i den offentlege samtalen på ein inkluderande måte. Men samtale er ein ting, organisasjonsretten ein annan.

DnF kjem nok i kategorien av sosiale samanhengar det er stas å vere med i. Det er mogeleg eg er naiv, men eg trur likevel ikkje at omsynet til prestisjen har vore avgjerande når DnF har valgt å halde på opptakskrava sine. Med dei økonomiske vilkåra forfattarar flest har idag, trur eg dei gjerne hadde inkludert fleire i organisasjonen om dei trudde det ville tene saka deira. Men litteraturen er ei kunstform med eigeninteresser og ei potensiell rolle i samfunnet som det ikkje er gitt at underhaldningslitteraturen deler.

Ein redigert versjon av innlegget  har tidlegare vore publisert på nrk.no/ytring.

Kritisk mangfold

Kritikere kan ha en tendens til å skrive for hverandre. Og det er ikke nødvendigvis noe galt med det, men vi trenger flere typer kritikk, og ulike typer kritikere.

Vi trenger eliter som skaper en kritisk diskurs på et teoretisk høyt nivå, som forsker ved universitetene og jakter på det nye, som har sterke meninger om hva slags litteratur vi trenger nå, og hva som er passé. Men all kritikk kan ikke være der. En elite som bare er interessert i hverandre, vil snart miste berettigelsen som samfunnsaktør. Formidling er også viktig for at litteraturen skal på påvirke samfunnet den blir skapt i. Kanskje må kritikere prøve ut nye måter å skrive om litteratur på, kanskje veksle mellom ulike sjangre, rettet mot ulike målgrupper? Mulighetene er mange, men å nå ut krever kunnskap om hva som fungerer på nett samt bevissthet om hvilken målgruppe man ønsker å nå.

Utdrag fra et innlegg jeg holdt i en paneldebatt om vilkåra for kritikk i Norden, under Kritikfestivalen i Malmø, 23. februar 2012. Les resten av innlegget på nettsiden til Norsk kritikerlag.

PS: På grunn av eit underleg nervøsitetsvirus kom dette innlegget ut av fingrane på bokmål. Eg må berre beklage! MRG

Kultur(e)liten

Eliten – eg?
Langt ifrå.

Liten er eg, men eg fyller mi kritiske rolle frå øverst til nederst. Eg blir meir og meir kritisk, før gjekk eg for å vere ein såkalla sympatisk lesar, men eg har visst surna med åra, kultur kan gjere det med meir enn mjølk, eg håpar det kan kallast å bli kultivert, der er vel meiningane delte. Rolla mi er i alle høve kritisk, og kritikken er viktig, men ikkje min person.

Eg er ingen kulturredaktør med digert, glitrande nettverk, berre ein liten kulturaktør. Mine nettverkstrådar går berre på langs frå kritikar til kritikar og ikkje på tvers til andre delar av kulturbransjen, og feite fluger som den glinsande svarte prestisjen eller dei kjappe, blanke pengane lar seg ikkje fange i slikt nett.

Men sidan eg verken har sterk evne eller sterk vilje til å skaffe meg prestisje og pengar, kva er vel då betre enn at sjølve mangelen på desse styrkar posisjonen min som uavhengig kritikar? Integritet er viktig for meg, kanskje fordi integriteten har blitt mi største ære. Som frittgåande kritikar, eigd av ingen, får eg vere meg, og mine svake sider kan nesten bli sett som styrke. Eg er ein naturleg outsider, utan evne til fraternisering, kritisk til alt og alle og spesielt meg sjølv, det er ei plage, men når eg har ei kritisk rolle å spele, når eg får vere saltet i den litterære andedammen, for å blande metaforane godt og grundig, så er det ikkje så gale at det ikkje er godt for noko. Tilstanden er kritisk, men stabil.

I tillegg til forfattarane, journalistane, forleggjarane, byråkratane og redaktørane har ein sjølvsagt dei redde aktørane, og den rolla kan vel rullere; nokre gongar er det ein motig kritikarmaur som sprer syra si over eit verk av ein kjent og elska forfattar, andre gongar er det ein debutant som ikkje veit kva ho er mest redd for: Å få boka si kvesta i avisene eller å bli oversett totalt. Kanskje til og med forlagsredaktørane er redde av og til – for kritikarane.

Alle er redde for noko, men redsla for å bli kalla elite ser det ut til at mange har sams. Eg var nyleg på kritikarseminar på Lillehammer, som for min del gjekk slik føre seg: Éin dag på stigande rus og to dagar i fritt fall til eit punkt langt nedanfor utgangspunktet. Slik vart det endå klarare at eg ikkje er elitemateriale: Det som kjenneteiknar den verkelege kultureliten er at dei kan jobbe heile dagen, drikke heile kvelden, prate heile natta og stille til frokost kl ni like blide, men ein smule bleike, før dei går for å halde foredrag for vanlege folk. I alle fall: Under ein slik frukost kom eg i snakk med ein person som etter mitt skjønn er soleklar kulturelite, men då eg spurte, viste det seg at han ikkje definerte seg sjølv slik, og hans første reaksjon var: Men hvis eg – så du også, vel! Å ville gå i flokk inn i eliten – det er vel like typisk norsk som alt anna.

Det er sjølvsagt forskjell på kva ein seier og kva ein tenkjer. Så la meg vere ærleg: Sjølv vil eg eigentleg gjerne vere del av kultureliten. Eg skulle ha brukt makta mi til å gjere godt. Men det er vel som med alt anna – og dette er så sjølvsagt at det er direkte kjedeleg å skrive: Kven som tilhøyrer kultureliten kjem an på definisjonen. Om ein definerer kultureliten ganske vidt, kjem eg sikkert med i den yste sirkelen. Men eg får ikkje meir av verken det eine eller andre av den grunn. Berre eit rykte på meg for å tru at eg er noko. Og skal ein først tru på noko, får ein sjå til å velgje noko meir sannsynleg enn det. Det frie markedet, eller helvete eller noko slikt.