kulturell kapital

Frie vitnesbyrd

Å fortelje om sine svake sider er ei sosial handling som kan bli oppfatta og vurdert ulikt i ulike kulturar. Mitt syn på dette vart til på bedehuset.

Når eg skriv denne bloggen ser eg for meg to implisitte lesarar: Ein som les av velvillig interesse for meg og emna eg skriv om, og ein som synes eg gir kritikken eit tårevått furtefjes, men som likevel følgjer med for å sjå kva eg finn på. Eg har nemleg kjensla av at mange synes eg går for langt i å leike Knausgård, kanskje også at eg rakkar ned på meg sjølv for å få merksemd. Det er mogeleg, det. Eg har også lurt på om eg svekkjer meg sjølv som profesjonell meiningsberar i det offentlege. Og så har eg hatt ei viss glede av å gi f…. i alt dette og skrive akkurat det eg har lyst til. Eg vil likevel seie litt om kvifor eg har valgt å vere så open om kven eg er og korleis eg har det.

Arven frå bedehuset
Eg kjem frå ein lågkyrkjeleg tradisjon der vitnesbyrdet stod sentralt. På bedehuset var det å fortelje om vanskane og veikskapane sine ikkje berre akseptert, det var ein sjanger som vart dyrka kvar gong ein inviterte til «frie vitnesbyrd». Det betydde ikkje at dei som «delte» vart sett som svake personar, snarare tvert om. I pietistisk kristendom er jo det at ein er eit syndig menneske som treng Guds nåde den aller viktigaste innsikta, og det ideelle vitnesbyrdet enda alltid slik. Kanskje var det av og til eit visst hykleri involvert, at ein valgte kva ein blottstilte med omtanke slik at ein framstod endå frommare og meir audmjuk enn før. Forteljinga om kva ein hadde vore gjennom munna jo ofte ut i eit bibelord og kanskje nokre ord til vegleiing for andre, og slik bygde ein opp sin eigen åndelege ethos. Men eg trur at det oftast var oppriktig trong til å dele ei eksistensiell erfaring som dreiv folk. Den intimiteten dette skapte var ein viktig del av den gode fellesskapen mange opplevde på bedehuset.

Så eg ser ikkje på ein person som fortel om sine svakaste stunder som ein svak person. Snarare er det for meg teikn på at ein jobbar med seg sjølv, og at ein er sterk nok til å stå for også sine svake sider, ikkje berre for det som er mest «presentabelt». I mi verd er det ei sjølvfølge at den som er svak på eit område kan vere sterk på eit anna. Den som framstår utan veikskapar og feil, skjuler enten noko, eller har hatt eit enkelt og priviligert liv, og det er etter mi meining ikkje noko å slå seg på brystet for. Det er ingen eg har større respekt for enn dei som har hatt eit dårleg utgangspunkt i livet og tålt fattigdom, vald eller sjukdom, men som held det gåande utan å bli destruktive, som gjer det beste ut av det og til og med klarer å vere vennlege og rause i møte med andre. Det set min eigen situasjon i perspektiv og gjer meg både audmjuk og takksam for alt som er bra i livet mitt.

Tryggast å vere liten
Den andre grunnen til at eg ofte har vektlagt det vanskelege er meir problematisk, og noko eg bør ta eit oppgjer med. Det kan seiast kort: Janteloven. Då eg vaks opp, var den norske landsbygda framleis prega av sterke normer om at ein ikkje skulle stikke seg for mykje fram, og var ein flinkare enn gjennomsnittet, skulle ein absolutt ikkje gjere noko vesen av det. For meg gav det seg utslag i at eg helst ikkje ville ha merksemd rundt skuleresultata mine, det var viktig å ikkje framstå som ein strebar.

Ein gong femmaren min i engelsk vart farleg sterk, begynte læraren å mase om at eg med litt ekstra innsats kunne få ein seksar. Eg hugsar enno kor flaut det var då han ein gong hadde gitt klassen eit vanskeleg spørsmål, og så, etter å ha høyrt på nokre svar, vende seg mot meg – som ikkje hadde rekt opp handa – med ein handgest og sa: «Merete!» Eg trappa sjølvsagt innsatsen ned heller enn opp, og det vart ingen seksar.

Den lille historia røpar kanskje at eg innerst inne er stolt av at eg var flink på skulen. Eg er det. Men det er også heilt reelt at eg var redd for å gjere det for bra.

Så om eg skal psykoanalysere meg sjølv, kan det altså vere slik at det å fortelje om mine svake sider er ein legitim måte å få merksemd på. Det ser ikkje bra ut på trykk. Det ville vore mykje betre å skrive at eg gjer det for å hjelpe andre, og at dersom éin person får hjelp av å lese det eg skriv, så har det vore verdt det. Det ville ikkje ha vore direkte usant, men når alt kjem til alt, skriv eg fordi eg treng det sjølv. På bedehuset lærte eg at det er terapi i å vere open og likevel få aksept for den ein er, og det fungerar framleis for meg, slik det også ser ut til å ha gitt gode resultat for Karl Ove Knausgård …

Balansegangen
Men kanskje er det på tide å ta eit oppgjer med det sjølvopptekne i denne typen sjeleutbretting? Det er i alle fall ein balansegang: Å vere open kan ha ein viktig funksjon både for den som fortel og dei som høyrer på, det kan skape fridom frå tabu og fellesskap gjennom delte erfaringar. Men så gjeld det å skjøne når ein rører seg frå det som er naudsynt og godt til sjølvmedlidande sjølvdigging. Det er mykje som skjer i verda det er viktig å engasjere seg i, og det er stadig eit val kva eg skal bruke tida og energien min på.

For meg var det imidlertid viktig å kunne vere open om høgsensitivitet. Då eg først fann ut dette i vår, var min første tanke at «dette vil eg ikkje snakke med nokon om». Emnet var så skamfullt. Men så oppdaga eg at eg har gode vener som også kjende seg igjen i det teorien om høgsensitivtet set ord på, vener eg likar og beundrar, og eg oppdaga for første gong at det eg trudde berre gjaldt meg, var noko andre også sleit med.

Likevel turde eg ikkje publisere innlegget om høgsensitivitet etter at det var skrive i august, det måtte liggje i over tre månader før eg kjende at eg var klar til å stå for det offentleg. For sjølv om det nok er andre ting i livet mitt det ville ha vore pinlegare å innrømme, og som eg ikkje har nokon planar om å skrive om, er det som handlar om høgsensitivitet mitt aller såraste punkt, det som har vore vanskelegast å takle og skjøne og dermed også kjelda til mykje sjølvfordøming. Nettopp difor var det viktig å kunne gjere det til eit tema. Men no som eg har  vore open om det, er katta ute av sekken for min del, og det er ingen grunn til å starte katteshow eller flashe den tomme sekken igjen og igjen.

Både òg
Snarare er det no eit poeng for meg å seie til meg sjølv og andre at det også er greit å vere sterk, flink og talentfull. Det er mange som «byggjer seg sjølv som merkevare» for tida, og sjølv om eg mislikar korleis den ordbruken gjer mennesket til eit produkt for kjøp og sal, må eg ta innover meg at det er viktig å ta seg sjølv på alvor og tru på det ein har å kome med. Det er mykje skumlare enn å innrømme kor eg kjem til kort. Men eg vil gjerne vere både ein fagleg sterk litteraturkritikar og ein skribent som kan røre seg inn i det personlege når det er naudsynt for meg sjølv eller kan bety noko for andre. Eg vil gjerne kunne vere både sterk og svak.

Som student fann eg eit fantastisk sitat som gav meg akkurat den korreksjonen eg trengte etter åra i eit miljø der det på sett og vis var enklare å innrømme veikskap enn styrke. Eg ramma det inn og hengde det på veggen. Eg har trudd heilt til no at det var frå den første talen Nelson Mandela heldt etter å ha kome ut av fengselet på Robben Island, men ifølgje internett er det visst henta frå ein besteljar i sjangeren åndeleg sjølvhjelp (kanskje New Age?). Eg likte tanken på at det var orda til Mandela betre … Uansett seier det noko vesentleg om indre fridom:

Our deepest fear is not that we are inadequate. Our deepest fear is that we are powerful beyond measure. It is our light, not our darkness, that most frightens us. We ask ourselves, who am I to be brilliant, gorgeous, talented, fabulous? Actually, who are you not to be? You are a child of God. Your playing small doesn’t serve the world. There’s nothing enlightened about shrinking so that other people won’t feel insecure around you. We are all meant to shine, as children do. We were born to make manifest the glory of God that is within us. It’s not just in some of us; it’s in everyone. And as we let our own light shine, we unconsciously give other people permission to do the same. As we’re liberated from our own fear, our presence automatically liberates others.

(Fra Marianne Williamson: A Return to Love: Reflections on the Principles of A Course in Miracles, 1992)

Fordelen med krig

Å jobbe mot eit samfunn prega av likeverd er det einaste som kan hindre utvikling av valdeleg ekstremisme.

Medan debatten går mellom Christian Tybring-Gjedde, kulturminister Hadia Tajik, Jon Hustad, Sveinung Rotevatn,  Arshad M. Ali og mange andre om den påståtte framandkulturelle trugselen mot norsk identitet, les eg boka Ulikhetens pris. Hvorfor likere fordeling er bedre for alle av Richard Wilkinson og Kate Pickett. Den originale tittelen var The Spirit Level. Why Equality is Better for Everyone. Idiomet «spirit level» betyr rett og slett «vater» og spelar på omgrepet «public spirit», altså det å vere orientert mot samfunnsfellesskapen, samt på dei mange grafane som illustrerer statistikken i teksten.

Boka, som kom ut i Storbritannia i 2009, gir eit samla bilete av forskning som er gjort dei siste 30 åra på samanhengen mellom økonomiske ulikskapar og diverse sosiale problem i verdas rike land. Kort sagt er bodskapen i boka at «nesten alt – fra forventet levealder til mental helse, fra vold til fedme – påvirkes av et samfunns økonomiske likhetsgrad, ikke dets rikdom» (sitat frå baksideteksten.) Årsaka er at det psykiske stresset som stammar frå opplevinga av å ha låg sosial status påverkar menneske negativt på mange måtar, slik at til dømes mental sjukdom, kriminell åtferd og dårleg kosthald vert å rekne som symptom snarare enn årsaker i seg sjølv til sosiale problem.

Konklusjonane er vanskelege å argumentere mot sjølv for dei mest ihuga tilhengjarane av markedsliberalisme fordi dei er basert på statistikk  frå kjelder som FN, WHO, Verdensbanken, OECD og forskning publisert i seriøse vitskapelege tidsskrift innan felt som medisin, psykiatri og samfunnsforskning. Forfattarane forska i utgangspunktet på epidemiologi (def. fra Wikipedia: «læren om befolkningshelse, sykdommers forløp, årsak og konsekvens, utbredelse og demografi») og ville kartlegge årsakane til store forskjellar i levealder mellom ulike sosiale lag. I staden oppdaga dei eit mønster dei ikkje kunne oversjå; at ikkje berre forventa levalder, men også ei rekkje andre sosiale problem, som rusmisbruk, graviditet blant tenåringar og kriminalitet også såg ut til å henge saman med graden av økonomisk ulikskap.

Eit av det mest tankjevekkjande faktum eg har lese om så langt i boka, er at livet for mange faktisk var betre under 1. og 2. verdskrig enn i tida før og etter, i alle fall er det dokumentert i Storbritannia: «Under verdenskrigene økte den forventede levealderen med 6 og 7 år for henholdsvis menn og kvinner, mens økningen før og etter krigene bare var 1 og 4 år» (s. 111). Og dette altså trass i alle som vart drepne i ung alder i løpet av dei to verdskrigane. Årsakane skal vere full sysselsetjing og sterkt reduserte inntektsforskjellar, det siste som resultat av ein medviten politikk frå myndigheitene for å skape samarbeidsvilje i folket. Den relative fattigdomen vart halvert. «Følelsen av fellesskap og sosial samhørighet resulterte ikke bare i bedre helse – kriminaliteten gikk også ned» (ibid).

Det er jo kjent at krig mot ein ytre fiende skaper samhald internt i ei gruppe. Når ein held denne kunnskapen saman med kunnskapen om at ein trussel mot det sosiale sjølvbildet kan få mange til å opptre både meir valdeleg (jamfør statistikk i boka om kriminalitet) og sjølvdestruktivt (jamfør statistikk om kriminalitet, dårleg kosthald og rusmisbruk) set det den auka politiske valden og ekstremismen vi ser i Europa i dag i eit spesielt lys.

Når til dømes islamistfiendtlige rørsler og terroristen Behring Breivik oppfordrar til «krig» mot framandkulturelle og dei som fremjer mulitikulturalisme, er det nærliggjande å tenkje seg at dei er tiltrekte av eit krigsscenario fordi dei opplever sin eigen sosiale status som dårleg, og medvite eller umedvite ønskar seg ein situasjon der ein ytre fiende gjer dei sjølv til viktige personar i ei gruppe med sterkt indre samhald. Det verste er at for mange menneske vil ein slik kampsituasjon faktisk forbetre livet – jamfør det Wilkinson og Pickett skriv om levekåra i Storbritannia under krigen. Men vi veit jo at ei gjennomsnittleg forbetring for mange i løpet av ein krig kostar i form av liding og død for utsette grupper.

Men om psykisk stress som følgje av låg sosial status og låg sjølvkjensle er grobotnen for både valdelege høgreekstreme og valdelege islamistar, og kanskje også framandfrykt meir generelt, er det lite truleg at sakleg argumentasjon – og endå mindre latterleggjering – er det som skal til for å bekjempe farlege politiske haldingar. Om Wilkinson og Pickett har rett, er eit samfunn prega av likeverd mellom menneska det einaste som kan motverke sosial uro. Og i ei pragmatisk verd er slikt likeverd til sjuande og sist tufta på ei mest mogeleg lik fordeling av kapital – økonomisk, kulturell og sosial kapital.

Monokultur er ikkje svaret på samfunnsproblema i eit Europa i økonomisk ubalanse, og er heller ikkje eit realistisk alternativ i verda i dag. Eit inkluderande samfunn der god sjølvkjensle er oppnåeleg for alle ser ut til å vere det som må til. Jobben med å finne den realpolitiske vegen dit er diverre mykje meir krevjande enn sporadiske verbale angrep på meiningsmotstandarar. Sjølvsagt kan vi ikkje la ekstreme ytringar basert på grove forenklingar av verda stå uimotsagte, men å møte andre med forakt og latterleggjering kan såvidt eg skjønar berre gjere vondt verre.

Kjelde og sterkt anbefalt lesestoff: Ulikhetens pris. Hvorfor likere fordeling er bedre for alle. (Res Publika, 2012)

Eller les meir om dette på nettsida Equality Trust som forfattarane Wilkinson og Pickett har oppretta.

Tilrår også å lese Frode Helmich Pedersens gode artikkel «Fordi du fortjener det» om Ulikhetens pris og om at aksepten av aukande ulikskap er misforstått liberalisme. Sitat: «De økende forskjellene mellom fattig og rik er dårlig nytt for alle, også de rike. Det er på tide at selverklærte liberalister forstår at frihet ikke har noe med retten til å tjene seg styrtrik å gjøre.» 

(Kulturell) kapital og klingande bjeller

Forfattar Tomas Espedals redsel for at eit Litteraturhus i Bergen skal bli fylt opp av eit allment kulturpublikum verkar elitistisk og usympatisk. Det har blitt skapt eit inntrykk av at det er middelaldrande kvinner han vil unngå, men det skyldast vinklinga Anders Heger tok i kommentaren sin i Dagsavisen 6. mars. Espedal retta heller ikkje opp inntrykket i vesentleg grad då dei to møttes til debatt i NRK P2. Eg veit ikkje alt om kva Espedal meinar. Men han er ein brennande litteraturelskar som ikkje tek kommersielle omsyn, og han skal ha for å vere ærleg. Og han har eit poeng: Eit litteraturhus må òg legge til rette for den ikkje-kommersielle delen av kulturlivet om det skal vere relevant for kunsten i lengda.

Når både Kjetil Bjørnstad, Anders Heger og Knut Olav Åmås påpeikar det snobbete i å nedvurdere sitt betalande publikum, demonstrerer dei større sosial intelligens og sans for kva som er kommersielt naudsynt. Men når dei hevdar at Espedal har eit oppblåse sjølvbilde fordi han seier at nokre oppsøkjer litterære arenaer for å menge seg med kunstnarar, lar dei det politisk korrekte overskygge realitetane. Det lyd hòlt.

Kjetil Bjørnstad er tydeleg lei av bergensarrogansen, og i Espedal fekk han eit lett bytte for ein retorisk kronikk (Aftenposten 3. mars). Men når Bjørnstad både i romanen og kronikken brukar formuleringa ”skal man  måtte nedverdige seg til å bli et forfengelig menneske” framstår han som forfengeleg i ein høgare potens. Kor heva er ein ikkje over vanlege folk dersom ein seier seg fri for vanlege menneskelege kjensler knytt til sosial status? Og kvifor skulle folk som likar å lese vere mindre opptekne av å komme i kontakt med kustnarar dei beundrar enn andre folk? Ein skal ha ei rimeleg feit kulturell lommebok om ein er likegyldig til om det er Dag Solstad eller Bitten fra Tåsen som sit på nabobordet. Sjølvsagt kan dei som ofte omgås kunstnarar og andre kjendisar etter kvart sjå at det er mykje både alminneleg og rart bak den glamorøse fasaden. Og dei som er offentlege personar sjølv, gløymer kanskje korleis det er å ikkje vere det. Men skal forfattarar og kjente folk måtte late som dei ikkje veit at andre har høge tankar om dei?

Då eg var litteraturstudent på nittitalet, var det Kunstnernes Hus som var staden å gå. Eg hugsar framleis det oppgitte utbrotet som kom frå ein kamerat etter ein kveld med høglytte diskusjonar og stadig søkande blikk rundt i lokalet: ”Kunsternes hus, du liksom! Eg har ikkje sett ein tryllekunstnar, ein gong!” Kommentaren kom rett frå ei lever som hadde hatt sitt å stri med den kvelden, og ikkje gadd late som lenger. Det blir for dumt om ein i det offentlege ordskiftet skal late som sosial status og innsamling av kulturell kapital er likegyldig i det litterære miljøet. Og den velkjente frykta for kulturelt snobberi er ei avsporing av debatten om kva eit Litteraturhus eigentleg skal vere.

Eg er òg skuffa over korleis Litteraturhuset i Oslo fungerer på enkelte område. Det burde vore mogeleg å få seg ein øl og ein matbit etter eit arrangement utan å måtte bestille bord først. I staden er plassen på kveldstid fylt opp av folk som ét trerettars måltid – og ein stengt bokhandel  tek òg mykje golvplass. Eg skjønar at drifta av Litteraturhuset må lønne seg, men må ein la debattar om politikk fylle huset ein gong i veka? Riktignok kan bøker vere sentrale i samfunnsdebatten,  men det betyr ikkje at all samfunnsdebatt har noko i eit litteraturhus å gjere. Leiinga må ivareta den smale litteraturen i programmet, hvis ikkje kan Litteraturhuset ende opp som endå ein arena for lanseringsjournalistikk for den mest kommersielle delen av bokbransjen. Sjølvsagt må eit litteraturhus vere ope for eit breitt publikum såvel som dei mest brennande litteraturidealistane. Men fokuset må vere på litteraturen, ikkje på å vere ein representativ møteplass for kvalifiserte synspunkt på det siste innan politiske og kulinariske trendar.