lesing

Englar og demonar

Om nettene kjentes det som hun skulle dø. Hun sa til seg selv, jeg dør og bare tanken blir tilbake, og hun visste ikke riktig hvilken tanke. Legemet flyr, sa hun, og tanken ligger i sengen. Og hun kjente noe deilig innerst inne, og engler strøk over øynene hennes, og hun visste at samme hvor hun gikk hen og samme hvor nedtrykt hun ble, så ville hun komme til steder der hun alt hadde vært og var på veg bort fra.

(Yoram Kaniuk: Clara Shiatos skjønne liv)

Nokre få gongar i livet har eg lese litteratur som har treft noko i meg eg ikkje visste var der. Novella Clara Shiatos skjønne liv var ei slik oppleving ein gong i dei seine tenåra (slik eg også skriv om i essayet Varmare, våtare, villare?) Om nokon før dette hadde spurt meg om eg var ein melankolsk romantikar som trudde på skjebne og likte at kjensler vart skildra ved å vise til englar og leande demonar, ville eg ha fnyst forakteleg.

Eg avskreiv Isfolket-serien som uinteressant klisjelitteratur etter å ha skumlese ei av bøkene som 13-åring, i staden las eg Vera Henriksen og Sigrid Undset. Eg visste meir om Holocaust enn godt var, og i tillegg abonnerte mora mi på Ropet fra øst og Bak jernteppet, blad som fortalde om korleis folk i østblokklanda i samtida mi vart fenglsa og torturerte fordi dei var kristne. Eg hadde ingen illusjonar om at livet var romantisk og godt, og eg var – i alle fall i teorien – innstilt på sjølv å døy for kristentrua mi.

Så kom eg altså over denne novella og den hebraiske forfattaren Yoram Kaniuks temperamentsfulle og fantastisk forførande språk. Det begynte slik: «Hun husket bestandig angsten som lå på lur.» Det kunne ha vore skrive om meg, men eg visste ikkje det då. Eg raste gjennom teksten slik eg alltid gjorde, registrerte kva som stod der, utan å kjenne eller tenke noko spesielt, som eit friminutt frå livet og mine eigne tankar. Clara var snill jente, livet var ei rekkje hendingar ho ikkje hadde kontroll over, men trauma ho var gjennom under andre verdskrig og i det nyoppretta, kaotiske og kriminelle Israel gjekk ikkje inn på meg. Men så fekk ho sin store kjærleik til slutt likevel, og så slutta novella slik:

Det var varmt og unge mennesker fra mange land tente bål på stranden og satt og sang. Røken gikk i ett med måneskinnet og lysene fra høyden og alt smeltet sammen i en eneste åndeløs lengsel: at dette måtte vare. Shmuel Abuman gikk uti det varme vannet med klærne på og Clara kledte av seg og svømte naken. Siden la hun hånden over munnen og utstøtte noe som lignet klagerop men det var bare vill og heftig fryd, og Shmuel Abuman så at det var en fantastisk og forferdelig demon som hadde tatt bolig i denne kvinnen han hadde giftet seg med og han var opphisset som et barn. Han svelget vann og hun svømte og sang. Siden satt de ved vinduet i rommet med den blå vasen og drakk myntete, og Shmuel spurte, Clara, hva tenker du på, og hun sa på livet, og han sa hva da, og hun sa jo, på hvor deilig livet var, hvor skjønt det var, dette mitt liv.

Det var det einaste eg ikkje forventa, eg var ikkje budd på sjokket: At det gjekk bra. At ho vart lukkeleg. Eg grein, for første gong på årevis, såvidt eg kan hugse. Og så las eg novella igjen, og igjen, og igjen. Og kvar gong var det ei formulering som hoppa ut av teksten og rørde meg til tårer.

Når eg les novella idag, blir møtet med teksten eit møte med kven eg har vore, kven eg er og kven eg vil vere. Eg ser vakre formuleringar, men eg ser også den underliggande Sturm und Drang-romantikken, og eg vrir meg litt i stolen kvar gong englar og demonar dukkar opp som bilete på dei kjenslene Clara opplever som lokkande og syndige. Det er farleg nær kioskromanen, at den seksuelle lysta og lidenskapen er ein «demon» inni henne. Samstundes ser eg at språket speglar Clara sjølv, analfabeten som aldri har gått på skule, forma av religiøse og folkelege myter, av streng moral og ei ekstremt valdeleg samtid.

For meg som kristen ungdom var ein demon noko farleg, noko eg faktisk trudde litt på, fordi dei trass alt fanns i Bibelen. Men i den tankeverda var det så lite plass for den overskridande romantikken og dramatikken. Visst var eg lidenskapeleg i trua mi, men lidenskapen var så alvorleg, og alvoret var så tungt.

Det skulle gå omlag femten år frå eg las denne novella til eg gjekk bort frå den dogmatiske kristentrua og krava ho la på meg om å vie livet mitt til det store, eksistensielle alvoret. Eg er redd alvoret har hengt ved meg sidan likevel, eg overførte vel mykje av det til litteraturen. Men eg vil ikkje bli så alvorleg og sjølvhøgtidleg at eg ikkje tillet meg å drøyme og gråte ein skvett kvar gong eg plukkar fram den grusomme og vakre historia om Clara Shiato som fekk leve ved havet med sin Shmuel Abuman til slutt.

Sjølvsagt trur eg ikkje på englar og demonar lenger. Sjølvsagt trur eg på englar og demonar.

(Novella fins i antologien Et usendt kjærlighetsbrev, red. Vigdis Stokkelien 1980)

Om ei anna demonisk lesaroppleving: Absalom, Absalom!

Saman, kvar dag?!

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Av og til kjennest det som eg er dømt til å alltid gå på tvers av trendane. Til dømes er det ikkje så mange år sidan eg vart ateist og noko som i alle fall kan minne om marxist. No for tida er visst Gud i ferd med å bli populær igjen, og Høgre og FrP ser ut til å gå mot valsiger. Eg skjønar ikkje kva folk tenkjer på. Og klimaendringar  – er det berre eg som får angst ved tanken på det som ifølge forskarane er i ferd med å skje?

Også innanfor litteraturen ser det ut til at eg ikkje heng heilt med. Til dømes svergar eg som kritikar til nærlesing, medan det no for tida visst er historisering som gjeld, ifølge Marius Wulfsberg i artikkelen Herfra til mangfoldige fellesskap – tendenser i 00-tallets litteraturkritikk i Prosa. Eg er nok påverka av autonomiestetikken som var norma då eg studerte. Men spesielt når det gjeld samtidslitteratur frå vårt eige samfunn, som vi kjenner så godt, meinar eg det viktigaste er å finne ut mest mogeleg om kva den einskilde boka formidlar av meining, om ho inneheld tankar eg skal ta med meg vidare. Å setje boka i samfunnsperspektiv er også viktig, men før ein kan gjere det, må ein ha gjort ei ganske grundig tolking, hvis ikkje risikerer ein å sjå berre det ein umiddelbart kjenner igjen. Kontekstualisering, samanlikning – alt det der … Ikkje så viktig som å sjå det originale i kvar bok, spør du meg.

Men ein kjem ikkje vekk frå at kven som les er nesten like viktig som kva ein les, uansett kor grundig ein tolkar og analyserer. I den nemde artikkelen av Wulfsberg samanliknar han tre bøker av tre gode kritikarar; Ane Farsethås, Kaja Schjerven Mollerin og Tor Eystein Øverås, og viser at dei har ulike tilnærmingar. Det fekk meg til å tenke på korleis ikkje berre personlegdomen, men også livssituasjonen vår påverkar oss som lesarar.

Då eg las essayet Ane Farsethås skreiv om boka si Herfra til virkeligheten i Morgenbladet i samband med lanseringa, kjente eg meg på ingen måte igjen i det ho skreiv om samtidslitteraturen. Ikkje at eg tvilte på at analysene hennar var gode, det var berre at eg ikkje har hatt den livskjensla ho skildra, og difor heller ikkje hadde lagt merke til dette. At livet skulle vere så lett, så uverkeleg og keisamt? Nei, kan ikkje seie det. Snarare for  mykje indre dramatikk for min del, for mykje samvit og for lite lettsinn. Kanskje er det difor eg ofte ser psykologien når eg les skjønnlitteratur.

Spesielt i lesinga av Carl Frode Tiller vart forskjellane tydelege: Eg har lese forfattarskapen grundig fordi eg har skrive ein artikkel om han, men den sterke kjensla av det uverkelege hadde eg ikkje lagt merke til. Det eg las, handla om utforsking av identitet og av akutte psykiske og relasjonelle vanskar.

Tor Eystein Øverås er ifølgje Wulfsberg den av dei tre som skriv mest av seg sjølv inn i kritikken. Eg har lese ein del av han, og har veldig sansen for måten han brukar seg sjølv på; også kritikk kan vere litterær. Eg har nølt med å gå så langt i å ta meg sjølv inn i kritikken – men kanskje mest fordi eg har skrive mest i kortformat. Ofte er det spalteplassen som blir det avgjerande; eg treng plassen til å seie mest mogeleg om boka. Men uansett – Øverås har skildra noko eg kjende meg godt igjen i. Eg har diverre ikkje boka her no, eg trur det var Livet! Litteraturen! Men parafrasert:

Lenge opplevde han det som at litteraturen var viktigare enn livet. Men så snudde det – det skjedde noko som gjorde at livet krevde heile merksemda hans, og litteraturen vart mindre viktig. Slik var det for meg ein periode i 20-åra, før eg starta på litteraturvitskap, men også inn i litteraturstudia. Det var først då familielivet byrja å bli verkeleg hektisk, i byrjinga av 30-åra, at det store behovet for å kunne forsvinne inn i orda dukka opp igjen.

Så har eg lese mange av essaya Kaja Schjerven Mollerin har hatt i Klassekampen, og som no er samla i boka Sammen, hver dag. Også ho er ein svært dyktig kritikar som eg likar å lese. Men det er ein viktig forskjell mellom opplevinga vår: For meg er ikkje litteraturen først og fremst ein stad å oppleve fellesskap. Eller – kanskje gjer eg det på eit vis, men svært indirekte i så fall. I tenåra var litteraturen for meg ein tilfluktstad, ein stad å gløyme meg sjølv og oppleve det framande. I studietida, då det skjedde så mykje anna, vart lesinga mindre viktig for meg, men å lese analytisk vart viktigare. No er litteraturen ein stad å vere aleine – igjen flyktar eg vekk frå alt rundt meg og inn i den usynlege verda.

For i min heim er vi verkeleg saman – kvar einaste, bidige dag! Ungane mine er det viktigaste i livet mitt, men for meg – som i praksis vaks opp som einebarn og var vant til å vere aleine med tankane mine ganske lenge kvar dag heilt til eg var over tredve  – var det eit sjokk å plutseleg ha tre ungar som trengde meg til absolutt alt.

Sjølv no som dei er sju og ni år: Få dei opp av senga, inn i kleda, få mat i dei, få dei til å pusse tennene og greie håret, sende med dei alt dei treng til skulen, nokre dagar levere dei på skulen. Så hente dei på skulen, få i dei mat igjen, bestemme kven som får sjå på tv eller spele Wii, få dei til å gjere lekser, megle når dei kranglar, svare på alt dei lurer på, få i dei kveldsmat, få dei til å pusse tennene, få av dei kleda, lese for dei, synge for dei. Og så treng dei ting. Og dei skal vere med på fritidsaktivitetar. Og dei skal i bursdagar. Og dei vil ha besøk av vener. Jada, dei har ein far også. Men dei krev så mykje av meg, heile tida. Kvar dag.

Det er eigentleg bra for meg, eg trengde den nærleiken, den kjærleiken som familien min gir meg. Men alt er ikkje bra alltid. Eg har i periodar kjent meg einsam, midt i det travle familielivet. Eg har kjent det som at eg forsvann, at det berre var ei rekkje praktiske funksjonar att, ein kropp som skulle vere varm og trygg for andre. Då var litteraturen igjen ein stad å flykte til, for å finne meg sjølv igjen.

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Kritikken blir skrive av levande menneske i konkrete livssituasjonar, og det formar kva vi les i bøkene og kva vi skriv om dei. Andre folk er jo forskjellige, dei som les aviser og bokmeldingar er forskjellige. Så da må det vel vere eit mål at kritikarar er forskjellige også, håpar eg, at vi kjem frå ulike bakgrunnar og er i ulike faser av livet. Som eg har vore inne på før, i innlegget Kritikk sjølv mor kan skrive, kan vilkåra for kritikk gjere det vanskeleg å halde på lenge. Det er synd om det gjer at kritikarar blir ei einsarta gruppe, med like erfaringar. Og at dei gjer seg ferdig med kritikken når dei kjem over i andre livsfaser.

Det gjeld å finne balansen: Mest liv, men med eit eige rom i orda. Eg trur eg nærmar meg det no.

I ettertid har eg korrigert meg sjølv i dette innlegget Sjølvkritikk og pengar.

Litteraturnerd

Lest for mange bøker, og altfor tidlig i livet.
(Dag Solstad, 17. roman)

I 17.roman av Dag Solstad møter vi igjen Bjørn Hansen, revisoren som i Ellevte roman bok atten gjorde trygdesvindel ved å late som han vart lam. Vi får høyre korleis han lever etter at fengselsdommen er sona, at han driv eit importfirma og økonomisk rådgjeving til kriminelle. Etter at pensjonsalderen er nådd, reiser han for å vitje sonen og bli kjend med barnbarnet og svigerdottera han har fått medan han satt i fengsel. Det går ikkje så bra. Bjørn Hansen klarer ikkje å opne seg, klarer ikkje å snakke med familien. I staden rømmer han rett før eit middagsselskap, knust av at han – i eigne auger – er sosialt mislukka.

I neste blogginnlegg skal eg refere mykje interessant som vart sagt om desse to bøkene under eit arrangement om Dag Solstads forfattarskap ved Litteratursymposiet i Odda i haust. Men akkurat no lurer eg på dette:

Er Bjørn Hansen ute av stand til å trivst i sosialt samvere med andre fordi han har ”lest for mange bøker, og altfor tidlig i livet”, slik det står i boka, eller er det kanskje omvendt; at dei av oss som synes det sosiale livet kan vere vanskeleg heller tyr til bøkene, altså i vesentleg større grad enn andre? Eg trur nok mest på det siste. Bøker er unekteleg enklare å vere saman med enn folk.

I leseprosessen kan ein «møte» folk og lære om livet utan å risikere noko. Og ein kan bruke god tid til å analysere situasjonane som vert skildra, og dermed få med seg slikt som ein kanskje ikkje ville ha skjøna i ein faktisk situasjon. Det er nokon av oss som må ha ting stava for seg … Det er kanskje drøyt å hevde at litteraturnerdar har mindre sosial intelligens, eller EQ, enn andre. Og det vert jo sagt at ein lærer mykje av å lese. Men eg trur likevel at det ein lærer ved å lese påverkar den teoretiske sosiale intelligensen meir enn den operasjonelle, om det gir meining å seie? Det same gjeld kanskje det å skrive versus det å snakke. Ta meg, til dømes, og det eg skreiv om i det forrige blogginnlegget mitt.

I ettertid har eg spurt meg kvifor eg ikkje berre spurte Gro (Jørstad Nilsen), då vi var saman i Odda, om kvifor vår felles ven Peter (Mickwitz) ikkje hadde blitt invitert til å lese frå den nye diktsamlinga si når han likevel var på Litteratursymposiet? Eg tenkte nok at det ikkje var vits i å ta opp dette når saka alt var avgjort, men grunnen var kanskje først og fremst at det verka som eit ubehageleg samtaleemne? Så – etter at eg hadde kome heimt og lese den nye diktsamlinga, ausa eg meg opp og ut – over nettet. Det var nesten som det å skrive om kva eg tenkte vart viktigare enn den vurderinga eg tidlegare hadde gjort om å la emnet ligge. I ettertid angrar eg på begge deler, det hadde vore best å ta opp spørsmålet munnleg og privat i Odda. No har blogginnlegget sjølvsagt blitt lese av så få folk at det nesten er for ein ”privat” samtalesituasjon å rekne … men prinispielt er i alle fall blogging offentleg.

Også tidlegare har eg gjort liknande dårlege vurderingar fordi eg ikkje har klart å forutsjå andres reaksjonar. Slik sett er blogg eit farleg medium. Likevel har eg denne trangen til å skrive om ting – ikkje berre skrive alt eg tenkjer, men til å jobbe med å finne formuleringane og strukturere ein tekst til eg er nøgd med det som står der. Det må vere noko i den prosessen eg treng, kanskje for å gjere det klarare for meg sjølv kva eg tenkjer.

Fra den siste boka til Vigids Hjorth, Leve posthornet!:

Spranget fra skrik til skrift, skrev jeg. Å oppnå i språket det som ikke kan oppnås i livet, skrev jeg …

Det er noko med det. Å skrive, eller lese, opnar mogelegheiter som berre fins i hovudet og på papiret (eller skjermen). Livet elles er meir tungrodd, for å seie det forsiktig. Og då kan det vere litt for freistande å ta tilflukt i det skrivne ordet.

Ein lang og brei samtidslitteratur

Eg har aldri vore oppteken av aktualitet. Samtida er noko som glir forbi medan eg prøvar å danne meg eit bilete av dei store konturane i landskapet, og ofte synest eg det er mest støy i dei såkalla aktualitetane, gjentakingar av meir eller mindre identiske utsegner og hendingar, ja, til og med uendeleg med prat om saker som ikkje har hendt enno, spekulasjonar om kva ein trur vil skje, eller korleis det blir dersom det skjer og ikkje det. Så har det med åra gått opp for meg at det ikkje er alt som skjer akkurat no som berre er overflatestøy, nokre hendingar er verkeleg dramatiske og endrar samfunnet vårt grunnleggjande.

Også i litteraturen har eg gått frå å vere totalt likegyldig til tidsaspektet til å skjøne at det er eit poeng å få med seg kva som rører seg i tida. Men i mange år var det biblioteket som forsynte meg med lesestoff, og eg oppfatta alt som stod i hyllene som like aktuelt. Eg såg ikkje på årstall, knapt nok på forfattarnamn og aldri på forlag. Det var berre titlane og dei første setningane som gjaldt. Det var først då eg byrja å melde bøker i avisa at eg blei kjent med mange av dei gode forfatterane i Norge som skriv akkurat no, og skjøna at litteraturen speglar det samfunnet eg er ein del av – akkurat no.

Likevel – å berre vere oppteken av det som til ei kvar tid er nytt og aktuelt, er for meg som å vere på tur i ein buss som aldri stoppar, kor passasjerane trengjer seg saman rundt sjåføren for å bli den første til sjå kva som vil dukke opp langs vegen. Det passar meg dårleg. I det litterære landskapet kjenner eg meg meir som ein katt: Eg vil vere fri til å smette litt hit og litt dit. Innimellom passar det meg å ta ein tur attende for å fordjupe meg i ei bok som gir eit anna perspektiv eller er vakker på ein ansleis og for meg ny måte – sjølv om ho kanskje er femti eller sytti år gamal.

I romanen 16.07.41 skriv Dag Solstad at «Det er min bestemte oppfatning at et dannet menneske må leve innenfor et spenn på 500 års samtid. 250 år tilbake i tid, og 250 år fram i tid.» Etter den definisjonen er eg på ingen måte eit danna menneske, og det sjølv om Solstad vedgår at «Å våge å trekke linjer 250 år framover krever en utopisk fornuft som er uhyre sjelden, ja kanskje ikke finnes hos noe menneske innen vår kulturkrets, i vår tid.» Men eg likar tanken – det er eit perspektiv eg gjerne tek inn i omgrepet samtidslitteratur.

Georg Johannesen har skrive ein stad at det ikkje finst éi samtid, men mange samtider (parafrasert etter minnet. Om nokon har referansen, blir eg glad for eit tips!) Det er ei sanning eg har kjent på kroppen som konservativ vestlandskristen jentunge, og ei sanning det er altfor lite merksemd rundt. Stadig vekk les ein i avisene ting som at «vi» i vår tid ikkje blir sjokkert av noko, at «vi» meinar og trur slik og sånn, eller – også i bøker – at det er så vanskeleg å finne meining i kvardagen fordi alt er lov og livet har blitt så lett. Vel, det gjeld kanskje mange i Norge, men langt frå alle.

For den unge meg var dei tunge, moralske, katolske dilemmaene i Graham Greenes Den dypeste grunn eller Makten og æren mykje meir aktuelle enn det meste av norsk samtidslitteratur på slutten av 80- og byrjinga av 90-talet. For meg som vaksen har Assia Djebar si skildring av oppveksten i Algerie vore meir gjenkjenneleg enn dei fleste barndomsskildringane frå Norge dei siste 20 åra (og det har ikkje vore få!)

Heldigvis er litteraturen ein stad for å bli konfrontert med det ein ikkje har erfart sjølv, og på den måten har eg lært mykje. Men gjenkjenning og perspektiv på eige liv er viktig, og det kan dukke opp på uventa stader om ein av og til hoppar av den bittelitte bussen kalt «norsk samtidslitteratur».

Leseklemma 2

I går forkynte eg så overmodig at alt anna måtte vike fordi eg eg skulle lese den nye romanen til Trude Marstein. Det var sjølvsagt rein ønsketenking. Med ein gong eg slutta å skrive og bladde opp i boka, høyrde eg at gutungane spelte Wii med ganske høgt lydnivå, og frå kjøkkenet kom radioprogrammet mannen min høyrde på medan han laga middag. Etter 20 minutt lesing gjort mogeleg av øyreproppar, var middagen ferdig. Så viste det seg at vi ikkje hadde meir tid enn vi måtte ha for å gjere oss klare til eit nytt bursdagsselskap. Stryking av skjorter, fletting av hår, masing, masing og atter masing.

Det var eit hyggeleg selskap, kaker og kaffe er aldri feil. Men då vi var heime igjen og ungane i seng omlag klokka åtte, hadde vindrikkinga og seinlegginga frå kvelden før innhenta meg, eg var så sliten at eg kjende meg solbrent i kinna, på leppene og inni hovudet. Eg trengte å setje hjerna på lading ei stund: Bretting av nyvaska klede til Goldbergvariasjonane er power-husmormeditasjon. Og sidan å skrive er mentalhygiene, måtte eg skrive ned nokre tankar medan dei var ferske også. SÅ var det endeleg lesetid.

Idag har eg hengt over pulten på jobb og venta på at dagen skal ta slutt. Det er min hentedag idag, deretter blir det nok lesing og soving om kvarandre innimellom lekse- og kveldsrutinene.