litteraturfestival

Fri og frynsete

Det var fint å være alene, syntes Werner.
Det var rolig.

Gro Dahle: Ikke gi opp håpet, Werner (2005)

Sidan 1. august i år har eg vore frilansar på heiltid – nesten. Eg har hatt ei bokmelding på trykk kvar veke, og så har eg jobba tre timar i veka som nettredaktør for Kritikerlaget. Eg har også jobba fem torsdagar for den gamle jobben min på universitetet, sidan dei trengte litt hjelp i ein overgangsperiode.

Førre veke var eg i Tromsø for å skrive om Ordkalotten internasjonale litteraturfestival for Dag og Tid, og eg var ikkje heilt ferdig med tekstane til avisa før i går ettermiddag. Så sant eg ikkje er begeistra eller har hissa meg opp over noko, har eg vanlegvis ein trang til å uttale meg med ei meng av atterhald og modererande ord, noko avisredaktøren sjølvsagt ikkje hadde sansen for. Så eg måtte gå nokre runder og skjerpe formuleringane. Eg var altså ikkje udelt positiv til opplegget i Tromsø, når eg verkeleg kjende etter, samstundes føles det ikkje så greit å vere deltakar på ein festival og så reise heim og vere kritisk.

– Du skal ikkje få vener, du, veit du, sa redaktør Gjerdåker til meg i telefonen, og det er vel kanskje det som plagar meg innimellom. Avisa og publikum har sjølvsagt interesse av tydeleg tale, dei bryr seg jo ikkje om kva arrangørane føler. Eg bryr meg eigentleg om det, men kan ikkje tenke slik. It’s a dirty job, but someone’s gotta do it.

Denne veka er altså den første veka sidan sommarferien der eg er heime aleine kvar dag. Heilt aleine – frå ungane går klokka åtte til dei kjem att kvart på fire. Det er, som Werner slo fast, roleg. Av og til kjennest det som eg har blitt førtidspensjonert. Så minner eg meg sjølv på at eg faktisk jobbar. Det blir kanskje ein tur på butikken eller biblioteket i løpet av dagen, men stort sett sit eg ved maskina og enten jobbar eller skiftar frenetisk mellom eposten og diverse sosiale medier medan eg prøvar å kome igang med å jobbe. Nokre dagar kan eg leggje meg på sofaen og berre lese ei bok, og kalle det jobb. Det er fantastisk!

I dag har eg jobba med nye søknader om stipend for kritikarar. Ein av fleire ting ein frilansar driv med utan å vite om det blir pengar av det. Det er så langt ikkje eigentleg tanken på inntekta no som er det verste med å ikkje ha vanleg løn, men tanken på pensjonsalderen. Og av og til tanken på at ungane kanskje må klare seg med færre ting og færre ferieturar enn andre ungar. På den andre sida trur eg at det er det beste både for ungane mine og for miljøet at vi har meir tid saman enn mykje pengar til forbruk. Og det finst ingen garanti for å nå pensjonsalderen …

Men nokre dagar er serotonin-nivået i hjerna farleg lågt, og då er eg overtydd om at ikkje berre fell eg no utanfor arbeidslivet og ein anstendig levestandard for resten av livet, men eg er også ubrukeleg både som kritikar og mor. Dessutan innser eg at framtida aldri er mørkare enn når ein god epoke går mot slutten, og til ei forandring kjennest det som dette ikkje berre gjeld resten av verda, men også Noreg. Pressestøttekutt, privatisering, pokerturneringar og proffboksing. Pokker ta dei!

Likevel verkar verda alltid som ein litt betre stad når eg har fått levert eit arbeid og kvilt meg, kanskje gått ein tur i det fine haustveret.

Eg skal prøve å finne ut kven eg er som skrivande menneske og kva slags arbeidsliv eg vil ha dei neste åra. Skal eg verkeleg vere den som stadig vekk kjem med dei kritiske innvendingane?

Hm.

Hm.

Norden les Solstad

Her er eit kort referat av paneldebatten om Dag Solstad som vart arrangert i samarbeid mellom Nordiska seminariet og Litteratursymposiet i Odda 12. oktober i haust. (Referatet er nok langt frå utfyllande, og truleg prega av kva eg personleg syntes var mest interessant. Andre som var til stades må gjerne supplere!) Deltakarane var poet Peter Micwitz frå Finland, kritikar Mai Misfeldt frå Danmark, forfattar og kritikar Tor Eystein Øverås frå Norge og Dag Solstad sjølv. Ordstyrar var Gro Jørstad Nilsen, som òg var arrangør. Micwitz, Misfeldt og Øverås hadde fått i oppdrag å lese og seie noko om Ellevte roman bok atten og 17. roman.

Peter Mickwitz fokuserte i sitt innlegg på avbrot og oppbrot i dei to romanane. Ellevte roman bok atten startar med at Bjørn Hansens bryt ut av kjernefamilien for å flytte inn hos Turid Lammerts. Seinare bryt han ut av relasjonen med henne også, men Mickwitz påpeiar av sjølve brotet med henne ikkje vert skildra. I staden gjer Solstad eit poeng av å ikkje skildre dei to åra det tok frå Bjørn Hansen bestemde seg for at han ikkje lenger ville leve med Turid Lammerts til brotet faktisk skjedde. Mickwitz kalte dette  ”avbrotets poetikk”, og meinte å sjå at hopp, avbrot og mellomrom går igjen i komposisjonen av både Ellevte roman bok atten og 17. roman.

Som eksempel nemde han at forfattaren i 17. roman gjer eit poeng av mellomrommet mellom bokstavane på skiltet til optikarbutikken Bjørn Hansens son driv. Bjørn Hansen ser også sonesonen sin berre på avstand, flygande over han i lufta i ei hangglider-scene Mickwitz framheva som eit høgdepunkt i 17. roman. Bjørn Hansens sviktande minne for detaljar frå livet hans før fengselsopphaldet las Mickwitz også som uttrykk for ein medviten avbrots-estetikk; Bjørn Hansen markerar at at det er eit definitivt avbrot mellom hans gamle liv og det livet han lever etter fengselsopphaldet. Mickwitz kalte dei to romanane for ”siffer-romanar”, og antyda at det finst mønster i kor mange år det går mellom dei periodane i livet til Bjørn Hansen som vert skildra.

Mai Misfeldt spurde i sitt innlegg: Kven er Bjørn Hansen? Ho hevda at han berre er ei førestelling av ein mann; det er lite informasjon å finne om kven han er som person. Det ser også ut til å vere få menneske som verkeleg har rørt ved Bjørn Hansen. Det einaste dømet ho kunne finne var minnet Bjørn Hansen hadde om den gongen den vesle sonen hans rykte i handa hans fordi han vart redd for ein hund.

Misfeldt beskreiv Ellevte roman bok atten og 17. roman som monologiske forteljingar gjort i ”selviakttagelsens ånd” og Bjørn Hansen som ein tekntydar, fråkopla frå verda og stadig forført av sine eigne førestellingar og illusjonar, mellom anna om kvinner og om den ”fridomen” han trudde han ville finne i livet som ufør. Misfeldt hevda at Bjørn Hansen liknar på hovudpersonen i Marcel Prousts På spor av den tapte tid og at Solstad skreiv seg inn i ein reint mannleg europeisk litterær tradisjon. Bjørn Hansens son vert som vaksen skildra som ein som berre er oppteken av overflata. Bjørn Hansen ser lenger, men er handlingslamma, han klarer ikkje å oppnå kontakt med menneska rundt seg.

Tor Eystein Øverås skildra Ellevte roman bok atten som ein stram, scenisk oppbygd roman med ei klar form for gåtefullheit. Romanen skildrar ein far som ikkje likar sin eigen son. Tematisk såg Øverås ein tråd tilbake til Solstads novelledebut Spiraler frå 1965. I novella Invaliden vert menneska skildra som trugande, medan bøkene og senga er dei faste haldepunkta i tilveret for hovudpersonen. I Ellevte roman bok atten ønskar Bjørn Hansen å gjere rullestolen til sitt faste punkt.

I 17. roman kan det verke som bøkene har blitt Bjørn Hansens nærmaste pårørande, og han lukkast ikkje med å etablere nye familiære band. På 90-tallet skildra Solstad mangel på kontakt mellom fedre og søner, og dette ser vi også i 17. roman. Livsmeininga for hovudpersonen er ikkje i dei nære relasjonane, men i dei store spørsmåla om livet – i bøkene. I avslutninga av romanen er det ikkje Bjørn og sonen, men Bjørn og Søren (Kierkegaard). Han misser relasjonane, men bevarer bøkene: ”Gudsjelov var det ikke omvendt.”

Gro Jørstad Nilsen spurde Dag Solstad om han ser nasjonale forskjellar i korleis bøkene hans har vorte mottekne i dei nordiske landa. Solstad svarte at forskjellane går på tvers av landegrensene, men at den norske resepsjonen sette han inn i ein norsk tradisjon. Elles meinte han at den norske kritikken då han debuterte var kunnskapslaus om den europeiske litterære tradisjonen. Solstad fortalde at han som ung beundra svenske forfatterar, som han syntes var på eit mykje høgare nivå enn dei norske. Jørstad Nilsen ville vite korleis Ellevte roman bok atten og 17. roman hadde blitt vurdert i dei andre nordiske landa. Solstad sa at mottakinga stort sett hadde vore god, men at det var fleire i Danmark som ikkje likte Ellevte roman bok atten. Kanskje fordi boka var forut for si tid? Elles sa Solstad at han har vore plaga av at det har blitt lagt så stor vekt på bøkene hans som humoristiske. Han sa at han i skriveprosessen ikkje interesserer seg for å skildre dei rasjonelle handlingane og vala, og at han i romanar kan ”si det som det er”. Vidare at han helst vil skrive presise bøker, men at han som lesar likar å lese lange, omstendelege bøker.

Da Solstad vart beden om å kommentere lesingane paneldeltakarane hadde gjort av romanane hans, sa han at han ikkje var i stand til å sjå kva stod i eigne bøker, at han då berre hugsar intensjonane han hadde då han skreiv dei.

Poesi og provinsialisme

Poesiarrangmenta ved Litteratursymposiet i Odda var interessante og underhaldande. Men den mest erfarne poeten i rommet sat blant publikum med ei heilt nyutgjeven bok i veska.

en avlagd
ort /var/ en
industrihall som står tom
som står stilla i en ström
av snabb tid ljusen
släcks
ljusen tänds
samtidigt:
upplöst/upplyst som
du gör dina circklar
runt detta utanför försöker dig

(Peter Mickwitz, 2012)

For snart to veker sidan var eg på Litteratursymposiet i Odda. Eg reiste for å møte andre deltakarar i Nordiska seminariet, ei gruppe av kritikarar og forfatterar frå dei nordiske landa som møtes til gjensidig inspirasjon og kulturutveksling (som er organisert under paraplyen til fsl: Fria seminariet i litterär kritik). Eg hadde ikkje oppdrag på festivalen, men fordi Nordiska seminariet-medlem Gro Jørstad Nilsen deltok på arrangørsida, var eg så heldig å få dekt mat og festivalpass. Eg hadde det veldig fint der, men har tenkt meg meir kritisk etterkvart når det gjeld éit aspekt ved festivalprogrammet.

Poetane Henning Bergsvåg, Erlend Nødtvedt og Tormod Haugland (sistnemde har òg skrive mykje prosa) var med på fleire arrangement i løpet av symposiet. Dei er alle gode forfatterar og veldig gode til å framføre sin eigen poesi. Å høyre opplesingane deira er inspirerande fordi dei klanglige og rytmiske elementa i poesien kjem så tydeleg fram – det vert nesten ein musikalsk oppleving, noko som også fint framhevar det humoristiske potensialet i tekstane. Eg fekk med meg to poesiopplesingar, men eg veit det var fleire.

På eit arrangement laurdag føremiddag las alle dei tre norske poetane – som også er del av same vennegjeng – eigne dikt og samtalte etterpå, saman med den for tida skandaleomsuste svenske poeten Johan Jønsson. (Klassehatdebatten i Sverige oppstod etter ei diktopplesing som skapte sterke reaksjonar. Det er ein bragd i seg sjølv for ein poet å setje dagsorden i samfunnsdebatten på den  måten!)

Johan Jönsson var ein spennande og aktuell festivaldeltakar som deltok på fleire arrangement. Klassehatdebatten skaper engasjement enno, og i tillegg kom den norske omsetjinga av den 600 sider lange diktasamlinga hans, Jfr. turnusplanen, ut medan symposiet gjekk føre seg. Jönsson har vore produktiv som poet sidan debuten i 1992. Eg har ikkje lese noko særleg av han, difor tok eg ikkje sjansen på å skrive i ingressen ovanfor at den beste og mest erfarne poeten sat i publikum. Men det er forsåvidt ikkje eit poeng her å lage ei rangert liste over poetane.

Av dei tre norske poetane var det kun Tormod Haugland som har utgitt bok i år, Straumen går. Henning Bergsvåg las dikt som har vore publisert i avis og tidsskrift i tida etter forrige – og hans fjerde – diktsamling Over elven Tweed (2010), medan Erlend Nødtvedt, som gav ut Bergens beskrivelse i fjor, valde å lese frå debutsamlinga Herudes frå 2008.

Ved sidan av meg i publikum sat altså den finlandssvenske poeten Peter Mickwitz. Han har blitt ein ven gjennom Nordiska seminariet, så det er sjølvsagt ikkje tilfeldig at eg tek opp dette, men vurdér saka sjølv: Mickwitz debuterte som poet med diktsamlinga i ljuset i 1991, og har sidan utgjeve fleire diktsamlingar, essaysamlingar, diktantologiar og omsetjingar. Han har motteke fleire litterære prisar og har dei siste to tiåra – som både svensk- og finsktalande – vore ein sentral person i det litterære Finland. Og i haust er han aktuell med diktsamlinga som du gör dina circlar runt detta utanför.

Mickwitz var invitert av Gro Jørstad Nilsen til å delta i ein paneldebatt om forfattarskapen til Dag Solstad. Eg veit at Jørstad Nilsen prøvde å få det til slik at vi fekk høyre Mickwitz lese frå den nye diktsamlinga si når han først var boden til symposiet med reise og hotellutgifter dekte, men det let seg tydelegvis ikkje gjere. Eg er normalt ikkje ein forsvarar av aktualitetsprinsippet når det gjeld kva litteratur ein skal gi merksemd. Men kva grunnar kunne festivalleiinga ha til å – ved alle poesiarrangementa – prioritere Bergens-kameratane framfor den bokaktuelle og alt betalte festivaldeltakaren Mickwitz? Er det ikkje noko provinsielt ved ein slik demonstrativ mangel på interesse for aktuell nordisk poesi som ikkje blir pusha av eit norsk forlag?

Eg set stor pris på poetane frå Bergens-miljøet, og dette er ikkje meint til forkleinelse for nokon av dei. Men det kan illustrerer saka at Tormod Haugland ved eit høve fortalde meg at han hadde vore svært oppteken av poesien til Mickwitz tidleg på 90-talet, altså før Haugland sjølv hadde debutert. Han vart også svært interessert då han fekk høyre at Mickwitz var aktuell med ny bok.

Det som gjer meg flau på vegne av det litterære Norge, er at ein høgt respektert poet frå eit naboland blir invitert kun for å rose vårt eigen litterære helt, Dag Solstad, utan å få høve til å vise kven han sjølv er som forfattar. Medan dei populære og – i denne samanhengen – lokale, litterære kompisane blir fronta ved alle høve. Ein festival som vert arrangert omtrent i heimtraktene til den internasjonalt orienterte poeten Olav H. Hauge bør kunne opne opp perspektivet til å omfatte våre nærmaste naboland, spesielt når naboen troppar opp på dørstokken.

Kommentar frå bakevja

Laurdagar går vanlegvis med til husarbeid og innkjøp. Denne helga er det to barnebursdagar og eit førtiårslag, med besteforeldre som overnattande barnevakter, så da blir det jo litt å ordne. Helg er familietid, men under frokosten blir blikket alltid dradd mot avisene; Dag og Tid, Morgonbladet og Klassekampens bokmagasin. Idag endte det med at dattera mi kom og satte seg på fanget mitt for å få heile merksemda.

Akkurat då eg kom heim frå ei handlerunde midt på føremiddagen, byrja Kurer på P2, med tema kunstkritikk. Det styrka moralen å høyre at mellom anna Håkon Bleken understreka kor viktig det er med kritikk, sjølv når kritikaren yter kunstnaren motstand. Trur han sa at god kunstkritikk kan vere på nivå med kunsten, og kan sjåast som ei eiga kunstform – muleg at eg blandar litt kven som sa kva. Eg fekk ikkje med meg alle namna.

Øyvind Storm Bjerke deltok også i programmet, han er no fungerande leiar i Kritikerlaget. Han understreka at fordi dei økonomiske vilkåra for kritikarar er så dårlege, blir gjennomstrømminga høg. Eg veit kva han snakkar om, for eg synes stadig det dukkar opp nye namn, mange av dei er også veldig dyktige. Dei byrjar, går forbi meg og forsvinn ut i interessante jobbar i kulturfeltet, slik kjennest det i alle fall. Som det har blitt uttala (av Audun Lindholm): Dei beste går over i godt betalte jobbar … Veit ikkje kva det seier om oss som framleis (såvidt) held det gåande, men.

Denne helga er det Kapittel-festival i Stavanger, og eg veit at mange av kritikerkollegaene mine er der. Eg går nok glipp av ein del sosial «networking», men elles gjer det meg ikkje så mykje å vere heime. Det er grenser for kor mange nye forfattarar eg klarer å «absorbere» likevel, det er så mykje å følgje med på at det går heilt rundt for meg. Å vere breidt orientert er sjølvsagt verdifullt, men eg vil heller prioritere fordjuping. Og forfattarintervju skal vere veldig gode før eg synes det er særleg interessant. Men i oktober skal eg til Odda, så hvis det blir bra, får eg sikkert lyst til å reise meir.

På tide å byrje fjørpussen, det er lang reiseveg til 40-årslaget.