litteraturkritikk

Usynleg skrift

Kven må eg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

Etter å ha publisert litteraturkritikk i 15 år er eg framleis eit ukjent namn i den offentlege debatten. Merethe Lindstrøm er vinnar av Nordisk Råds litteraturpris og utgav ei ny bok med fantastiske noveller i fjor haust, men vart nesten ikkje nemnd då året skulle oppsummerast. Tomas Espedal har på si side fått dei tre siste bøkene sine nominert til Nordisk Råds litteraturpris, sjølv om den siste har blitt kalt ei «mellombok» av mange kritikarar. Kva faktorar er ulike? Kjønn og nettverksbygging.

Eg hadde min første litteraturvitskaplege artikkel på trykk i Bøygen i 1997. I 2001 byrja eg som bokmeldar i Vårt Land, og ei av bøkene eg melde var Halvbroren av Lars Saabye Christensen. Eg var ikkje begeistra. Derimot vart eg bortimot ekstatisk av Hans Herbjørnsruds novellesamling Vi vet så mye. (Når eg ser attende, er det nok symptomatisk for meg som meldar: Eg blir kjenslemessig engasjert, og om eg reagerer negativt på noko i teksten, kan eg bli sarkastisk. Og eg sjekkar aldri kva andre meinar før eg publiserar.)

Det året vart nett desse to bøkene nominerte til Nordisk Råds litteraturpris. Eg håpa hardt på Herbjørnsrud, men det vart Saabye Christensen, gitt. Same haust arrangerte Kritikerlaget ein salong i serien «Hvor god er egentlig …» med fokus på Halvbroren. Dei hadde ikkje klart å finne ein meldar som hadde skrive negativt om boka, difor hadde ein i arrangementskomiteen tatt på seg rolla som djevelsens advokat. Eg sat i publikum, og då det vart opna for innlegg frå salen, heldt eg eit kort innlegg.

Det var kanskje ikkje så rart at eg, som relativt fersk bokmeldar i ei nisjeavis, ikkje vart lokalisert og spurt om å delta i denne debatten. Idag, tolv år, hundrevis av tekstar og fleire verv i Kritikerlaget seinare, skulle ein tru at situasjonen var ein heilt annan. Men slik er det ikkje.

I helga var ein ung, mannleg kritikar i Morgenbladet intervjua i Dagens Næringsliv. Han hadde blitt omtala i ei bok av ein forfattar han tidlegare har gitt ei negativ bokmelding. Eg var kort sitert i same artikkel, men ikkje namngjeven. «Dag og Tid skriver».

Same kritikar vart i fjor haust invitert til ein Kritikarsalong der kvelden gjekk med til å diskutere med ein annan profilert, mannleg kritikar kvifor han var meir negativ enn alle andre til ein historisk roman av ein kjend, mannleg forfattar. Året før sat han i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2012. Der sat også ein mannleg kritikar som, utan at eg hadde fått det med meg, ei stund hadde meldt bøker i Vårt Land. Denne kritikaren sat igjen i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2013.

Eg har i løpet av åra som kritikar blitt beden til tre paneldebattar. Ingen i regi av Kritikarlaget, men eg har sjølv arrangert debattar for Kritikarlaget, og ein gong representert Kritikarlaget som stand in for leiaren fordi ho ikkje hadde tid til å reise dit debatten foregjekk. Eg var nemleg i Litteraturseksjonens arbeidsutval i to år, det siste året som leiar. I samband med dette skreiv eg eit og anna innlegg på vegne av laget, og slik enda eg også i spaltene til eit av våre mest prestisjetunge litterære magasin.

Då eg gjekk av som leiar, var det imidlertid som om eg også fall under radaren til redaksjonen. Eit oppfølgingsinnlegg i ein pågåande debatt vart ikkje trykt etter runder med bearbeiding, og det utan at eg fekk beskjed. Epostar med forslag om artiklar fekk ikkje svar. Ein kritisk kommentar på bloggen til tidsskriftet fekk heller ikkje svar, og då ein annan litteraturkritikar kommenterte dette på sin blogg, fekk kritikken eg hadde kome med omsider svar  på Facebook – i éi setning i eit lengre svar til den mannlege bloggaren, og utan at mitt namn var nemd.

Dette handlar ikkje om at eg har halde ein spesielt låg profil. Eg har ytra meg både i aviser og nettdebatt, og enno er det slik at eg innimellom er kritisk til bøker mange andre likar. Eg gjer det ikkje for å markere meg, og det har heller ikkje hatt den effekten. Tidlegare idag høyrde eg gjennom opptak frå ein litteratursalong der ei slik bok vart diskutert, Bergeners av Tomas Espedal, og ein av paneldeltakarane kunne opplyse om at «Dag og Tid» hadde innvendingar mot denne boka som dei alle likte. «En dårlig anmeldelse i Dag og Tid, altså», oppsummerte ordstyraren. Så sei ikkje at eg ikkje får merksemd.

Eg veit eg høyres bitter og misunneleg ut no, men eg skriv det likevel. For er det verkeleg slik at eg er usynleg fordi dei innspela eg har ikkje er gode nok? Kvinner som meg er altfor lette å halde nede fordi vi gjerne tolkar mangel på respons slik. Etter å ha tenkt gjennom dette, trur eg imidlertid ikkje det berre handlar om kjønn, men også om nettverksbygging.

På denne bloggen har eg ved to tidlagare høve forsvart Tomas Espedals krasse, emosjonelle utspel i media, truleg ikkje berre på grunn av sak, men fordi eg på eit vis kjenner meg igjen i tendensen til å gripe til emosjonelle spissformuleringar. Den siste boka hans, Bergeners, skuffa meg imidlertid, og kanskje hissa eg meg litt ekstra opp fordi han der lovprisar dei litterære kretsane eg sjølv står utanfor. Samstundes oversåg eg kva denne lovprisinga kunne få for effekt i praksis:

Eg meinte boka kunne bli oversett og «einsam» fordi ho er sjølvsentrert og sjølvmedlidande. Eg gløymde å ta med i reknestykket at Espedal, sjølv om han i boka skildrar kor einsam og trist han er, er god ven, ikkje berre med forfattarar, men også kritikarar i og utanfor det litterære miljøet i Bergen. Og det blir han rikeleg løna for. Eg veit ikkje dette sikkert, men det skulle ikkje forundre meg om dei to kritikarane som var mest negative til boka, hovudmeldaren i Morgenbladet og eg, er blant dei få som ikkje har møtt Espedal eller har tilknytning til miljøet i Bergen. Ordstyraren ved den tidlegare omtala debatten, er tre gongar nemd med namn i boka og omtala i rosande ordelag. Det var det ingen som syntes det hadde noko for seg å nemne i debatten.

I meldinga mi av Bergeners karakteriserer eg skildringa av den kvelden Karl Ove Knausgård var skulda for valdtekt, som «ein litterært avansert versjon av Se og Hør» og hevda at «Det er ikkje dette vi treng litteratur for.» Men der tok eg visst feil igjen. Vi treng litteraturen for å kjenne oss igjen og for å bli synlege, og dess nærare, dess betre. Helst med fullt namn.

«You’re nobody ‘till somebody loves you». Så kven må eg eigentleg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

I denne teksten har eg sjølv valgt å ikkje gjengi namna på andre kritikarar. Alle som er inside i miljøet vil raskt skjøne kven eg skriv om, men eg gjer det slik likevel for å illustrere to ting: Først for å vise kor unaturleg det er å omtale kva som har blitt gjort og sagt utan å seie kven det gjeld. Men viktigare er det at dei mekanismane som her er i sving, enten det handlar om kjønn eller nettverk, gjeld noko meir ålment, ikkje berre dei personane som eg tilfeldigvis har erfart noko gjennom.

Det kan nok seiast mykje om kva dette «noko» eigentleg er. Men eg har merka meg at det er stor uvilje blant kvinner mot å konkretisere kva slags hendingar «usynleggjering» eigentleg består i, og ikkje minst kven det er som driv med slikt. For vi vil for Guds skuld ikkje påstå at det gjeld nokon vi kjenner. Det er jo dei som skal vere nettverket vårt, og hjelpe oss fram. Spørsmåla er berre: Gjer dei det? Og i så fall kvifor/kvifor ikkje?

Tenke sjølv

Ho ligg rett ut på ein sofa med hovudet støtta opp av puter og tenker medan ho stirrar ut i lufta og røykjer. Etter at eg såg filmen om Hannah Arendt er det det biletet som sit igjen. Den replikken eg hugsar best er det ho seier til filosofen Martin Heidegger, som ho studerte under på Universitetet i Marburg: Eg vil lære å tenke.

Årsaka til at dette brende seg fast hos meg, er sjølvsagt at eg òg ligg på sofaen rett som det er. Eg les og tenker, og av og til sovnar eg. Det er jo fort gjort når eg er her aleine heile dagen. Om eg er fornuftig, går eg heller ut ein tur. Men om eg sit framfor datamaskina, ligg på sofaen eller er ute og går, gjer eigentleg ingen forskjell, poenget er at å vere kritikar i stor grad handlar om å ha tid til å tenke. Sjølvsagt tenker eg på mykje tull også, brukar tid på å sortere kjensler, på å tvile på meg sjølv og på å bestemme kva vi skal ha til middag  – eg er langt unna det nivået av tenking som Arendt dreiv med. Men å sjå henne, trigga noko i meg.

Tankearbeid
På den øya eg vaks opp, var mange fiskarar, og dei meinte at faren min ikkje arbeidde, som rektor sat han jo mykje på kontoret eller i  møte. For dei var berre fysisk arbeid ordentleg arbeid. Skal tru kva dei ville syntes om Hannah Arendt på sofaen, eller meg. Men å verkeleg konsentrere seg om ei tankerekkje er hardt og energikrevjande arbeid. Av den grunn tar dei fleste av oss mentale snarvegar så ofte vi kan, og drar konklusjonar basert på fordommar og vanetenking. (Daniel Kahneman skriv mykje om dette i boka Tenke – fort og langsomt.)

Sjølvsagt går det tankar gjennom hovudet på oss alle det meste av tida, arbeid av alle slag krev stadig vurderingar. Men kor godt resonnerer og vurderer vi, og korleis kan vi lære å bli betre? Eg trur at undervisninga i logikk, vitskapsteori og filosofihistorie, som var del av det studieførebunade Ex.Phil.-studiet på universitetet, har påverka tenkinga mi, og eg meinar at dette burde bli undervist på vidaregåande skule så fleire fekk det med seg. Vidare studier har sjølvsagt også betydd mykje. Likevel skulle eg gjerne, som den unge Hannah Arendt, ha hatt nokon til å lære meg å tenke.

For å tenke sjølvstendig, å gå vidare frå det ein har lært, setje ny informasjon inn i ein samfunnsmessig kontekst i stadig endring og dra nye konklusjonar, det er vanskeleg. Eg trur ikkje det er så mange einskilde menneske i verdshistoria ein kan seie verkeleg har tenkt noko nytt, noko med potensiale til å endre samfunnet. Det er vel difor det heiter seg at vi, altså vår kultur, «are standig on the shoulders of giants».

Å velge sine autoritetar
Likevel er det ikkje slik at å tenke ein tanke andre har tenkt før deg er bortkasta. Tvert om er sjølve tankeprosessen ein verdi i seg sjølv, og korleis ein har kome fram til noko er vel så viktig som konklusjonen. Skulle eg la vere å tenke gjennom saker fordi andre veit meir og er smartare enn meg? Skulle eg slutte å gjere sjølvstendige vurderingar av den grunn? For meg ville det vere å miste ei av dei store gledene i livet. Om ein ikkje prøvar seg fram, blir ein i alle fall ikkje smartare. Og å ta feil kan vere eit steg på vegen mot å finne ut noko viktig, om ikkje for verda, så i alle fall for ein sjølv.

Sjølvsagt kan det ofte vere freistande å stole på autoritetar som tenker for deg, det er ikkje utan grunn at den følgjande salmestrofa ofte blir sitert: «Når jeg har tenkt meg trett til døden, si så hva du har tenkt, o Gud.» (Fra salmen «Lær meg å kjenne dine veie») Og det er viktig å kunne stole på andre, det er samfunnet vårt basert på. Men også kven ein skal stole på, er ei viktig avgjerd som bør vere basert på gode vurderingar. Om mange ukritisk lar seg styre av sterke leiarar, er det ein fare for demokratiet – tenk Hitler. Så medan ein autoritet på eit område jobbar for å vinne tillit, må andre ta oppgåva med å granske om han/ho er tilliten verdig, og jo fleire som er i stand til slik kritisk vurdering, jo betre.

Ein viktig del av kritisk tenking er å gjere sjølvstendig observasjonar, og stole nok på dei til å gjere vurderingar basert på desse. Neste steg er å formulere vurderingane, noko som sjølvsagt kan skje både munnleg og skriftleg, det avgjerande er kvaliteten på tanken. Faren er at ein risikerer å kome til konklusjonar som strid med det andre meinar er rett, og som filmen om Hannah Arendt viser, kan det krevje mot å stå på sitt. Men om tenking skal vere reelt kritisk, vil det alltid innebere risiko, risiko for å ta feil, risiko for konsekvensar. Det er noko av det som gjer slikt arbeid krevjande.

Skrive sakte
Å gjere eit tankearbeid og å formulere ei setning er eigentleg den same prosessen. Ein tanke du ikkje kan formulere er ikkje ferdig tenkt; i arbeidet med å finne formuleringa blir tanken til. Når ein festar tankar i skrift, og publiserer skrifta, vert det forpliktande på ein annan måte enn munnlege utsegner. Difor oppfordrar sjølve skriveprosessen til å tenke sakte.  Av og til er nedskrivinga lett, når det ein skriv er basert på godt innarbeidd kunnskap eller noko ein har tenkt mykje på frå før. Det kan også vere veldig tungt – når det er krevd at du set deg inn i ny kunnskap, formulerer di eiga forståing og gjer vurderingar. God kritikk gjer alt dette, men eg ser ikkje vekk frå at både eg og andre brukar ein god del mentale snarvegar – heuristikkar – spesielt i møte med litteratur som liknar på bøker vi har lese før.

Den største forskjellen på ein god og ein dårleg tekst – litteratur eller kritikk – er difor ikkje at den første har velklingande setningar medan den andre brukar klisjear. Den største forskjellen er å finne i kvaliteten på innsiktene som vert formidla. Så er det sjølvsagt eit spørsmål om ein litterær tekst med dårleg eller klisjemessig språk kan formidle verdifulle tankar. Mange vil meine nei. Eg har ikkje fått tenkt ordentleg gjennom det enno.

Grunnen til at eg likar å skrive, er ikkje at eg får eit kick av å lage velformulerte setningar – sjølv om det sjølvsagt kan vere stas om eg får det til. Grunnen er at eg ønskar å forstå verda rundt meg, og at eg har stor glede av skrive-/tenkeprosessen. Å gjere ein god observasjon, å sjå ein samanheng eg ikkje har sett før og få til eit godt resonnement – det er lite som er meir tilfredsstillande enn det. Av og til har eg tenkt så mykje på noko at å skrive det ned snarare er ein lettelse enn arbeid. Andre gongar er det steintungt å kome i gong, og jo vanskelegare stoff og høgare ambisjonar, jo tyngre er det.

Arbeidsintensiv skrift
Det som er med ein godt formulert tanke, er at han gjerne verkar sjølvsagt med det same du les han. Likevel kan det ha vore hardt arbeid å kome fram til den innsikta som vert formulert. Og det vanskelegaste av alt, er å skrive om noko komplisert på ein lettfatteleg måte. Sjølvsagt finst det dei som har lettare for dette enn meg, men la meg likevel bruke eit døme frå eiga erfaring:

I fjor vinter las eg Absalom, Absalom! av William Faulkner om igjen, saman med ein del sekundærlitteratur. Eg hadde avtalt å skrive ein artikkel for Bokvennen om Absalom, Absalom! lesen som krim, og sidan eg hadde kome seint i gang med arbeidet, gjekk det fort og gale. Det vart rett og slett ikkje bra nok, og artikkelen blei refusert. Eg arbeidde vidare med artikkelen etter eit par månaders pause, og fekk artikkelen akseptert til slutt. Men etter at den var avslutta, var det som eg plutseleg såg endå ein ny dimensjon av stoffet eg hadde jobba med, eg følte at eg fann svaret på eit spørsmål eg hadde hatt om eit grunnleggjande premiss ved plotet i romanen. Dette formulerte eg i eit kortare essay, der hovudfokuset var seksualmoralen og kvinnesynet i Sørstatane i tida rundt den amerikanske borgarkrigen. Eg trur ikkje at desse to tekstane presenterar tankar som aldri har vore tenkte før. Men dei representerer ny innsikt for meg, og det kosta meg mykje arbeid å kome dit.

Likevel tippar eg at om du skulle lese artikkelen og bokessayet eg har skrive om Absalom, Absalom!, vil du oppleve konklusjonane mine som ganske sjølvsagte, kanskje også at du visste dette frå før. Det kan jo hende. Men om nokon, før du hadde lese tekstane, hadde bedt deg fortelje om seksualmoral, kvinnesyn og raseblanding i Sørstatane i denne perioden, er det ikkje sikkert du ville ha hatt så mykje å seie. Det er langt enklare å gjenkjenne innsikter enn å formulere dei sjølv.

Når eg les artiklar av andre, blir eg ofte imponert fordi skribenten veit så mykje. Andre gongar, når teksten er meir resonnerande, blir eg ikkje like imponert, kanskje er opplevinga at dette er då ganske sjølvsagt? Det paradoksale er at den imponerande kunnskapen kan vere henta direkte frå annan litteratur, medan det kan liggje mykje meir arbeid bak resonnementa og vurderingane, sjølv om dei kan vere enkle både å avskrive og vere usamd i. Det er det lett å gløyme i flaumen av bøker og artiklar som vert publisert, og ein kan dessverre ikkje seie at betalinga for denne typen arbeid står til arbeidsmengda heller.

Tankerikdom
Samfunnet treng at nokon tenker sakte og grundig, tar jobben med å finne, presentere, vurdere og debattere kunnskap, som utgangspunkt for vidare tenking og utvikling i samfunnet. Slik tenking finst i forsking, i kunst, litteratur, kritikk og journalistikk. Mitt felt, litteraturkritikken, tenker vidare på dei tankane som kjem fram i litteraturen. Å vurdere kor gode dei tankane er, er ein viktig del av kritikken, for tankar spreier seg, tankar kan på sikt påverke politikken og heile samfunnet.

Difor er det viktig at så mange som mogeleg ser verdien av å tenke sakte – og har tid til å tenke sakte sjølv. For meg er det – saman med tillit, likeverd og omsorg – kjenneteikn på eit rikt og godt samfunn.

Sjølvkritikk og pengar

Om litteratur skal vere meir enn indremedisin for frustrerte fruer, krev det at kritikarane les og skriv litteraturen inn i samfunnsdebatten. Men ein kritikarstand som vil ta samfunnsansvar, må også bry seg med noko så prosaisk som pengar.

Eg tar sjølvkritikk for måten eg brukte boka til Kaja Schjerven Mollerin som utgangspunkt i blogginnlegget Saman, kvar dag?! Hovudsakleg på grunnlag av boktittelen gjorde eg ei lettvint og misvisande kopling til den funksjonen skjønnlitteratur har hatt for meg i ulike livsfaser, medan Schjerven Mollerin tek for seg litteraturinstitusjonen som møteplass og samtale om eksistensielle spørsmål. Korleis lever vi saman, ikkje berre med familie og vener, men i den store menneskelege fellesskapen?

Eg har nett vore på Kritikerseminaret i Lillehammer, og etter å ha høyrt på Schjerven Mollerins føredrag der, må eg seie at eg er samd med henne i det aller meste. Kanskje med unntak av at eg meinar kvalitetsvurdering er sentralt i kritikken, sjølv om det er ulike måtar å vektleggje og uttrykke dette på. Og eg er også meir open for at konflikter i det offentlege ordskiftet kan vere fruktbare, både for å tydeleggjere posisjonar og for å bryne eigne tenkjemåtar og argument mot andre perspektiv og ny kunnskap (for meir om dette, sjå innlegget Kritisk tilstand som potensiale). Men Schjerven Mollerin har mange gode tankar om kritikarrolla og om kva som skaper god kommunikasjon, og eg likar godt måten ho formidlar på. (Innlegget hennar vil etterkvart bli lagt ut på nettsida til Norsk kritikerlag.)

Sjølvsagt kan litteratur vere eskapisme, som det har vore for meg i periodar. Men eg må likevel korrigere inntrykket eg kan ha skapt av at eg ser på litteratur som indremedisin. Som om bøker er produkt på linje med sjokolade og pledd når ein treng kvile og trøyst etter ein slitsom dag. Det meinar eg absolutt ikkje.

Å lese har også i høg grad vore ein måte å jobbe med eksistensielle spørsmål på, og litteraturen har gitt meg både kunnskap og medvit om ulike sider ved samfunnet – og verda – eg lever i. Så sjølv om eg som litteraturkritikar er påverka av autonomiestetikken, meinar eg absolutt at litteratur kan og bør angå tida han er skriven inn i. Eg leitar difor etter nye måtar å skrive kritikk på, der eg kan vere tydeleg både på kven eg er som lesar, og kva dei ulike litterære verka kan tilføre den offentlege samtalen.

Som eg vel har etablert ganske grundig på denne bloggen, har kvardagslivet til ein viss grad fortrengt litteraturen for meg dei siste åra. Men medan eg har bytta bleiar heime og handsama økonomibilag på jobb, har det pågått mange parallelle prosessar i hovudet mitt. Det har handla om alt frå religion, kjærleik og morsrolla til ambisjonar og samfunnsspørsmål. Men etterkvart har interessene mine rørt seg frå tema som i hovudsak har handla om det personlege, mot eit meir politisk engasjement. Ikkje partipolitisk, men på den måten at eg er oppteken av maktstrukturar i samfunnet og retorikk i den offentlege samtalen.

Akkurat no er eg full av inntrykk frå Kritikerseminaret, som med temaet «Kritisk ansvar» gikk rett inn i mykje av det eg har tenkt på i det siste. Til dømes snakka Espen Stueland om utspelet han har hatt om at kritikarar bør ta stilling til saksinnhaldet i bøkene dei melder, ikkje berre til om dei er estetisk vellukka. Han har dermed høge ambisjonar for kritikken, men eg er samd i den grunnleggande tanken. Eg meinar at om kritikken i det heile skal ha ein funksjon i samfunnsdebatten, må vi bruke heile erfaringa vår som privatpersonar og samfunnsmenneske i bokmeldarverksemda, og sørge for å stadig vidareutvikle både kunnskapen og refleksjonsevna. Og då altså ikkje berre på det litterære feltet, men òg politikk, forskning og andre aktuelle saksfelt.

I det perspektivet er det endå viktigare å sjå på det materielle grunnlaget for kritikk: Stor gjennomtrekk i kritikarstanden (på grunn av dårleg løn) vil føre til at ein stor del av kritikken blir overlatt til stadig nye, unge menneske som må byggje seg opp både i kjennskap til det litterære feltet og som samfunnsmenneske. Og som kanskje forlet kritikken idet – eller før – dei byrjar å bli tydelege samfunnsaktørar for seg sjølv og andre. Nettopp difor er det at ein kritikk som ønskjer å ta samfunnsansvar også må bry seg med noko så prosaisk som pengar.

Eg veit at mange kritikarar ikkje likar å snakke om det, men økonomi er viktig. Vi kan snakke så mykje vi vil om samfunnsansvar, men om vi ikkje samstundes snakkar om pengar, blir det berre honnørord som kilar i øyrene ei stund, men som får minimal innverknad på den kritiske praksisen.

Kritikk sjølv mor kan skrive

Å vere kritikar på deltid som trebarnsmor har krevd at eg er pragmatisk, fandenivoldsk og audmjuk. Spørsmålet no er kor lenge trangen til å skrive kritikk vil halde seg sterkare enn stoltheita.

Eg kjenner svært få  kvinner i kritikarmiljøet som har meir enn eitt barn. Og mange er barnlause. For den einskilde kvinna er det sikkert ulike personlege årsaker til dette, men på gruppenivå, som det heiter, må ei viktig årsak vere at det er vanskeleg å kombinere ein karriere som kritikar med forsørgaransvar for ein stor familie. Det er berre mogeleg om ein har har ein livspartnar som tenar godt nok til å dekkje det meste av utgiftene og/eller om familien er i ein livssituasjon der dei klarer seg med svært lave lønsinntekter.

Dei dårlege lønsvilkåra kombinert med eit fagleg krevjande miljø fører til stor gjennomtrekk i kritikarbransjen både for kvinner og menn, noko alle som har følgt litteraturdekninga dei siste åra vil vite. Av dei som held fram som kritikarar, gjer gjerne dei utan forsørgaransvar det best, sidan dei har betre høve til å jobbe mykje for lite pengar til posisjonen deira er befesta og dei har sjansen til å få ein kritikkrelatert jobb med normalt høg årsløn.

Sjølv har eg fått tre born etter at eg byrja som bokmeldar i Vårt Land i 2001. Dei fleste har vel ein idé om kva det inneber av tidsbruk på bleieskift, tannpuss, høgtlesing, klesstell, foreldremøter, barnebursdagar og liknande – for ikkje å snakke om lydnivå i heimen og stadige krav om merksemd. Eg har likevel halde fram som kritikar, riktignok med ein pause og nokre lite aktive periodar, og utan å ha gjort superkarriere, men eg har bite meg fast.

At eg har klart det , kjem ikkje av at eg er rikare, dyktigare eller har større arbeidskapasitet enn andre (snarare tvert om), men det å skrive om litteratur har for meg vore eit con amore-prosjekt og heilt naudsynt intellektuell stimulans i ein elles mest fysisk og emosjonelt krevjande kvardag. Dermed har eg vore innstilt på kompromiss; eg har vore pragmatisk, arrogant og fandenivoldsk nok til å blande meg inn i den offentlege samtalen mellom kunnskapsrike kritikarar, forfattarar og professorar, men òg villig til å bli mildt audmjuka for å kunne halde fram (for det er audmjukande å måtte innsjå at ein er ein ”middelhavsfarar” på det fagfeltet ein brenn for). Andre som har gitt opp kritikaryrket, har kanskje  vore meir perfeksjonistiske, hatt større respekt for den litterære offentlegheita eller for mykje fagleg stoltheit til å skrive under slike vilkår. Eg på mi side har tatt kvar sjanse eg har fått til å skrive så lenge nokon var villeg til å publisere teksten – og dermed har publiseringstakta mi auka dramatisk sidan eg oppdaga blogging …

Men det har vore nokre praktiske føresetnader for at eg skulle klare det: Mannen min og eg har prioritert tid og fleksibilitet framfor god økonomi og ein romsleg bustad. Mannen min har tatt sin del og vel så det av arbeidet heime (og husarbeid har vi generelt prioritert lågt), og vi har fått mykje hjelp av foreldra våre til oppussing ved skifte av bustad. Så har eg også hatt ein fleksibel, relativt godt betalt og ikkje altfor krevjande jobb ved sidan av, dei siste to åra i redusert stilling.

Det ideelle hadde vore å ha ein jobb ved sidan av kritikarvirket som var fagleg relatert, eller i det minste i litteratur- eller kulturbransjen. Det har eg ikkje fått til etter at eg fekk born. Slike jobbar er det få av, og dei som fins, er svært attraktive og vanskelege å få. I staden har eg søkt meg mot Kritikarlaget for å finne ein profesjonell fellesskap. Det har vore ei blanda oppleving. For samstundes som eg har møtt fine folk og fått fagleg påfyll, har eg også blitt meir merksam på veikskapane mine som kritikar og ivrig etter å forbetre meg. Eg har gått ned i stilling og skrudd opp ambisjonane, men utan eigentleg å ha blitt meir sjølvsikker. Om psykisk velvere er ein prioritet i livet, er det ikkje ein situasjon eg vil tilrå fleire å setje seg i.

No for tida er eg veldig spent på om eg vil få statens arbeidsstipend eller ikkje. Det er avgjort, men enno ikkje publisert kven som får det. Om eg ikkje får det, må eg nok gløyme tanken på å auke og betre den kritiske verksemda mi, og heller vere nøgd med å publisere ei kort bokmelding eller to i månaden.  Men sidan eg har sagt opp den noverande jobben min, vil det store spørsmålet vere kva eg kan få til av kritikk samstundes som eg prøvar å finne ein jobb som også kan vere stimulerande og utfordrande. Og då vil det vise seg om trangen til å skrive kritikk i lengda er sterkare enn stoltheita eller ikkje.

Tanken som stangar mot panna

Mitt svakaste, men potensielt også mest produktive punkt, er at eg så gjerne vil vere intelligent. Eg beundrar grenselaust alle som er fødde med eit stort talent av noko slag, og då først og fremst talent knytt til høg IQ. Men kvar gong eg sit og strevar med å formulere noko om ei bok eg har lese, stangar eg mot grensene for mine eigne evner.

Setningane hos dei beste kritikarane, som tilsynelatande så leikande lett oppsummerer og karakteriserer ei bok, eller som effektivt set ho inn i litteraturhistorisk samanheng, rekkjene med oppfinnsame adjektivkonstruksjonar spesielt angloamerikanske kritikarar ser ut til å ha ubegrensa tilgang til (kanskje fordi det engelske språket er eit rikare språk enn norsk?); enten har dei jobba i dagar og veker for å få det til, eller så har dei eit språkgen eg manglar. Spesielt i møte med den verkeleg gode litteraturen vert det påfallande: Eg sit framfor datamaskina og pressar meg til det ytterste for å klare å komme på noko anna å skrive enn «nydeleg», «vakkert», «originalt», «imponerande» og «strålande». Det har etterkvart blitt utelukka å bruke fraser som «om du berre skal lese ei bok i haust …», såpass med yrkesstoltheit unner eg meg.

Av og til skulle eg ønskje eg kunne skrive engelsk: kor er det norske ordet for «intriguing» eller «opaque», til dømes? Men mest av alt er det nok fantasien det står på, og vokabularet, kunnskapen og farta i nevrotransmittarane.

Den kjensla, av å leite og leite etter dei gode formuleringane som samstundes skal fortelje meg sjølv kva eg tenkjer om det eg har lese, korleis eg skal ende med å tolke og vurdere, og så skulle forme spredte kjensler og tankar til ein estetisk lesverdig og logisk koherent tekst – nokre gongar kjennest det som å prøve å utvikle nye nervebaner berre ved hjelp av viljen.

Clarice Lispector har nokre formuleringar som for meg skildrar dette, i romanen Lidelseshistorie, som eg også tidlegare har sitert. Eg lo då eg las det, på grunn av gjenkjenninga, og kanskje også på grunn av opninga mot at det kan ha ein verdi å famle rundt i sitt eige uvett. Gløymsla, løyndommen og alt eg ikkje får sagt, det må finnast det også. Noko under, slik Merethe Lindstrøm skriv om i romanen Barnejegeren og Ida Hegazi Høyer i romanen Under verden. Det var den siste som utløyste dette innlegget fordi eg strevar med å formulere meg godt nok om henne. Difor tar eg ein kvil i desse sitata av Lispector:

«Men jeg er uforberedt på å forstå. Før, hver gang jeg forsøkte, gav mine begrensninger meg et fysisk ubehag, i meg er det slik at enhver ansats til tanke straks stanger mot pannen. Jeg ble tidlig nødt til å erkjenne, uten beklagelse, at min ringe forstand satte hindringer i veien for meg, og jeg snudde da og gikk tilbake.»

«Det som ennå kunne redde meg, måtte være om jeg gav meg uvitenheten i vold, det kunne være en mulighet. For samtidig som jeg kjemper for å få vite, er min nye uvitenhet, som er det samme som glemselen, blitt til noe hellig. Jeg er en vestalinne som vokter en hemmelighet, men jeg vet ikke lenger hva den var.»

Clarice Lispector, Lidelseshistorie, Gyldendal 1989

Kritikk og sjenerøsitet

Eg har skrive bokmeldingar litt av og på sidan hausten 2000. Eg trur eg kan telle konkrete, positive tilbakemeldingar på to hender, og nokre av dei har vel vore i forma «takk for god melding», skrive av kontaktpersonen i avisa. Negativ respons har eg fått berre éin gong – i eit lesarinnlegg.

Eg har stort sett tolka dette som at det eg har skrive har vore på det jamne – heilt greit, verken spesielt godt eller spesielt dårlege. At tekstane er godkjende av ein avisredaksjon og at eg har blitt tatt opp som medlem i Kritikarlaget gir meg sjølvsagt ein viss tryggleik. Men innimellom har eg lurt på kvifor eg gidd å halde på trass i dårleg tid, lite pengar, lite respons og stadig tvil om det eg gjer er godt nok fagleg sett. Men det er eigentleg enkelt: Så lenge eg har glede av tenke- og skriveprosessen kjem eg til å halde på.

Men eg trur det er ein del mekanismar som påverkar oss når vi les kva andre skriv, både som vanleg lesar og som kritikar med faglige briller. Det hender stadig vekk at eg bli flat av beundring over det andre får til. Men når det skjer, får eg ofte ei kjensle av at «alle andre» er så mykje meir profesjonelle, at dei har full kontroll og sikkert er del av eit miljø kor ein backar kvarandre, og dermed eksisterer i ei eiga sfære litt heva over min kvardag. Det kan faktisk vere slik at det som er veldig bra kan vere vanskeleg å nærme seg, at det er heva over kommentarar frå meg som ikkje er på eit like avansert nivå. Eg trur det er slikt som gjer at mange lesarar på nett føretrekkjer å følgje ein samtale om litteratur på bokbloggar kor ein kjenner seg meir på nivå med skribenten.

I kritikarmiljøet får eg ofte kjensla av at ein berre får kommentarar dersom det ein skriv er veldig bra, at folk er litt «kresne». Det er ein kompetitiv bransje, og den kritiske sansen ser ut til å vere sterkare enn sjenerøsiteten. Samstundes er mange av oss redde for å utfordre og skape uvener. I sum blir konsekvensen at ein ofte lar vere å kommentere det andre har skrive dersom ein ikkje har blitt slått av at noko var uvanleg godt (og ikkje alltid da heller), og spesielt om ein har noko å utsetje på det ein har lese. Da er det tryggast å late som ingenting. Eg trur at dette underskotet på tilbakemeldingar pregar miljøet, på den måten at ein «vaktar på» kvarandre, urolege for å bli akterutseilt sjølv.

Ein praktisk grunn til at ein ikkje får – og gir – mykje respons, kan vere at ein sjeldan møter kritikarkolleger. Sjølvsagt kan det også vere at ein les så mykje at ein ikkje går rundt og hugsar einskilde tekstar lenge nok til å kommentere. Men terskelen for å kommentere på nett ser også ut til å vere høg. (Når eg no har skrive i «ein-form» istaden for eg-form, det er ikkje fordi eg er heva over dette sjølv, men fordi eg meinar det gjeld mange andre enn meg. Sidan eg vart merksam på dette fenomenet, har eg elles prøvd å oftare kommentere andres tekstar når høvet byr seg.)

Sidan gjennomtrekken i kritikarstanden er stor, trur kanskje mange at andre skribentar er meir etablerte enn ein sjølv. Kanskje ventar dei på ein «velkomst» og rosande ord frå desse andre som aldri kjem. Eg ser ikkje bort frå at dette er ein like stor grunn til gjennomtrekk i kritikaryrket som lave honorar.

I mange år dreiv eg på med bokmeldingane mine utan å kjenne nokon andre som gjorde det samme. Men sidan eg vart meir aktiv i kritikarmiljøet, har eg blitt meir sjølvkritisk, og har fått ein stadig sterkare trang til å kunne satse og gjere noko skikkeleg bra. Eg trur ikkje at ros og tilbakemeldingar er noko eg kan basere motivasjonen min på. Likevel hadde det nok vore fint å vere del av ei gruppe der ein gir kvarandre respons og slik hjelper kvarandre til å bli betre i staden for å «vakte på» kvarandre. For meg har ikkje det vore aktuelt så langt, men der er det vel rom for private initiativ – om ein har tid og sjølvtillit til det.

PS: Eg fann akkurat dette sitatet i eit intervju med Daniel Mendelsohn i The Millions:

» … an attractive idea: that if you worked hard enough you could have a kind of authority and speak in a way that other people who were not authorities would find interesting and not threatening. That’s something a lot of academics haven’t figured out. They’re interesting but they’re intimidating or they’re opaque or they’re talking to themselves.»

Eg trur ikkje dette alltid er grunnen til at kritikk ikkje startar dialog, men det er likevel relevant for den kjensla eg har prøvd å skildre i innlegget mitt.

Litteraturkritikaren, bokmeldaren og bokbloggaren

Eg har møtt fleire kritikarkolleger som har sagt at dei kallar seg sjølv bokmeldar, ikkje kritikar, fordi dei meinar at å vere kritikar er noko meir enn å skrive korte bokmeldingar i avisene. Dette er folk med relevant utdanning som eg har møtt gjennom Kritikerlaget, med andre ord folk som er seriøse og har stor respekt for litteraturkritikk som fagfelt.

Eg skjønar tankegangen, og etter at eg vart merksam på problemstillinga, har eg ofte presentert meg sjølv som bokmeldar. Ein vil jo ikkje verke pretensiøs. Men i det siste har eg gått over til å seie «litteraturkritikar på deltid». For eg synes det er eit problematisk skille. For det første: Det er vel inga stor overrasking at dei eg har møtt som reknar seg «kun» som bokmeldarar er kvinner (og sjølvsagt er det ingen av dei som jobbar med litteraturkritikk på heiltid, for det gjer svært få.) Så lenge det er sjølvkatergorisering som gjeld, kan det altså fort bli slik at flest kvinner er bokmeldarar og flest menn er litteraturkritikarar. For det andre: Er det naudsynt og ønskeleg å bruke slike nemningar til å seie noko om kva faglig nivå (eller ambisjonsnivå) ein plasserer seg sjølv på når ein skriv om litteratur? Bør ikkje nivået på bokmeldingane i prinsippet vere på nivå med andre former for kritikk, sjølv om formatet er kort?

Om vi godtek skillet, kva er det som skal det til for å kalle seg litteraturkritikar? Slik eg har forstått dette, handlar det om fordjuping, overblikk og type formidling: At ein skrive lengre, grundigare tekstar der ein enten ser nærmare på ein forfattarskap, ein tendens i litteraturen eller trekkjer liner frå litteraturhistoria til idag, eller med utgangspunkt i litteraturen prøvar å seie noko om samtida vår. At ein reflekterer rundt kva litteraturkritikk er og skal vere, og deltek i den offentlege samtalen. Med andre ord; alt som det er vanskeleg å få gjort på lite tid til dårleg betaling. Men når det er sagt: Det finst mange som stort sett kun melder bøker i dagspressa, men som har høgt kompetansenivå og legg mykje arbeid i å gi gode lesingar og vurderingar av kvar bok. Skal då formatet dei skriv i avgjere kva dei kan kalle seg, eller skal ein vurdere nivået? Eller er det berre dei få heiltidskritikarane vi har som kan kalle seg litteraturkritikarar? Dei som er tilsette i ei avis eller ved eit universitet, eller som klarer seg på svært lav inntekt?

Så fins det ein kategori til: Bokbloggarane. Det som kjenneteiknar dei, er at dei som regel skriv om bøker gratis og på hobbybasis. Men nokre er tilsette i forlag. Og nokre bloggar ved sidan av betalt litteraturkritikk i redaksjonelt styrte media (som eg). Og ikkje alle bokbloggarar er amatørar, fleire har studert litteraturvitskap eller språkfag. På den andre sida fins det gode litteraturkritikarar som ikkje har formell utdanning. Det er altså eit mangfaldig felt, og kvalitet kan komme frå mange ulike kjelder. For meg må eg likevel seie at det går eit skille mellom tekstar om litteratur som blir publiserte av redaksjonelt styrte media og tekstar lagt ut privat, sjølv om det godt kan komme gullkorn på private bloggar. Men eg synes ikkje det har noko for seg å snakke om bokblogging generelt som litteraturkritikk.

Bernhard Ellefsen (kanskje den mest siterte litteraturkritikaren i år) hevda i ein paneldebatt om bokblogging 15. september, under Oslo Bokfestival, at ein i prinsippet bør stille dei same kvalitetskrava til alle som skriv om litteratur i offentlege fora, enten dei kallar seg bokbloggar eller litteraturkritikar. Eg veit ikkje heilt kva eg synes om det. Dette er i utgangspunktet å ta kvarandre og litteraturen på alvor, men samstundes er det vel ikkje eit problem at det parallelt pågår fleire samtalar om litteratur med ulike gradar av ambisjonar og fagleg nivå? Men det er eit memento at alle som skriv om litteratur, uansett kategoriinndeling, potensielt har makt i litteraturfeltet, enten det er marknadsmakt eller definisjonsmakt. Ein bokbloggar kan i praksis ha like mykje eller større makt enn ein litteraturkritikar. Det er forsåvidt god grunn til å ta både kvarandre og det ein driv med sjølv på alvor.

Det hadde vore veldig interessant å høyre kva andre tenkjer om dette? Og så burde det vere mogeleg å få til ein vits om litteraturkritikaren, bokmeldaren og bokbloggaren …