livet

Frisøren min forstår meg

I går gløymde eg frisørtimen min, eg var midt i ein kronikk som Dagbladet truleg kjem til å refusere i løpet av eit par dagar; tekst på nynorsk, full av moralsk indignasjon. Så eg rusla ein tur bort på Oppsal-senteret, fekk meg litt frisk luft og ein ny frisørtime idag tidleg.

Etter at eg begynte å oppsøke den nærmaste frisørsalongen fordi det var lettvint i småbarnsperioden, har eg for første gong i livet fått ein fast frisør: Døndi. Ho er perfekt. Ho spør meg aldri kva eg driv med for tida eller korleis det går med ungane. Berre om kva eg vil gjere med håret mitt idag, og værsågod til vasken!

Det er noko veldig kunstig ved at ei vaksen dame får ei diger kappe rundt heile kroppen og sit med hendene i fanget medan ei anna dame stullar og steller, løftar håret ut av kragen og bak i vasken før ho skyller og såpar det inn. Eg blir svært sjølvmedviten, og prøvar å unngå å svelje, for med halsen strekt bakover er det ein ganske tungvint operasjon som får heile hovudet til å rykke litt opp.

Så sit eg der og lar meg handtere, og når ho masserer gjennom håret igjen og igjen, kjenner eg meg omtrent som ein hund som blir kost og klødd skikkeleg grundig. Eg ventar halvvegs på å høyre: «Å, så fin! Å, så fin! Ja, så fin jente!» Det er rart at det skal vere så deilig å bli tatt på av ein person ein nesten ikkje kjenner. Men når ein blir klødd i håret, er det jo berre å gi seg over. Så eg lograr, eg, det viser berre ikkje der eg sit med rumpa djupt i stolen.

Og så blir eg greid og klipt og fønt, Døndi jobbar og eg tenkjer, og eg trur at ho set like stor pris på å sleppe å prate som eg. Ho er rask og nøyaktig, ho konsentrerer seg om det ho gjer. Det er ikkje det at eg ikkje vil henne vel, tvert om, eg likar henne veldig godt. Vi har jo snakka saman før, eg veit at ho bur i området og at ho har born. Og kor ho jobbar. Men sidan eg alt veit det og ho elles ser ut til å ha det bra, kjennest det som det beste uttrykket for velviljen at vi lar vere å konversere om eit eller anna likegyldig tema. Vi møtest jo berre to gongar i året, og tenkjer ikkje eit sekund på kvarandre utanfor frisørsalongen – bortsett frå akkurat i dag.

Når eg så skal betale, spør ho om det er noko meir eg treng idag, utan å påstå at håret mitt ville hatt godt av dette eller hint. Det set eg så stor pris på at eg kjøper eit hårprodukt til 259 kroner. Visstnok veldig økologisk. Sidan prisen på klippen også har gått opp sidan sist, vart det nokre dyrebare minutt der i frisørsalongen. Men det var det jo.

Ganske poetisk

Finst det eit mindre poetisk ord enn «ganske»? Eit keisamt, modererande ord fullt av atterhald, i sin karakter tvilande og lite presist, eit ord valgt i hastverk, i mangel på meir treffande skildringar og som retorikk betrakta ei fallitterklæring.

Samstundes må det vere eit av dei mest brukte orda i daglegtalen, nettopp fordi det så ofte er meir å seie om eit fenomen enn ein klarer å formulere kortfatta på ståande fot; ofte fungerar «ganske» som ei innleiande frase før vi utdjupar: «Det var ein ganske god film; det og det var bra, men så skjedde slik og sånn.»

«Ganske» er rett og slett eit ord som beskriv livet slik eg opplever det: Fullt av kompromiss, av praktiske løysingar som ikkje er perfekte, men «ganske bra». Og verre enn det; av taktisk tale, sjølvsensur og manglande idealisme. Det er så mange omsyn å ta, det ideelle kan fort forsvinne i jakta på dei praktiske løysingane som skal tene både eigne og andres interesser. Og så er det mangt det er ubehageleg å tenkje på, eller som ein ikkje har energi til å ta inn over seg, ein har nok med sine eigne kvardagslege problem.

Av og til, når eg tenkjer slik om meg sjølv eller andre, dukkar eit dikt av Gunnar Björling opp i tankane. Det er titteldiktet i boka eg skreiv hovudoppgåve om, Ett blyertsstreck frå 1951, og tar opp i seg mange tematiske trådar frå resten av samlinga. Boka handlar mykje om døden, om sorg og eksistensiell angst, men òg om sansing av det vakre i livet, først og fremst naturen.

Noko av det eg likar best med dette diktet, er nettopp bruken av det upoetiske «ganske». Nettopp fordi det seier så mykje om det ikkje-ideelle livet, det verkelege og vanskelege livet, der medvitet om døden ligg under alt, også under orda. Likevel misser han ikkje idealet av synet, det er nettopp det diktet strekk seg mot. Sjå om du ser det:

Vi har ett ganska stort hjärta
och vi har ganska mycken tid
men ingen ser tillfället brinna

Men ser morgonens sol Det väpnar av

Vi går inte purpurguldsol
men i flugklatschens mening
 en solstrålbrygds färg

Ett blodsmod under orden
ett blyertsstreck

Och allting och det var
och som i skeende
och var ett klarögt linjerent

 men allting krokigts raka vägar

Fra Gunnar Björling: Ett blyertsstreck, 1951

Litteraturnerd

Lest for mange bøker, og altfor tidlig i livet.
(Dag Solstad, 17. roman)

I 17.roman av Dag Solstad møter vi igjen Bjørn Hansen, revisoren som i Ellevte roman bok atten gjorde trygdesvindel ved å late som han vart lam. Vi får høyre korleis han lever etter at fengselsdommen er sona, at han driv eit importfirma og økonomisk rådgjeving til kriminelle. Etter at pensjonsalderen er nådd, reiser han for å vitje sonen og bli kjend med barnbarnet og svigerdottera han har fått medan han satt i fengsel. Det går ikkje så bra. Bjørn Hansen klarer ikkje å opne seg, klarer ikkje å snakke med familien. I staden rømmer han rett før eit middagsselskap, knust av at han – i eigne auger – er sosialt mislukka.

I neste blogginnlegg skal eg refere mykje interessant som vart sagt om desse to bøkene under eit arrangement om Dag Solstads forfattarskap ved Litteratursymposiet i Odda i haust. Men akkurat no lurer eg på dette:

Er Bjørn Hansen ute av stand til å trivst i sosialt samvere med andre fordi han har ”lest for mange bøker, og altfor tidlig i livet”, slik det står i boka, eller er det kanskje omvendt; at dei av oss som synes det sosiale livet kan vere vanskeleg heller tyr til bøkene, altså i vesentleg større grad enn andre? Eg trur nok mest på det siste. Bøker er unekteleg enklare å vere saman med enn folk.

I leseprosessen kan ein «møte» folk og lære om livet utan å risikere noko. Og ein kan bruke god tid til å analysere situasjonane som vert skildra, og dermed få med seg slikt som ein kanskje ikkje ville ha skjøna i ein faktisk situasjon. Det er nokon av oss som må ha ting stava for seg … Det er kanskje drøyt å hevde at litteraturnerdar har mindre sosial intelligens, eller EQ, enn andre. Og det vert jo sagt at ein lærer mykje av å lese. Men eg trur likevel at det ein lærer ved å lese påverkar den teoretiske sosiale intelligensen meir enn den operasjonelle, om det gir meining å seie? Det same gjeld kanskje det å skrive versus det å snakke. Ta meg, til dømes, og det eg skreiv om i det forrige blogginnlegget mitt.

I ettertid har eg spurt meg kvifor eg ikkje berre spurte Gro (Jørstad Nilsen), då vi var saman i Odda, om kvifor vår felles ven Peter (Mickwitz) ikkje hadde blitt invitert til å lese frå den nye diktsamlinga si når han likevel var på Litteratursymposiet? Eg tenkte nok at det ikkje var vits i å ta opp dette når saka alt var avgjort, men grunnen var kanskje først og fremst at det verka som eit ubehageleg samtaleemne? Så – etter at eg hadde kome heimt og lese den nye diktsamlinga, ausa eg meg opp og ut – over nettet. Det var nesten som det å skrive om kva eg tenkte vart viktigare enn den vurderinga eg tidlegare hadde gjort om å la emnet ligge. I ettertid angrar eg på begge deler, det hadde vore best å ta opp spørsmålet munnleg og privat i Odda. No har blogginnlegget sjølvsagt blitt lese av så få folk at det nesten er for ein ”privat” samtalesituasjon å rekne … men prinispielt er i alle fall blogging offentleg.

Også tidlegare har eg gjort liknande dårlege vurderingar fordi eg ikkje har klart å forutsjå andres reaksjonar. Slik sett er blogg eit farleg medium. Likevel har eg denne trangen til å skrive om ting – ikkje berre skrive alt eg tenkjer, men til å jobbe med å finne formuleringane og strukturere ein tekst til eg er nøgd med det som står der. Det må vere noko i den prosessen eg treng, kanskje for å gjere det klarare for meg sjølv kva eg tenkjer.

Fra den siste boka til Vigids Hjorth, Leve posthornet!:

Spranget fra skrik til skrift, skrev jeg. Å oppnå i språket det som ikke kan oppnås i livet, skrev jeg …

Det er noko med det. Å skrive, eller lese, opnar mogelegheiter som berre fins i hovudet og på papiret (eller skjermen). Livet elles er meir tungrodd, for å seie det forsiktig. Og då kan det vere litt for freistande å ta tilflukt i det skrivne ordet.

Pålogga, utlada

Torsdag forrige veke reiste eg til Litteratursymposiet i Odda kor eg hadde nokre sosiale og interessante dagar i strålande sol. (Eg hadde planlagt å blogge om det, men førebels har ikkje inspirasjonen meldt seg.) Søndagen gjekk med til å vente på avreise, prate med nye kjentfolk og så heimreisa til Oslo, i ledige stunder jobba eg på stipendsøknadane til Kritikerlaget som hadde leveringsfrist dagen etter. Då jobbveka starta på mandag og søknadane endeleg var leverte, kjentes det som ein milepæl var nådd; denne gongen har eg lagt mykje arbeid i søknadane. Men om staten vil gi meg pengar, får eg ikkje vite før i mars eller april, noko som er nesten uuthaldeleg lenge å vente. Men – terningane er kasta, søknadande leverte, så no kan eg kaste meg for fullt inn i 40%-kritikarlivet …

Denne veka har det arta seg slik at eg har brukt ledige stunder, på jobb og heime, til å lese om kritikk på nett og delta (litt) i bloggdebattar. Eg merkar at bloggarlivet kan ta tid og krefter eg eigentleg ikkje har, eller i alle fall stele merksemda frå større prosjekt. For når spinnemaskina i topplokket først set i gong om eit emne eg har festa meg ved, er det ikkje berre å skru av. Då den eigentlege skrivedagen endeleg kom, idag, var det ein svært redusert kritikar som skulle trå til.

Etter å ha levert ungane på skulen, kom eg heim til eit kaotisk kjøkken og ei stove dekt av gamle og nye aviser, men styrte rett mot sofaen. Eg las ut den nye boka til Vigids Hjorth, som eg skal skrive om til neste veke. Eg grein faktisk både ein og to gongar, men eg veit ikkje enno om det var boka som var god eller eg som var dårleg. Eg makta ikkje å gjere noko meir, så i staden vart det eit bad og ein time i senga. Der låg eg og lytta til tinnitusen og hjarteslaga mine; eg hadde dratt dyna opp over øyret, og kvar gong hjartet mitt slo, rasla det ørlite i sengetøyet. Eg seig inn i varmen, men tankane ville ikkje gi seg. I staden for søvn måtte eg nøye meg med at tankane etterkvart seig saktare rundt.

Då eg endeleg kom meg opp, fekk kledd og sminka meg, var det nesten på tide å hente ungane igjen, eg rakk berre å få vekk det grøvste frå bord og kjøkkenbenkar før eg måtte gå til skulen via matbutikken og biblioteket. Eg skal ikkje klage på at eg har mykje å gjere, for det har eg ikkje, ikkje samanlikna med mange andre. Men eg lurer likevel på korleis eg skal bruke kreftene mine på best mogeleg måte, og følgje interessene mine utan at dei sluker meg heilt og tar merksemd som andre rundt meg har rettmessige krav på. For eg har ikkje hatt mykje overskot til ungane i ettermiddag, det har blitt TV og Wii, som vanleg. Samstundes blir haugane med bøker eg planlegg å lese berre høgare, eg bestiller i bunkevis frå biblioteket. Så kjem kvelden, og eg sit her og sjekkar statistikken for bloggane mine og skriv dagbok. Og kvifor det, skal tru.

Utan dig tystnar världen och förlorar all mening

Eg blir ikkje ferdig med ordet «du», det har ei enormt sterk lading for meg. Du er så viktig, men kan òg vere så vanskeleg: Skjønar du kva eg meinar? Har eg skjøna deg riktig? Er du ulik meg på ein måte som gjer at vi snakkar forbi kvarandre? Er det noko du ventar av meg som eg ikkje gir deg? Seier eg for lite, eller er eg for ærleg? Det er spørsmål eg aldri kan leggje frå meg; dei er på sitt eige vis livsviktige.

Den finske poeten Peter Mickwitz, som eg har blitt kjend med gjennom Fria seminariet för litterär kritik (FSL), er også oppteken av det eksistensielt viktige og vanskelege i (den språklege) relasjonen mellom «eg» og «du». Han har fordjupa seg i filosofien til Emmanuel Levinas og Maurice Blanchot, noko som pregar tekstane i den lille, fine essaysamlinga Förlorat fra 2010. Gjennom tekstar om forfatterar som Franz Kafka, Clarice Lispector og Samuel Beckett reflekterer Mickwitz rundt skriving som eksistensielt prosjekt. Kanskje som ein «tribute» til Blancots fragmentestetikk, er det ovanfor dei løpande essaytekstane sett inn ulike tekstfragment, nokre henta frå ei poetikkordbok Mickwitz har sysla med, andre frå ei arbeidssdagbok. Det er mykje fint å seie om essaysamlinga, men her og no skal eg berre gjengi ein tekst som umiddelbart gav gjenklang i meg:

Du, till
Utan dig finns jag inte till, men hur kommer jag till med dig? Dialogiskt, i byte och förening? Eller asymmetriskt, i förlust och missförstånd, rentav i skilsmässa?

Om vi inte är två – vi – finns det inget språk, inget att säga, inget att förstå. Språk är meningslöst och omöjligt annat än i relation till någon annan. Samtidigt förvandlar du det jag säger och gör det til någonting helt annat, någonting som jag inte har någon kontroll över. Därför är vår relation asymmetrisk. Men eftersom du garanterar min existens – hela världens existens för mig – genom att du ger mig språket, genom att ge mitt språk en mening och riktning (till) finns jag inte till utan dig. Å andra sidan suddar du ut mig genom och med språket, som alltså inte existerar utan dig, det vill säga: samtidig som jag finns till tack vare dig; du gör det möjligt att tänka mig någon slags död, utan dig finns ingen död.

Mitt i «miget» finns et svart hål, tack vare dig, men också den omgivande, föränderliga och godtyckliga men ändå så verkliga substansen finns, tack vare dig.

Så, världen är inte beroende av mig utan av oss. Och för oss är du alltid den viktigaste, för du föregår: du ger mig språket, du ger språket en möjlighet. Utan dig är jag tyst, och utan dig tystnar världen och förlorar all mening.

(Gjengitt med tillatelse frå Förlorat. 4 essäer av Peter Mickwitz. Söderstrøms, 2010.)

Les bokmelding av Förlorat, skrive av Fredrik Hertzberg

Les forlagspresentasjonen av Peter Mickwitz

Ett fragment är livet

«Ett fragment är livet
ett evigt ofullbordat allt
ord blev ej sagt
stämma blev ej höjd
liv blev ei fullt
men dock – ett fragment så fullt
så ofullbordat skönt.

5.6.1939 (Tor Qvarnström, f. 28.8.1920 d. 1.11.1942)»

Eg kom plutselig på dette diktet i dag. Det er vel 40-årskrisa som bygger seg opp.

Diktet står som epigraf i diktsamlinga eg skreiv hovedoppgåve om: Ett blyertsstreck av Gunnar Björling. Diktsamlinga er frå 1951, og eg har ei signert originalutgåve, nr. 7 av første- og kanskje einaste opplag på 150 bøker.

På samme antikvariat som eg kjøpte denne, fann eg òg ei originalutgåve av gjennombrotsboka til Björling: Där jag vet att du (1938). I boka har Björling skrive ei helsing til han som fekk henne:

«Albin Hassan
den stridsmannen
från
en fredsdiktare
Gunnar Björling»

Boksidene var uspretta. Det er jo rett og slett litt trist.

bilde (4)          bilde (3)