Merethe Lindstrøm

Tanken som stangar mot panna

Mitt svakaste, men potensielt også mest produktive punkt, er at eg så gjerne vil vere intelligent. Eg beundrar grenselaust alle som er fødde med eit stort talent av noko slag, og då først og fremst talent knytt til høg IQ. Men kvar gong eg sit og strevar med å formulere noko om ei bok eg har lese, stangar eg mot grensene for mine eigne evner.

Setningane hos dei beste kritikarane, som tilsynelatande så leikande lett oppsummerer og karakteriserer ei bok, eller som effektivt set ho inn i litteraturhistorisk samanheng, rekkjene med oppfinnsame adjektivkonstruksjonar spesielt angloamerikanske kritikarar ser ut til å ha ubegrensa tilgang til (kanskje fordi det engelske språket er eit rikare språk enn norsk?); enten har dei jobba i dagar og veker for å få det til, eller så har dei eit språkgen eg manglar. Spesielt i møte med den verkeleg gode litteraturen vert det påfallande: Eg sit framfor datamaskina og pressar meg til det ytterste for å klare å komme på noko anna å skrive enn «nydeleg», «vakkert», «originalt», «imponerande» og «strålande». Det har etterkvart blitt utelukka å bruke fraser som «om du berre skal lese ei bok i haust …», såpass med yrkesstoltheit unner eg meg.

Av og til skulle eg ønskje eg kunne skrive engelsk: kor er det norske ordet for «intriguing» eller «opaque», til dømes? Men mest av alt er det nok fantasien det står på, og vokabularet, kunnskapen og farta i nevrotransmittarane.

Den kjensla, av å leite og leite etter dei gode formuleringane som samstundes skal fortelje meg sjølv kva eg tenkjer om det eg har lese, korleis eg skal ende med å tolke og vurdere, og så skulle forme spredte kjensler og tankar til ein estetisk lesverdig og logisk koherent tekst – nokre gongar kjennest det som å prøve å utvikle nye nervebaner berre ved hjelp av viljen.

Clarice Lispector har nokre formuleringar som for meg skildrar dette, i romanen Lidelseshistorie, som eg også tidlegare har sitert. Eg lo då eg las det, på grunn av gjenkjenninga, og kanskje også på grunn av opninga mot at det kan ha ein verdi å famle rundt i sitt eige uvett. Gløymsla, løyndommen og alt eg ikkje får sagt, det må finnast det også. Noko under, slik Merethe Lindstrøm skriv om i romanen Barnejegeren og Ida Hegazi Høyer i romanen Under verden. Det var den siste som utløyste dette innlegget fordi eg strevar med å formulere meg godt nok om henne. Difor tar eg ein kvil i desse sitata av Lispector:

«Men jeg er uforberedt på å forstå. Før, hver gang jeg forsøkte, gav mine begrensninger meg et fysisk ubehag, i meg er det slik at enhver ansats til tanke straks stanger mot pannen. Jeg ble tidlig nødt til å erkjenne, uten beklagelse, at min ringe forstand satte hindringer i veien for meg, og jeg snudde da og gikk tilbake.»

«Det som ennå kunne redde meg, måtte være om jeg gav meg uvitenheten i vold, det kunne være en mulighet. For samtidig som jeg kjemper for å få vite, er min nye uvitenhet, som er det samme som glemselen, blitt til noe hellig. Jeg er en vestalinne som vokter en hemmelighet, men jeg vet ikke lenger hva den var.»

Clarice Lispector, Lidelseshistorie, Gyldendal 1989

Med hjerna i handa

Korleis det er med den kritiske tilstanden idag? Takk, berre bra. Stabil. Riktignok har eg funne ut at namnet på bloggen min er bøygd i feil kjønn, det heiter visst ein tilstand – tilstanden – tilstandar – tilstandane. Men eg likar ikkje lyden av kritiske tilstandar, så eg har tenkt å praktisere personleg rettskriving og bøye ordet som om det var hokjønn. Eg er jo hokjønn, er ikkje det grunn god nok?

Men elles har det vore ein riktig god dag. Eg har gjort ferdig eit bokessay om forfattarskapen til Merethe Lindstrøm. Riktignok for andre gong, tidlegare hadde eg skrive eit på 4000 teikn basert på ein artikkel på 36 000 teikn, men så fekk eg beskjed om at eg kunne utvide til 8000 teikn. Dermed fekk eg med alt det eg syntes var viktigast å få med, og er særs nøgd med det. Teksten kjem i Aftenposten K i desember. Eg brukte mykje tid på bøkene til Merethe Lindstrøm i sommar og det er veldig bra for meg at eg kan få to lønna artiklar ut av det i staden for ein. Men, sjølv om Aftenposten K er blant dei som betaler anstendig, tør eg ikkje rekne på kva eg sit igjen med av profitt etter å ha brukt kanskje ein månad med normal arbeidstid (kanskje meir, eg anar verkeleg ikkje) på det som blir to tekstar, ein lang artikkel og eit kort bokessay.

Men sånn er det å vere kritikar i Norge, og i resten av Norden står det heller verre enn betre til; vi vil så gjerne lese, tenke og skrive at vi blir gåande rundt med hjerna i handa og tilby evnene våre for småpengar, om ikkje rett og slett gratis. Eg er glad for at eg har råd til å leve slik, at eg kan finansiere kritikken med ein annan, fleksibel jobb slik at vi får det til å gå i hop. Og så hjelp det jo at eg har gratis tenester på biblioteket, får gratis leseeksemplar og kan søke stipend frå staten, eg kimsar ikkje av det.

Eg var innom biblioteket idag, og dei som trur bibliotektenesta berre handlar om pengar kan aldri ha hatt lite pengar, aldri vore arbeidsledig og aldri vore einsam. Å ha ein offentleg stad å gå til, kor ein kan setje seg ned i varmen, lese avisa, låne ei bok, gå på internett og kanskje snakke med nokon, er gull verd enten ein jobbar heime, er pensjonist, er sjukemeldt eller arbeidsledig. Det er rett og slett førebyggjande arbeid og sosial utjamning. I tillegg låner eg hauger av bøker der som eg elles aldri ville ha fått lese. Biblioteket har også hjerna i handa, og er ein viktig ressurs for meg og alle andre som til tider opplever kritiske tilstander. Sjølv om nokre av oss ikkje alltid har viljen til å praktisere det biblioteket og andre autoritetar lærer oss er rett, som korrekt rettskriving.

Paranoid trøttleiksyndrom

Dagen i dag byrja med at eg las om Olaug Nilssens Kjøkkenbenkrealisme i Klassekampen og Morgenbladet (etter at ungane var skyssa av garde). Fekk meg til å tenkje at eg er i godt selskap med frustrasjonen min, sjølv om eg sjølv er eit litt mindre celebert selskap for Olaug Nilssen (inkarnert forfattarsuksess) og Bjarne Riiser Gundersen (morosam penn i Morgenbladet). Reflekterte litt over at eg no bloggar fordi eg er gjennom den verste perioden – mellom anna er åtte års dagleg bæsjerompetørking avslutta – og faktisk har det veldig bra, med heile to skrivedagar i veka. Men mykje vil ha meir og så bortetter.

Den blanke haustdagen har eg brukt framfor lap top’en med å skrive gjennom artikkelen om Merethe Lindstrøm ein-to-tre siste gongar. Det er vanlegvis ein takknemleg jobb kor eg haustar fruktene av alt slitet før, og endeleg ser alle elementa falle på plass. Slik også idag, men det er intenst, eg blir sliten. Og når eg blir sliten har eg ein tendens til å føle at verda går meg i mot. Det er ikkje alt det er lurt å blogge om, men eg kan vel nemne at eg har telt mannsnamn i aviser og tidsskrift. Eg saknar Kraftsentrum – det herlege litteraturtidsskriftet til Olaug Nilssen og Gunhild Øyehaug. Men eg skjønar jo kvifor dei måtte slutte – inntil vidare, i alle fall. For bæsjerompetørkinga tar vel slutt for dei også ein gong?

I morgon reiser vi til Legoland … Jay! (nay)

Kunsten å skrive kortfatta

Idag var det endeleg skrivedag! Men først var det min tur til å følgje sju førsteklassingar på skulen; små ropertar med raslande ranslar, fargerike luer og hanskekledde hender som vil leie, stadige stopp, stadige spurtar, vente på alle før ein kryssar vegen, av med jakker, luer og hanskar, på med innesko, krysse seg inn, finne klasserommet. Ein kjempefin start på dagen, men så spring eg heim for å setje meg ved datamaskina. Først på med ein klesvask, på med vannkokaren, og så sit eg der. Og så byrjar ting å gå seint.

Eg skal skrive eit bokessay på berre 4000 teikn, basert på ein artikkel på 37 000 teikn. Det høyres kanskje lett ut, men det er det ikkje. For sjølv om eg har bestemt omtrent kva innhaldet skal vere, så kan eg ikkje klippe frå den eine teksten til den andre. Dei opprinnelege setningane er for omstendelege, for akademiske i stilen. Eg skriv teksten mange gongar, og når eg har fått fram det eg vil, er teksten alltid for lang. Så må eg forkorte, men kvar gong eg les gjennom, ser eg noko eg må endre, og ofte veks teksten i staden for minke. Eg vil så gjerne skrive presist, men også fint, helst vakkert, eg vil fange merksemda til lesaren og så seie noko klokt. Ideelt sett vil eg vere morosam også, men det er grenser for kva eg klarer på 4000 teikn, spesielt når temaet er kvifor Merethe Lindstrøm ikkje har nådd eit større publikum tidlegare. Det er ikkje noko å spøke med.

I dag har eg ei bokmelding i Dag og Tid, av romanen Isberg av Lars Ove Seljestad. Det er første melding på trykk sidan mai i vår, kontaktpersonen min har hatt permisjon, og da blir det alltid kluss med kommunikasjonen med avisa. I mellomtida har eg jobba med diverse som ikkje har kome på trykk enno. Det er godt å vere i gang igjen. Eg veit ikkje om vurderinga mi av Seljestad er god, kanskje blei eg riven med av min eigen tolkingsiver. Men det var interessant å skrive, i alle fall.

Det er mykje igjen av dagen, men eg veit akkurat kva som kjem til å skje, så eg kan likegodt skrive det alt no: Skrive til familien kjem heim. Kanskje tar eg ein liten lur, for det vart seint i går. Lage middag. Familietid til ungane er i seng. Kanskje lese litt aviser eller bok innimellom. Sjå So you think you can dance på TV, med dårleg samvit for at eg ikkje les eller skriv. Potetgull og kanskje eit glass vin om vi har. Leggetid.

Et sted der det bare er taushet

For tida jobbar eg på overtid med ein artikkel om forfattarskapen til Merethe Lindstrøm. Bøkene hennar er fortetta, alvorlege, tunge av undertekst. Mange av dei tematiserer det punktet der språket tar slutt og noko anna tar til, og ein periode i sommar kjendest det som at det tause ho skildra breidde seg inn i meg òg. Men eg måtte finne orda igjen, eg skulle jo formidle og forklare, gi ein slags kortversjon av kva som skjer i bøkene.

Som alltid når eg fordjupar meg i ein forfattarskap på den måten, kjenner eg at eg har mykje igjen for det. Eg er enno ikkje heilt ferdig, det er så mykje som kunne ha vore sagt, og det er ikkje plass til alt i ein artikkel. Men her og no vil eg berre dele litt frå ei av bøkene som har gjort sterkast inntrykk på meg: Barnejegeren skildrar betre enn noko anna eg har lese korleis språket misser meining i møtet med det traumatiske.

Hovudpersonen er barnepsykologen Ida, som har mist trua på samtaleterapi. Ho ber sjølv på ei stor smerte: At dottera hennar, Silje, lever som narkoman utan at mora kan hjelpe henne. Ein kollega prøvar å trøste Ida, men orda når ikkje inn:

Det kjentes urettferdig å tenke det om henne. At det var noe grunt ved måten hun sa det på. At det bare var noe hun sa, fordi hun var flink til det. Til å kna andres følelser. Men når det virkelig treffer deg, hadde jeg tenkt da hun satte fra seg fotoet av Silje. Da blir du kanskje taus.

Likevel må Ida fortsette å prøve å hjelpe dei traumatiserte borna som kjem til henne, prøve å få dei til å snakke: «Som om det ikke finnes et sted der det bare er taushet.» Eller er det kanskje greit å vere i det tause ei stund?

Så får ho ein vaksen pasient som klarer å setje ord på korleis ho hadde det då ho var så deprimert at ho var suicidal:

Som å skru noe av, sa hun. En hel verden, av lyd, språk og forståelse, som om en radio plutselig ble skrudd av, og du gikk inn i noe annet, et sted der alt bare var, uten å bety noe, uten å ha noen betydning. Et sted der hver enkelt ting var synlig og klar, men der det ikke fantes noen sammenhenger. (…) Det kjentes som en slags våken søvn, sa hun. Jeg satt ute på kjøkkenet, eller inn på rommet der veven står, og de andre var på rommet ved siden av. Men jeg kunne ikke komme inn dit, selv om døra var åpen. Jeg kunne ikke, jeg var stengt ute. Jeg er alene, hadde jeg lyst til å si til mannen min. Selv om dere er her.

Dette er ikkje ei bok som kjem med enkle løysingar. Men det kan virke som at det å gjenkjenne si eiga smerte i smerta til pasientane, å erkjenne at den tause staden fins i henne også, hjelper Ida å komme gjennom krisa. Og at det å sjå døme på at andre klarer seg, hjelper henne å bevare eit håp om at det skal gå bra med Silje.

For meg gjer det godt berre å lese dei fine skildringane og refleksjonane, og slik illustrerer teksten i seg sjølv korleis ord kan vere viktige, både for å erkjenne kva som skjer i ein sjølv og for å halde det gåande til livet blir litt lettare.

Det fins ein stad «der det bare er taushet». Ein må berre ikkje bli verande der for lenge.

Alle sitat er henta frå Barnejegeren (2005) av Merethe Lindstrøm.