Peter Mickwitz

Pass for ein nasjon som ikkje fins

Aukande tendensar til sjølvgode tankar om eigen nasjonal kultur i møte med innvandrarkultur er eit fenomen også i nabolanda våre. Den finske poeten og essayisten Peter Mickwitz (tidlegare sitert på bloggen mellom anna i  innlegget om ordet «du») har skrive ei lita bok med miniessays, sitat og aforismar som ein reaksjon på aukande nasjonalisme i Finland: Passport Somaliland.

Somaliland er ein region av Somalia som erklærte seg som sjølvstendig i 1991, men ingen andre land har anerkjent Somaliland som ein eigen nasjonalstat. Mickwitz skriv litt om dette lille landet, kor språk eller religion ikkje er avgjerande for den nasjonale identiteten, men derimot kva klan du høyrer til. Vidare samanliknar han historia til Finland med historia til Somalia, berre at han kallar Finland for Suomalialand: Han viser at likskapane er påfallande mange. Men i dag er det altså slik at somaliarane, i Finland som i Norge, er den gruppa som blir sett mest ned på. Etterkvart rører teksten seg over i refleksjon rundt nasjon, kultur, identitet, solidaritet, historie og ikkje minst språk.

Spesielt interessant er det faktum at sjølve ideen om nasjonen stammar frå den tyske romantikken og så spreidde seg vidare i Europa:

Tyskland upprivet, söndersplittrat, nedbrutet av det 30-åriga kriget, Tysk kultur, tyskheten, dominerad under 1700-talet av det franska. Tyskland som Europas bakvatten, kulturellt och ekonomiskt. Den tyska romantiken och nationalromantiken som svar på frågan vad det betyder att vara tysk under sådana förhållanden. Finland som nation, som stat, som nationalstat är egentligen ett svar på frågan vad det innebär att vara tysk i slutet av 1700-talet. (s. 46)

Det er vel i så fall ikkje mindre sant om Norge. Mickwitz brukar altså historisk kunnskap til å setje notida i perspektiv, men er likevel svært skeptisk til historiefaget:

Historia kan inte vara föremål för någon vetenskap. Historia är språk, tid, ideologi och politik. Ungefär som poesi, men på en lägre nivå. (s. 26)

Historie er altså ein konstruksjon, ei forteljing om fortida som kanskje seier meir om tida ho vert skriven i.

Eg har sansen for Michwitz» prosjekt, som kommenterer aktuelle tendensar i samfunnet ved å kombinere det ideologikritiske potensialet i litteraturen med faktisk kunnskap om historie og samfunn. Mickwitz strekk seg dermed mot sitt eige ideal om ein litteraur som ikkje er «god», men «viktig», utan at boka hans er dårleg, tvert om, men vekta er altså på tankane som vert utforska. Han har jammen også fått med eit lite spark til Knausgård idet han ønskar seg bøker som seier noko om det som er ansleis enn oss sjølve, ei bok som er «en smula. En bok som inte består av sex 500-sidiga delar.»

Til debatten som går i Norge akkurat no, om korvidt den «norske» kulturen er truga av innvandrararkultur og må vernast, fører eg til torgs desse to sitata, dei står godt utan vidare kommentar frå meg:

Tron på att det finns något som inte är multikulturalism – det vill säga tron på monokulturalism – är inte bara irrationell utan också hysterisk, och om man alls någonsin överhuvudtaget kan använda ordet «störd» så är det i det här sammanhanget.

Till och med på familjenivå handlar det om mångkulturalitet. (s. 14)

(…)

Den nationella vishetens grundstenar: självkritisk självbild och självironi – distansmedel. All vishet baserar sig på avstånd. (s. 15)

Kjelde: Peter Mickwitz: Passport Somaliland (Ellips förlag 2012)

 

Andre omtalar av Passport Somaliland:

Promenaden (omtale av Maj Misfeldt)

Lysmasken.net. Webplats för litteraturkritik.

 

Norden les Solstad

Her er eit kort referat av paneldebatten om Dag Solstad som vart arrangert i samarbeid mellom Nordiska seminariet og Litteratursymposiet i Odda 12. oktober i haust. (Referatet er nok langt frå utfyllande, og truleg prega av kva eg personleg syntes var mest interessant. Andre som var til stades må gjerne supplere!) Deltakarane var poet Peter Micwitz frå Finland, kritikar Mai Misfeldt frå Danmark, forfattar og kritikar Tor Eystein Øverås frå Norge og Dag Solstad sjølv. Ordstyrar var Gro Jørstad Nilsen, som òg var arrangør. Micwitz, Misfeldt og Øverås hadde fått i oppdrag å lese og seie noko om Ellevte roman bok atten og 17. roman.

Peter Mickwitz fokuserte i sitt innlegg på avbrot og oppbrot i dei to romanane. Ellevte roman bok atten startar med at Bjørn Hansens bryt ut av kjernefamilien for å flytte inn hos Turid Lammerts. Seinare bryt han ut av relasjonen med henne også, men Mickwitz påpeiar av sjølve brotet med henne ikkje vert skildra. I staden gjer Solstad eit poeng av å ikkje skildre dei to åra det tok frå Bjørn Hansen bestemde seg for at han ikkje lenger ville leve med Turid Lammerts til brotet faktisk skjedde. Mickwitz kalte dette  ”avbrotets poetikk”, og meinte å sjå at hopp, avbrot og mellomrom går igjen i komposisjonen av både Ellevte roman bok atten og 17. roman.

Som eksempel nemde han at forfattaren i 17. roman gjer eit poeng av mellomrommet mellom bokstavane på skiltet til optikarbutikken Bjørn Hansens son driv. Bjørn Hansen ser også sonesonen sin berre på avstand, flygande over han i lufta i ei hangglider-scene Mickwitz framheva som eit høgdepunkt i 17. roman. Bjørn Hansens sviktande minne for detaljar frå livet hans før fengselsopphaldet las Mickwitz også som uttrykk for ein medviten avbrots-estetikk; Bjørn Hansen markerar at at det er eit definitivt avbrot mellom hans gamle liv og det livet han lever etter fengselsopphaldet. Mickwitz kalte dei to romanane for ”siffer-romanar”, og antyda at det finst mønster i kor mange år det går mellom dei periodane i livet til Bjørn Hansen som vert skildra.

Mai Misfeldt spurde i sitt innlegg: Kven er Bjørn Hansen? Ho hevda at han berre er ei førestelling av ein mann; det er lite informasjon å finne om kven han er som person. Det ser også ut til å vere få menneske som verkeleg har rørt ved Bjørn Hansen. Det einaste dømet ho kunne finne var minnet Bjørn Hansen hadde om den gongen den vesle sonen hans rykte i handa hans fordi han vart redd for ein hund.

Misfeldt beskreiv Ellevte roman bok atten og 17. roman som monologiske forteljingar gjort i ”selviakttagelsens ånd” og Bjørn Hansen som ein tekntydar, fråkopla frå verda og stadig forført av sine eigne førestellingar og illusjonar, mellom anna om kvinner og om den ”fridomen” han trudde han ville finne i livet som ufør. Misfeldt hevda at Bjørn Hansen liknar på hovudpersonen i Marcel Prousts På spor av den tapte tid og at Solstad skreiv seg inn i ein reint mannleg europeisk litterær tradisjon. Bjørn Hansens son vert som vaksen skildra som ein som berre er oppteken av overflata. Bjørn Hansen ser lenger, men er handlingslamma, han klarer ikkje å oppnå kontakt med menneska rundt seg.

Tor Eystein Øverås skildra Ellevte roman bok atten som ein stram, scenisk oppbygd roman med ei klar form for gåtefullheit. Romanen skildrar ein far som ikkje likar sin eigen son. Tematisk såg Øverås ein tråd tilbake til Solstads novelledebut Spiraler frå 1965. I novella Invaliden vert menneska skildra som trugande, medan bøkene og senga er dei faste haldepunkta i tilveret for hovudpersonen. I Ellevte roman bok atten ønskar Bjørn Hansen å gjere rullestolen til sitt faste punkt.

I 17. roman kan det verke som bøkene har blitt Bjørn Hansens nærmaste pårørande, og han lukkast ikkje med å etablere nye familiære band. På 90-tallet skildra Solstad mangel på kontakt mellom fedre og søner, og dette ser vi også i 17. roman. Livsmeininga for hovudpersonen er ikkje i dei nære relasjonane, men i dei store spørsmåla om livet – i bøkene. I avslutninga av romanen er det ikkje Bjørn og sonen, men Bjørn og Søren (Kierkegaard). Han misser relasjonane, men bevarer bøkene: ”Gudsjelov var det ikke omvendt.”

Gro Jørstad Nilsen spurde Dag Solstad om han ser nasjonale forskjellar i korleis bøkene hans har vorte mottekne i dei nordiske landa. Solstad svarte at forskjellane går på tvers av landegrensene, men at den norske resepsjonen sette han inn i ein norsk tradisjon. Elles meinte han at den norske kritikken då han debuterte var kunnskapslaus om den europeiske litterære tradisjonen. Solstad fortalde at han som ung beundra svenske forfatterar, som han syntes var på eit mykje høgare nivå enn dei norske. Jørstad Nilsen ville vite korleis Ellevte roman bok atten og 17. roman hadde blitt vurdert i dei andre nordiske landa. Solstad sa at mottakinga stort sett hadde vore god, men at det var fleire i Danmark som ikkje likte Ellevte roman bok atten. Kanskje fordi boka var forut for si tid? Elles sa Solstad at han har vore plaga av at det har blitt lagt så stor vekt på bøkene hans som humoristiske. Han sa at han i skriveprosessen ikkje interesserer seg for å skildre dei rasjonelle handlingane og vala, og at han i romanar kan ”si det som det er”. Vidare at han helst vil skrive presise bøker, men at han som lesar likar å lese lange, omstendelege bøker.

Da Solstad vart beden om å kommentere lesingane paneldeltakarane hadde gjort av romanane hans, sa han at han ikkje var i stand til å sjå kva stod i eigne bøker, at han då berre hugsar intensjonane han hadde då han skreiv dei.

Poesi og provinsialisme

Poesiarrangmenta ved Litteratursymposiet i Odda var interessante og underhaldande. Men den mest erfarne poeten i rommet sat blant publikum med ei heilt nyutgjeven bok i veska.

en avlagd
ort /var/ en
industrihall som står tom
som står stilla i en ström
av snabb tid ljusen
släcks
ljusen tänds
samtidigt:
upplöst/upplyst som
du gör dina circklar
runt detta utanför försöker dig

(Peter Mickwitz, 2012)

For snart to veker sidan var eg på Litteratursymposiet i Odda. Eg reiste for å møte andre deltakarar i Nordiska seminariet, ei gruppe av kritikarar og forfatterar frå dei nordiske landa som møtes til gjensidig inspirasjon og kulturutveksling (som er organisert under paraplyen til fsl: Fria seminariet i litterär kritik). Eg hadde ikkje oppdrag på festivalen, men fordi Nordiska seminariet-medlem Gro Jørstad Nilsen deltok på arrangørsida, var eg så heldig å få dekt mat og festivalpass. Eg hadde det veldig fint der, men har tenkt meg meir kritisk etterkvart når det gjeld éit aspekt ved festivalprogrammet.

Poetane Henning Bergsvåg, Erlend Nødtvedt og Tormod Haugland (sistnemde har òg skrive mykje prosa) var med på fleire arrangement i løpet av symposiet. Dei er alle gode forfatterar og veldig gode til å framføre sin eigen poesi. Å høyre opplesingane deira er inspirerande fordi dei klanglige og rytmiske elementa i poesien kjem så tydeleg fram – det vert nesten ein musikalsk oppleving, noko som også fint framhevar det humoristiske potensialet i tekstane. Eg fekk med meg to poesiopplesingar, men eg veit det var fleire.

På eit arrangement laurdag føremiddag las alle dei tre norske poetane – som også er del av same vennegjeng – eigne dikt og samtalte etterpå, saman med den for tida skandaleomsuste svenske poeten Johan Jønsson. (Klassehatdebatten i Sverige oppstod etter ei diktopplesing som skapte sterke reaksjonar. Det er ein bragd i seg sjølv for ein poet å setje dagsorden i samfunnsdebatten på den  måten!)

Johan Jönsson var ein spennande og aktuell festivaldeltakar som deltok på fleire arrangement. Klassehatdebatten skaper engasjement enno, og i tillegg kom den norske omsetjinga av den 600 sider lange diktasamlinga hans, Jfr. turnusplanen, ut medan symposiet gjekk føre seg. Jönsson har vore produktiv som poet sidan debuten i 1992. Eg har ikkje lese noko særleg av han, difor tok eg ikkje sjansen på å skrive i ingressen ovanfor at den beste og mest erfarne poeten sat i publikum. Men det er forsåvidt ikkje eit poeng her å lage ei rangert liste over poetane.

Av dei tre norske poetane var det kun Tormod Haugland som har utgitt bok i år, Straumen går. Henning Bergsvåg las dikt som har vore publisert i avis og tidsskrift i tida etter forrige – og hans fjerde – diktsamling Over elven Tweed (2010), medan Erlend Nødtvedt, som gav ut Bergens beskrivelse i fjor, valde å lese frå debutsamlinga Herudes frå 2008.

Ved sidan av meg i publikum sat altså den finlandssvenske poeten Peter Mickwitz. Han har blitt ein ven gjennom Nordiska seminariet, så det er sjølvsagt ikkje tilfeldig at eg tek opp dette, men vurdér saka sjølv: Mickwitz debuterte som poet med diktsamlinga i ljuset i 1991, og har sidan utgjeve fleire diktsamlingar, essaysamlingar, diktantologiar og omsetjingar. Han har motteke fleire litterære prisar og har dei siste to tiåra – som både svensk- og finsktalande – vore ein sentral person i det litterære Finland. Og i haust er han aktuell med diktsamlinga som du gör dina circlar runt detta utanför.

Mickwitz var invitert av Gro Jørstad Nilsen til å delta i ein paneldebatt om forfattarskapen til Dag Solstad. Eg veit at Jørstad Nilsen prøvde å få det til slik at vi fekk høyre Mickwitz lese frå den nye diktsamlinga si når han først var boden til symposiet med reise og hotellutgifter dekte, men det let seg tydelegvis ikkje gjere. Eg er normalt ikkje ein forsvarar av aktualitetsprinsippet når det gjeld kva litteratur ein skal gi merksemd. Men kva grunnar kunne festivalleiinga ha til å – ved alle poesiarrangementa – prioritere Bergens-kameratane framfor den bokaktuelle og alt betalte festivaldeltakaren Mickwitz? Er det ikkje noko provinsielt ved ein slik demonstrativ mangel på interesse for aktuell nordisk poesi som ikkje blir pusha av eit norsk forlag?

Eg set stor pris på poetane frå Bergens-miljøet, og dette er ikkje meint til forkleinelse for nokon av dei. Men det kan illustrerer saka at Tormod Haugland ved eit høve fortalde meg at han hadde vore svært oppteken av poesien til Mickwitz tidleg på 90-talet, altså før Haugland sjølv hadde debutert. Han vart også svært interessert då han fekk høyre at Mickwitz var aktuell med ny bok.

Det som gjer meg flau på vegne av det litterære Norge, er at ein høgt respektert poet frå eit naboland blir invitert kun for å rose vårt eigen litterære helt, Dag Solstad, utan å få høve til å vise kven han sjølv er som forfattar. Medan dei populære og – i denne samanhengen – lokale, litterære kompisane blir fronta ved alle høve. Ein festival som vert arrangert omtrent i heimtraktene til den internasjonalt orienterte poeten Olav H. Hauge bør kunne opne opp perspektivet til å omfatte våre nærmaste naboland, spesielt når naboen troppar opp på dørstokken.

Utan dig tystnar världen och förlorar all mening

Eg blir ikkje ferdig med ordet «du», det har ei enormt sterk lading for meg. Du er så viktig, men kan òg vere så vanskeleg: Skjønar du kva eg meinar? Har eg skjøna deg riktig? Er du ulik meg på ein måte som gjer at vi snakkar forbi kvarandre? Er det noko du ventar av meg som eg ikkje gir deg? Seier eg for lite, eller er eg for ærleg? Det er spørsmål eg aldri kan leggje frå meg; dei er på sitt eige vis livsviktige.

Den finske poeten Peter Mickwitz, som eg har blitt kjend med gjennom Fria seminariet för litterär kritik (FSL), er også oppteken av det eksistensielt viktige og vanskelege i (den språklege) relasjonen mellom «eg» og «du». Han har fordjupa seg i filosofien til Emmanuel Levinas og Maurice Blanchot, noko som pregar tekstane i den lille, fine essaysamlinga Förlorat fra 2010. Gjennom tekstar om forfatterar som Franz Kafka, Clarice Lispector og Samuel Beckett reflekterer Mickwitz rundt skriving som eksistensielt prosjekt. Kanskje som ein «tribute» til Blancots fragmentestetikk, er det ovanfor dei løpande essaytekstane sett inn ulike tekstfragment, nokre henta frå ei poetikkordbok Mickwitz har sysla med, andre frå ei arbeidssdagbok. Det er mykje fint å seie om essaysamlinga, men her og no skal eg berre gjengi ein tekst som umiddelbart gav gjenklang i meg:

Du, till
Utan dig finns jag inte till, men hur kommer jag till med dig? Dialogiskt, i byte och förening? Eller asymmetriskt, i förlust och missförstånd, rentav i skilsmässa?

Om vi inte är två – vi – finns det inget språk, inget att säga, inget att förstå. Språk är meningslöst och omöjligt annat än i relation till någon annan. Samtidigt förvandlar du det jag säger och gör det til någonting helt annat, någonting som jag inte har någon kontroll över. Därför är vår relation asymmetrisk. Men eftersom du garanterar min existens – hela världens existens för mig – genom att du ger mig språket, genom att ge mitt språk en mening och riktning (till) finns jag inte till utan dig. Å andra sidan suddar du ut mig genom och med språket, som alltså inte existerar utan dig, det vill säga: samtidig som jag finns till tack vare dig; du gör det möjligt att tänka mig någon slags död, utan dig finns ingen död.

Mitt i «miget» finns et svart hål, tack vare dig, men också den omgivande, föränderliga och godtyckliga men ändå så verkliga substansen finns, tack vare dig.

Så, världen är inte beroende av mig utan av oss. Och för oss är du alltid den viktigaste, för du föregår: du ger mig språket, du ger språket en möjlighet. Utan dig är jag tyst, och utan dig tystnar världen och förlorar all mening.

(Gjengitt med tillatelse frå Förlorat. 4 essäer av Peter Mickwitz. Söderstrøms, 2010.)

Les bokmelding av Förlorat, skrive av Fredrik Hertzberg

Les forlagspresentasjonen av Peter Mickwitz