poesi

Rettferdig sinne fins

lovet er de i mørke, i gullets mørke
i mørkets munn, lovet er de som mangler
så å si alt, hvem kan ta det de ikke har, ministerens
frue får sine smykker, lovet er de i filler, de
vaskes ikke, skylles ikke ut av jorden, de arver

jorden hver dag, lovet er de som uskrevne ark
under blekkhuset, bekmørket over dem, ennå ikke
nedskrevne, navngitte, lovet er de som jordens
salt, skriftens sand, alt kommer silende

tilbake, lysende skal de stå et sted i mørket, lysende som
det andre gullet, som mørkets, som jordens skjulte
ennå ikke hentet ut, lovet er de som ikke ventet seg
gull, lovet er de som ingen ser, de udøpte, uten navn

Anne Bøe, Frostdokumenter (2012)

Diktet ovanfor er eit av fleire som skildrar fattige gruvearbeidarar i diktsamlinga Anne Bøe gav ut i fjor haust. Dikta minner om Bergpreika, kor Jesus mellom anna seier: ”Sæle dei audmjuke, dei skal arva jorda.” (Matt. 5,5)

Då eg las Frostdokumenter, vart eg umiddelbart begeistra. Eg likar godt den flytande, assosiative stilen, og eg vart rørt av det sosiale engasjementet forfattaren viser. Så las eg bokmeldinga Arne Borge hadde i Bokmagasinet, der han problematiserer nettopp dette engasjementet:

Hva annet blir poetens wake up call, enn den selvrettferdiges påminnelser om at verden er urettferdig? Poetens sannheter blir godhetens språk – en søt dessert for et radikalt borgerskap. (Bokmagasinet, 24. november)

Borge har gjort ei grundig lesing av boka, og eg må innrømme at da eg las gjennom dikta ein gong til, verka dei ikkje like sterke, og, ja: Motsetnadene Bøe opererer med – den gode naturen og det fattige mennesket mot den grådige utbyttinga og maktmenneska – er konvensjonelle og overtydelege. Kanskje har Borge rett i at ”det virker bedre sunget enn tenkt”. Men så er det dette:

Når rike multinasjonale selskap eller regjeringa i eit land utnyttar fattige arbeidarar, så er og blir det simpel maktmisbruk. Sjølv om naturen også kan vere ubarmhjertig, så er varig rasering av  sårbare biotopar ikkje ei moralsk kompleks sak. Det som er vanskeleg og komplekst, er å ta innover seg alt det urettferdige som skjer i verda, og den maktesløysa ein ikkje kan unngå å kjenne når ein spør seg sjølv kva ein skal gjere med den kunnskapen.

Det er difor eg set pris på at Anne Bøe tar med det sosiale samvitet og ikkje minst medkjensla si inn i poesien; ikkje fordi eg får ei god kjensle av å lese om ei svart-kvit verd, men fordi eg har slike kjensler som dei ho skildrar; sinne, medkjensle, sorg og avmakt, og ikkje veit kva eg skal gjere med dei. Det er så mykje litteratur som kretsar om den lille, norske kvardagen, difor reagerte eg med glede over at Bøe inkluderte ei større og vanskelegare verd i boka si.

Påstanden om at sosialt samvit er noko ein held seg med for å bygge opp si eiga kjensle av å vere eit godt menneske, er eg grundig lei av. Det er mykje enklare å stenge ute alt det som er moralsk og emosjonelt komplisert, spesielt når det også går for å vere ”ærlegare”. Sosialt engasjement gjer ikkje i seg sjølv dikt gode, men patos og basale kjensler knytt til urettferd må det vere plass til i poesien. Det er desse kjenslene dei bibelske allusjonane i diktsamlinga byggjer opp under; det er på sin plass å møte det vonde med retterdig, om enn ikkje heilagt, sinne.

Livet på kjøkkenet

Endeleg kom eg i gong med å lese den Bragepris-nominerte diktsamlinga til Kjartan Hatløy, og så glad eg er for at eg gjorde det! Eit døme på kvifor:

_

Den vesle raude skya stoggar over tekokaren

den er i stål og svart og ein pyramide å sjå til

djupt inne i den: fullvaksen glede frå alle menneska som har levd, glede   som fangar inn, som rir all smerte som har funnest

kokar all fortid, kvar gong den vert slått på

_

(Kjartan Hatløy: Kjøkkendikt, 2012)

_

Det er lenge sidan eg har meldt diktsamlingar i avisa, og dette er heller ikkje meint som ei bokmelding. Men når eg først har lese desse dikta, fekk eg lyst til å skrive litt om dei. For dei gav meg ei slik god ro, ei lun kjøkkenstund i eit kjøkken eg aldri har vore i.

Dette er kvardagsmagi slik vi alle kan oppleve han; eit varmt blikk på alle tinga som skaper eit kjøkken og på livet som vert levd der; alle måltida ein førebur, et eller vaskar opp etter medan lyset utanfrå glid over inventaret og kjøleskapet innimellom brummar i kroken sin. Den raude komfyren, tekokaren, skjerefjøla med  knivspor, eit nybakt brød og utsikta frå kjøkkenvindauget; alle desse tinga som skaper det lunaste rommet i huset; «her inne er tryggheita mektig».

Midt i dette går det rundt, som ein ting blant alle andre på kjøkkenet. Eg synes ikkje det er så mystisk, eg tolkar det som det menneskelege medvitet, ein ting blant tinga, men likevel i sentrum, det som ser og opplever livet sitt, minna og naturfenomena der mellom kjøkkenmøblar og kjørel. Men som likevel ikkje er meir heime enn tinga, for nokre av dei var til før det og skal vere der lenger, og det kjøkkenet er fylt med er også «alt som held det i live».

Det er tydeleg eit kjøkken med historie i veggane, dette, ikkje berre om eit heilt liv, men om mange liv. Det er i nokre dikt kanskje eit minne frå ein barndom: «Då vesle det ei byrjande juninatt …». Andre gonger kjem dei døde foreldra på vitjing i kjøkkenet: «minna om dei er på ferde kring kaffilaginga». Og ikkje minst vitnar tinga om slekta som har levd i kjøkkenet før: «Tallerkenen bestemor eigde / Arabia Suomi, flat med ei raud rand ytst».

Gjennom diktsamlinga svevar «den vesle raude skya». Skya kan vere så mangt, men for meg vart ho etterkvart til ein flekk av gyllent sollys, for kjøkkenet vert stadig lyst opp av sola som går opp eller ned, og fargane lyser klare i dikta, det er gult og raudt, himmelblå og eplegrønt, lysebrunt, lyseblått og gulraudt. Og det er på kjøkkenet sitt nesten like mykje i kontakt med alt utanfor vindauget som med tinga i rommet, det er havet og dei høge granene på bakketoppen i vest, det er katten ved løa og gullaktige kveldsskyer, eit grått lasteskip og tre sandsvaler som brått kjem inn gjennom vindauet. Den konkrete tilnærminga minner meg om dikta til Olav H. Hauge, så er no det sagt, også.

Eg kjenner at eg får lyst til å sjå dette kjøkkenet, det rommet der diktaren sikkert framleis sit i fleire gongar om dagen og ser ut av vindauget. Samstundes veit eg at å sjå det ikkje vil vise meg det han ser. Noko av det eg likar så godt med Kjøkkendikt er at dei skildrar korleis eg òg av og til ser tinga rundt meg, og romma eg hugsar frå barndommen: Det er det konkrete inntrykket i ei unik stund, måten lyset fell på eit interiør lada med personlege minner og skaper ein heilskap av fargar, former og vinklar; eit bilete og ei stemning som eg aldri vil oppleve akkurat slik igjen, men som eg kan bevare eit minne om. Det er berre å vere til stades, så får vi slike augneblinkar heile tida, nokre betre enn andre. Her er eit dikt som skildrar ei slik unik stund:

_

Ei stille ingen ord vågar seg ut i

men ein spiss liten trekant av sollys

veks sakte

ytst på det vesle kvite bordet. Skal den nå brødet?

det nybaka brødet har varme sjølv enno

ligg

kor godt det luktar! og sender gult lys frå det svarte trauet

_

Humor 1, 2, 3 med Georg Johannesen

1.

Torsdag: Fråtserne
Vi tier for å ete hverandre
Vi har to rygger når vi elsker
Fire knyttnever når vi slåss

Kvinnene skyr oss om dagen
og om kvelden når dansen går
men ikke alltid om nettene

Det er ikke lett å kysse
når hodet ligger på et annet bord
med en tomat i munnen

2.

Fredag: Ulykken
Send et brev til den døde doktoren
Spør hva han feiler
Han svarer ikke, han har taushetsplikt

Armbåndsur telegraferer uten språk:
Solen la en gullplate på gulvet
En sky strøk ut morgenkorset på veggen

Send telegram straks ulykken er skjedd
Antedater telegrammet, betal dobbel il:
Det kommer ikke frem som en advarsel.

3.

Torsdag: Første lekse
Jeg lærer mauren å tro
at det ikke fins gran
bare brune nåler og for mange maur

Jeg flyr etter fluen
Jeg aper etter apen
Jeg skjærer hånden av og gir til hunden

Jeg lærer ulven å ule lavt
Jeg lærer spurven å oppsøke høken
i den tro at fugl er fugl.

Georg Johannesen: Ars Moriendi (1965)

Relevant lenke: Litteraturkritkaren, bokmeldaren og bokbloggaren.

Poesi og provinsialisme

Poesiarrangmenta ved Litteratursymposiet i Odda var interessante og underhaldande. Men den mest erfarne poeten i rommet sat blant publikum med ei heilt nyutgjeven bok i veska.

en avlagd
ort /var/ en
industrihall som står tom
som står stilla i en ström
av snabb tid ljusen
släcks
ljusen tänds
samtidigt:
upplöst/upplyst som
du gör dina circklar
runt detta utanför försöker dig

(Peter Mickwitz, 2012)

For snart to veker sidan var eg på Litteratursymposiet i Odda. Eg reiste for å møte andre deltakarar i Nordiska seminariet, ei gruppe av kritikarar og forfatterar frå dei nordiske landa som møtes til gjensidig inspirasjon og kulturutveksling (som er organisert under paraplyen til fsl: Fria seminariet i litterär kritik). Eg hadde ikkje oppdrag på festivalen, men fordi Nordiska seminariet-medlem Gro Jørstad Nilsen deltok på arrangørsida, var eg så heldig å få dekt mat og festivalpass. Eg hadde det veldig fint der, men har tenkt meg meir kritisk etterkvart når det gjeld éit aspekt ved festivalprogrammet.

Poetane Henning Bergsvåg, Erlend Nødtvedt og Tormod Haugland (sistnemde har òg skrive mykje prosa) var med på fleire arrangement i løpet av symposiet. Dei er alle gode forfatterar og veldig gode til å framføre sin eigen poesi. Å høyre opplesingane deira er inspirerande fordi dei klanglige og rytmiske elementa i poesien kjem så tydeleg fram – det vert nesten ein musikalsk oppleving, noko som også fint framhevar det humoristiske potensialet i tekstane. Eg fekk med meg to poesiopplesingar, men eg veit det var fleire.

På eit arrangement laurdag føremiddag las alle dei tre norske poetane – som også er del av same vennegjeng – eigne dikt og samtalte etterpå, saman med den for tida skandaleomsuste svenske poeten Johan Jønsson. (Klassehatdebatten i Sverige oppstod etter ei diktopplesing som skapte sterke reaksjonar. Det er ein bragd i seg sjølv for ein poet å setje dagsorden i samfunnsdebatten på den  måten!)

Johan Jönsson var ein spennande og aktuell festivaldeltakar som deltok på fleire arrangement. Klassehatdebatten skaper engasjement enno, og i tillegg kom den norske omsetjinga av den 600 sider lange diktasamlinga hans, Jfr. turnusplanen, ut medan symposiet gjekk føre seg. Jönsson har vore produktiv som poet sidan debuten i 1992. Eg har ikkje lese noko særleg av han, difor tok eg ikkje sjansen på å skrive i ingressen ovanfor at den beste og mest erfarne poeten sat i publikum. Men det er forsåvidt ikkje eit poeng her å lage ei rangert liste over poetane.

Av dei tre norske poetane var det kun Tormod Haugland som har utgitt bok i år, Straumen går. Henning Bergsvåg las dikt som har vore publisert i avis og tidsskrift i tida etter forrige – og hans fjerde – diktsamling Over elven Tweed (2010), medan Erlend Nødtvedt, som gav ut Bergens beskrivelse i fjor, valde å lese frå debutsamlinga Herudes frå 2008.

Ved sidan av meg i publikum sat altså den finlandssvenske poeten Peter Mickwitz. Han har blitt ein ven gjennom Nordiska seminariet, så det er sjølvsagt ikkje tilfeldig at eg tek opp dette, men vurdér saka sjølv: Mickwitz debuterte som poet med diktsamlinga i ljuset i 1991, og har sidan utgjeve fleire diktsamlingar, essaysamlingar, diktantologiar og omsetjingar. Han har motteke fleire litterære prisar og har dei siste to tiåra – som både svensk- og finsktalande – vore ein sentral person i det litterære Finland. Og i haust er han aktuell med diktsamlinga som du gör dina circlar runt detta utanför.

Mickwitz var invitert av Gro Jørstad Nilsen til å delta i ein paneldebatt om forfattarskapen til Dag Solstad. Eg veit at Jørstad Nilsen prøvde å få det til slik at vi fekk høyre Mickwitz lese frå den nye diktsamlinga si når han først var boden til symposiet med reise og hotellutgifter dekte, men det let seg tydelegvis ikkje gjere. Eg er normalt ikkje ein forsvarar av aktualitetsprinsippet når det gjeld kva litteratur ein skal gi merksemd. Men kva grunnar kunne festivalleiinga ha til å – ved alle poesiarrangementa – prioritere Bergens-kameratane framfor den bokaktuelle og alt betalte festivaldeltakaren Mickwitz? Er det ikkje noko provinsielt ved ein slik demonstrativ mangel på interesse for aktuell nordisk poesi som ikkje blir pusha av eit norsk forlag?

Eg set stor pris på poetane frå Bergens-miljøet, og dette er ikkje meint til forkleinelse for nokon av dei. Men det kan illustrerer saka at Tormod Haugland ved eit høve fortalde meg at han hadde vore svært oppteken av poesien til Mickwitz tidleg på 90-talet, altså før Haugland sjølv hadde debutert. Han vart også svært interessert då han fekk høyre at Mickwitz var aktuell med ny bok.

Det som gjer meg flau på vegne av det litterære Norge, er at ein høgt respektert poet frå eit naboland blir invitert kun for å rose vårt eigen litterære helt, Dag Solstad, utan å få høve til å vise kven han sjølv er som forfattar. Medan dei populære og – i denne samanhengen – lokale, litterære kompisane blir fronta ved alle høve. Ein festival som vert arrangert omtrent i heimtraktene til den internasjonalt orienterte poeten Olav H. Hauge bør kunne opne opp perspektivet til å omfatte våre nærmaste naboland, spesielt når naboen troppar opp på dørstokken.

Å skrive dikt er det motsatte av taktisk tale

Eg har funne gull igjen, ord som forklarar kvifor eg elskar språk av eit visst slag, språk som åpnar opp i staden for å lukke igjen:

«Å skrive dikt er en lidenskapelig åndelig aktivitet som ikke ønsker å innordne seg et åndelig system. Har jeg en poetikk som jeg ønsker å utforske – så er det noe slikt som: Å skrive dikt er det motsatte av taktisk tale, det motsatte av taktiske svar på eksistensielle spørsmål – svar som sikrer seg retrett, svar som krever å ha rett. (…) Vi hører det på stemmen; det er taktisk tale. Hva er det som ikke blir sagt? Rommet rundt oss skrumper inn. I sammenhenger der språket i stor grad brukes taktisk, blir det vanskelig å puste. Inspirasjon betyr å puste, å trekke pusten djupt. Vi setter spørsmåltegn: Her begynner diktet.»

Det er lyrikar og omsetjar Hanne Bramness som seier dette, og ho gjer det klart for meg kvifor eg får ein sterk trang til å lukke øyrene for visse talestraumar; det er taktisk tale. Sitatet er henta frå teksten «Trenger lyrikken et forsvar?» som stod på trykk i Morgenbladet 29. juni, basert på ei forelesning Bramness heldt på Litteraturhuset i Oslo i juni i år. Forfattaren reflekterer rundt kvifor poetikk og forsvar for lyrikken ser ut til å vekkje meir interesse for tida enn sjølve lyrikken.

Symptomatisk nok handlar både denne og den forrige bloggposten min om formulerte poetikkar som har begeistra meg, ikkje om dikt av dei aktuelle forfatterane. Men slik er det: Eg er oppteken av mitt liv og den rolla språk spelar i det. Metaperspektivet er difor like interessant som litteraturen, slik spørsmålet ofte er like interessant som dei mogelege svara. Men skiljet er ikkje absolutt; refleksjonen om litteratur er ein del av litteraturen.