referansegrupper

Usynleg skrift

Kven må eg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

Etter å ha publisert litteraturkritikk i 15 år er eg framleis eit ukjent namn i den offentlege debatten. Merethe Lindstrøm er vinnar av Nordisk Råds litteraturpris og utgav ei ny bok med fantastiske noveller i fjor haust, men vart nesten ikkje nemnd då året skulle oppsummerast. Tomas Espedal har på si side fått dei tre siste bøkene sine nominert til Nordisk Råds litteraturpris, sjølv om den siste har blitt kalt ei «mellombok» av mange kritikarar. Kva faktorar er ulike? Kjønn og nettverksbygging.

Eg hadde min første litteraturvitskaplege artikkel på trykk i Bøygen i 1997. I 2001 byrja eg som bokmeldar i Vårt Land, og ei av bøkene eg melde var Halvbroren av Lars Saabye Christensen. Eg var ikkje begeistra. Derimot vart eg bortimot ekstatisk av Hans Herbjørnsruds novellesamling Vi vet så mye. (Når eg ser attende, er det nok symptomatisk for meg som meldar: Eg blir kjenslemessig engasjert, og om eg reagerer negativt på noko i teksten, kan eg bli sarkastisk. Og eg sjekkar aldri kva andre meinar før eg publiserar.)

Det året vart nett desse to bøkene nominerte til Nordisk Råds litteraturpris. Eg håpa hardt på Herbjørnsrud, men det vart Saabye Christensen, gitt. Same haust arrangerte Kritikerlaget ein salong i serien «Hvor god er egentlig …» med fokus på Halvbroren. Dei hadde ikkje klart å finne ein meldar som hadde skrive negativt om boka, difor hadde ein i arrangementskomiteen tatt på seg rolla som djevelsens advokat. Eg sat i publikum, og då det vart opna for innlegg frå salen, heldt eg eit kort innlegg.

Det var kanskje ikkje så rart at eg, som relativt fersk bokmeldar i ei nisjeavis, ikkje vart lokalisert og spurt om å delta i denne debatten. Idag, tolv år, hundrevis av tekstar og fleire verv i Kritikerlaget seinare, skulle ein tru at situasjonen var ein heilt annan. Men slik er det ikkje.

I helga var ein ung, mannleg kritikar i Morgenbladet intervjua i Dagens Næringsliv. Han hadde blitt omtala i ei bok av ein forfattar han tidlegare har gitt ei negativ bokmelding. Eg var kort sitert i same artikkel, men ikkje namngjeven. «Dag og Tid skriver».

Same kritikar vart i fjor haust invitert til ein Kritikarsalong der kvelden gjekk med til å diskutere med ein annan profilert, mannleg kritikar kvifor han var meir negativ enn alle andre til ein historisk roman av ein kjend, mannleg forfattar. Året før sat han i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2012. Der sat også ein mannleg kritikar som, utan at eg hadde fått det med meg, ei stund hadde meldt bøker i Vårt Land. Denne kritikaren sat igjen i panelet då Kritikerlaget skulle oppsummere bokåret 2013.

Eg har i løpet av åra som kritikar blitt beden til tre paneldebattar. Ingen i regi av Kritikarlaget, men eg har sjølv arrangert debattar for Kritikarlaget, og ein gong representert Kritikarlaget som stand in for leiaren fordi ho ikkje hadde tid til å reise dit debatten foregjekk. Eg var nemleg i Litteraturseksjonens arbeidsutval i to år, det siste året som leiar. I samband med dette skreiv eg eit og anna innlegg på vegne av laget, og slik enda eg også i spaltene til eit av våre mest prestisjetunge litterære magasin.

Då eg gjekk av som leiar, var det imidlertid som om eg også fall under radaren til redaksjonen. Eit oppfølgingsinnlegg i ein pågåande debatt vart ikkje trykt etter runder med bearbeiding, og det utan at eg fekk beskjed. Epostar med forslag om artiklar fekk ikkje svar. Ein kritisk kommentar på bloggen til tidsskriftet fekk heller ikkje svar, og då ein annan litteraturkritikar kommenterte dette på sin blogg, fekk kritikken eg hadde kome med omsider svar  på Facebook – i éi setning i eit lengre svar til den mannlege bloggaren, og utan at mitt namn var nemd.

Dette handlar ikkje om at eg har halde ein spesielt låg profil. Eg har ytra meg både i aviser og nettdebatt, og enno er det slik at eg innimellom er kritisk til bøker mange andre likar. Eg gjer det ikkje for å markere meg, og det har heller ikkje hatt den effekten. Tidlegare idag høyrde eg gjennom opptak frå ein litteratursalong der ei slik bok vart diskutert, Bergeners av Tomas Espedal, og ein av paneldeltakarane kunne opplyse om at «Dag og Tid» hadde innvendingar mot denne boka som dei alle likte. «En dårlig anmeldelse i Dag og Tid, altså», oppsummerte ordstyraren. Så sei ikkje at eg ikkje får merksemd.

Eg veit eg høyres bitter og misunneleg ut no, men eg skriv det likevel. For er det verkeleg slik at eg er usynleg fordi dei innspela eg har ikkje er gode nok? Kvinner som meg er altfor lette å halde nede fordi vi gjerne tolkar mangel på respons slik. Etter å ha tenkt gjennom dette, trur eg imidlertid ikkje det berre handlar om kjønn, men også om nettverksbygging.

På denne bloggen har eg ved to tidlagare høve forsvart Tomas Espedals krasse, emosjonelle utspel i media, truleg ikkje berre på grunn av sak, men fordi eg på eit vis kjenner meg igjen i tendensen til å gripe til emosjonelle spissformuleringar. Den siste boka hans, Bergeners, skuffa meg imidlertid, og kanskje hissa eg meg litt ekstra opp fordi han der lovprisar dei litterære kretsane eg sjølv står utanfor. Samstundes oversåg eg kva denne lovprisinga kunne få for effekt i praksis:

Eg meinte boka kunne bli oversett og «einsam» fordi ho er sjølvsentrert og sjølvmedlidande. Eg gløymde å ta med i reknestykket at Espedal, sjølv om han i boka skildrar kor einsam og trist han er, er god ven, ikkje berre med forfattarar, men også kritikarar i og utanfor det litterære miljøet i Bergen. Og det blir han rikeleg løna for. Eg veit ikkje dette sikkert, men det skulle ikkje forundre meg om dei to kritikarane som var mest negative til boka, hovudmeldaren i Morgenbladet og eg, er blant dei få som ikkje har møtt Espedal eller har tilknytning til miljøet i Bergen. Ordstyraren ved den tidlegare omtala debatten, er tre gongar nemd med namn i boka og omtala i rosande ordelag. Det var det ingen som syntes det hadde noko for seg å nemne i debatten.

I meldinga mi av Bergeners karakteriserer eg skildringa av den kvelden Karl Ove Knausgård var skulda for valdtekt, som «ein litterært avansert versjon av Se og Hør» og hevda at «Det er ikkje dette vi treng litteratur for.» Men der tok eg visst feil igjen. Vi treng litteraturen for å kjenne oss igjen og for å bli synlege, og dess nærare, dess betre. Helst med fullt namn.

«You’re nobody ‘till somebody loves you». Så kven må eg eigentleg ligge med for å få den ære å bli tiltala og omtala med namn?

I denne teksten har eg sjølv valgt å ikkje gjengi namna på andre kritikarar. Alle som er inside i miljøet vil raskt skjøne kven eg skriv om, men eg gjer det slik likevel for å illustrere to ting: Først for å vise kor unaturleg det er å omtale kva som har blitt gjort og sagt utan å seie kven det gjeld. Men viktigare er det at dei mekanismane som her er i sving, enten det handlar om kjønn eller nettverk, gjeld noko meir ålment, ikkje berre dei personane som eg tilfeldigvis har erfart noko gjennom.

Det kan nok seiast mykje om kva dette «noko» eigentleg er. Men eg har merka meg at det er stor uvilje blant kvinner mot å konkretisere kva slags hendingar «usynleggjering» eigentleg består i, og ikkje minst kven det er som driv med slikt. For vi vil for Guds skuld ikkje påstå at det gjeld nokon vi kjenner. Det er jo dei som skal vere nettverket vårt, og hjelpe oss fram. Spørsmåla er berre: Gjer dei det? Og i så fall kvifor/kvifor ikkje?

Fordelen med krig

Å jobbe mot eit samfunn prega av likeverd er det einaste som kan hindre utvikling av valdeleg ekstremisme.

Medan debatten går mellom Christian Tybring-Gjedde, kulturminister Hadia Tajik, Jon Hustad, Sveinung Rotevatn,  Arshad M. Ali og mange andre om den påståtte framandkulturelle trugselen mot norsk identitet, les eg boka Ulikhetens pris. Hvorfor likere fordeling er bedre for alle av Richard Wilkinson og Kate Pickett. Den originale tittelen var The Spirit Level. Why Equality is Better for Everyone. Idiomet «spirit level» betyr rett og slett «vater» og spelar på omgrepet «public spirit», altså det å vere orientert mot samfunnsfellesskapen, samt på dei mange grafane som illustrerer statistikken i teksten.

Boka, som kom ut i Storbritannia i 2009, gir eit samla bilete av forskning som er gjort dei siste 30 åra på samanhengen mellom økonomiske ulikskapar og diverse sosiale problem i verdas rike land. Kort sagt er bodskapen i boka at «nesten alt – fra forventet levealder til mental helse, fra vold til fedme – påvirkes av et samfunns økonomiske likhetsgrad, ikke dets rikdom» (sitat frå baksideteksten.) Årsaka er at det psykiske stresset som stammar frå opplevinga av å ha låg sosial status påverkar menneske negativt på mange måtar, slik at til dømes mental sjukdom, kriminell åtferd og dårleg kosthald vert å rekne som symptom snarare enn årsaker i seg sjølv til sosiale problem.

Konklusjonane er vanskelege å argumentere mot sjølv for dei mest ihuga tilhengjarane av markedsliberalisme fordi dei er basert på statistikk  frå kjelder som FN, WHO, Verdensbanken, OECD og forskning publisert i seriøse vitskapelege tidsskrift innan felt som medisin, psykiatri og samfunnsforskning. Forfattarane forska i utgangspunktet på epidemiologi (def. fra Wikipedia: «læren om befolkningshelse, sykdommers forløp, årsak og konsekvens, utbredelse og demografi») og ville kartlegge årsakane til store forskjellar i levealder mellom ulike sosiale lag. I staden oppdaga dei eit mønster dei ikkje kunne oversjå; at ikkje berre forventa levalder, men også ei rekkje andre sosiale problem, som rusmisbruk, graviditet blant tenåringar og kriminalitet også såg ut til å henge saman med graden av økonomisk ulikskap.

Eit av det mest tankjevekkjande faktum eg har lese om så langt i boka, er at livet for mange faktisk var betre under 1. og 2. verdskrig enn i tida før og etter, i alle fall er det dokumentert i Storbritannia: «Under verdenskrigene økte den forventede levealderen med 6 og 7 år for henholdsvis menn og kvinner, mens økningen før og etter krigene bare var 1 og 4 år» (s. 111). Og dette altså trass i alle som vart drepne i ung alder i løpet av dei to verdskrigane. Årsakane skal vere full sysselsetjing og sterkt reduserte inntektsforskjellar, det siste som resultat av ein medviten politikk frå myndigheitene for å skape samarbeidsvilje i folket. Den relative fattigdomen vart halvert. «Følelsen av fellesskap og sosial samhørighet resulterte ikke bare i bedre helse – kriminaliteten gikk også ned» (ibid).

Det er jo kjent at krig mot ein ytre fiende skaper samhald internt i ei gruppe. Når ein held denne kunnskapen saman med kunnskapen om at ein trussel mot det sosiale sjølvbildet kan få mange til å opptre både meir valdeleg (jamfør statistikk i boka om kriminalitet) og sjølvdestruktivt (jamfør statistikk om kriminalitet, dårleg kosthald og rusmisbruk) set det den auka politiske valden og ekstremismen vi ser i Europa i dag i eit spesielt lys.

Når til dømes islamistfiendtlige rørsler og terroristen Behring Breivik oppfordrar til «krig» mot framandkulturelle og dei som fremjer mulitikulturalisme, er det nærliggjande å tenkje seg at dei er tiltrekte av eit krigsscenario fordi dei opplever sin eigen sosiale status som dårleg, og medvite eller umedvite ønskar seg ein situasjon der ein ytre fiende gjer dei sjølv til viktige personar i ei gruppe med sterkt indre samhald. Det verste er at for mange menneske vil ein slik kampsituasjon faktisk forbetre livet – jamfør det Wilkinson og Pickett skriv om levekåra i Storbritannia under krigen. Men vi veit jo at ei gjennomsnittleg forbetring for mange i løpet av ein krig kostar i form av liding og død for utsette grupper.

Men om psykisk stress som følgje av låg sosial status og låg sjølvkjensle er grobotnen for både valdelege høgreekstreme og valdelege islamistar, og kanskje også framandfrykt meir generelt, er det lite truleg at sakleg argumentasjon – og endå mindre latterleggjering – er det som skal til for å bekjempe farlege politiske haldingar. Om Wilkinson og Pickett har rett, er eit samfunn prega av likeverd mellom menneska det einaste som kan motverke sosial uro. Og i ei pragmatisk verd er slikt likeverd til sjuande og sist tufta på ei mest mogeleg lik fordeling av kapital – økonomisk, kulturell og sosial kapital.

Monokultur er ikkje svaret på samfunnsproblema i eit Europa i økonomisk ubalanse, og er heller ikkje eit realistisk alternativ i verda i dag. Eit inkluderande samfunn der god sjølvkjensle er oppnåeleg for alle ser ut til å vere det som må til. Jobben med å finne den realpolitiske vegen dit er diverre mykje meir krevjande enn sporadiske verbale angrep på meiningsmotstandarar. Sjølvsagt kan vi ikkje la ekstreme ytringar basert på grove forenklingar av verda stå uimotsagte, men å møte andre med forakt og latterleggjering kan såvidt eg skjønar berre gjere vondt verre.

Kjelde og sterkt anbefalt lesestoff: Ulikhetens pris. Hvorfor likere fordeling er bedre for alle. (Res Publika, 2012)

Eller les meir om dette på nettsida Equality Trust som forfattarane Wilkinson og Pickett har oppretta.

Tilrår også å lese Frode Helmich Pedersens gode artikkel «Fordi du fortjener det» om Ulikhetens pris og om at aksepten av aukande ulikskap er misforstått liberalisme. Sitat: «De økende forskjellene mellom fattig og rik er dårlig nytt for alle, også de rike. Det er på tide at selverklærte liberalister forstår at frihet ikke har noe med retten til å tjene seg styrtrik å gjøre.» 

Fellesskap – den nye norma

På Kulturrådets årskonferanse 14. november var det eit tema som dukka opp i tre av innslaga: Trenden med kunstnarkollektiv som vil fristille seg frå tradisjonelle kvalitetskriterier.

Temaet dukka først opp i den kunstnarlege åpninga ved Parallellaksjonen. I Årskonferansens program står det at ”Parallellaksjonen er et generativt kunstnerkollektiv som tematiserer kunnskapsformidling, skole og dannelsesprosesser. Kollektivet initierer og utvikler tematiske prosjekter hvor teori og praksis er likeverdige elementer mot nye forståelser av virkeligheten (…) Sentralt i Parallellaksjonens praksis står deltagelse, engasjement, selvorganisering og utilitarisme.”

I presentasjonen sin la dei to mennene frå Parallellaksjonen (eg veit ikkje kven det var av dei tre som var oppført i programmet: Anders Dahl Monsen, Leander Djønne og Snorre Hvamen) vekt på at kvalitet er vanskeleg å bruke som målestokk for det eksperimentelle, og at det som oppstår i møtet mellom deltakarane i dei ulike prosjekta difor er det viktigaste.

I referatet frå denne dagen på Kunstforum.no skriv André Gali at ”Det mest interessante med dette kunstneriske innslaget var problematiseringen av kvalitetsbegrepet, eller refusjonen av et slikt begrep, basert på at den typen laboratoriske eksperimenter som kunstnergruppen iverksetter ikke lar seg bedømme kvalitetsmessig fordi det ikke finnes noen eksisterende parametere for å vurdere dem.”

Seinare på dagen heldt kurator og kunstnarleg leiar for dOCUMENTA (13) Carolyn Christov-Bakargiev føredraget «It’s very difficult: on scepticism and value judgements. Notes from a curatorial perspective». Det var eit fragmentarisk og sitatspekka føredrag, der ubrukte ark frå manuskriptet stadig flagra mot golvet bak henne. Men å bli utsett for ein slik rasktflytande og intelligent diskurs fekk likevel hjerna til å lyse opp som eit juletre i forsøket på å ta relevante notat. Den følgjande gjengjevinga er sjølvsagt ufullstendig, men gir eit visst inntrykk av hovudinnhaldet.

Christov-Bakargiev sa innleiingsvis at ho syntes problemstillinga ho hadde fått tildelt var banal, men også vanskeleg. Ho slo fast at målet ikkje var å komme med avklaringar av praktisk nytte for skjønnsvurdering – om noko ville ho skape meir usikkerheit rundt spørsmålet om kva skjønnsvurderingar er og skal vere. For det første ville ho så tvil om det var slik kulturminister Hadia Tajik sa i innleiingsføredraget sitt, at det berre er kunstnerane som kan skape kunst. Ho refererte til Kants skille mellom den ”naturlege” venleiken, ”the arcitecture of the beast”, og den ”kunstige” menneskeskapte venleiken, særprega av medvitet om venleik og kunst. Sjølv meinte Christov-Bakargiev at dette skillet må opphevast, sidan ho har eit holistisk syn på verda som òg omfattar kunstfeltet.

Om eg oppfatta Christov-Bakargiev rett, er det ein trend at kunstprosjekt har form av aktivisme. Vidara meinte ho at feilgrep (failiure) er eit positivt potensiale for kunsten. Og sidan kunstfeltet stadig er i endring, finst det heller ingen stabile kriterier for kvalitet. Den subjektive smaken er difor viktig, men, og no siterer eg André Gali: ”ikke i Bourdieusk forstand hvor smaken fungerer som en metode for å konstituere sosiale hierarkier, men som en kroppslig erfaring basert på kroppslig kunnskap så vel som andre intellektuelle kunnskaper som for eksempel drømmer.”

Basisen for vurderingar skal vere fakta, men når det i vår tid er så mange tilgjengelige fakta, må ein stadig velje kva fakta ein skal dømme utfrå. Som konsekvens har fakta mist statusen som den viktigaste basisen for sanning til fortellarstemma. Tillit er difor ein grunnleggjande føresetnad for alt som gjeld skjønnsvurderingar (value judgements), og ei sentral utfordring for fagleg ekspertise er korleis ein oppnår ”public trust”. Christov-Bakargiev vektla at tillit blir bygd i personlege relasjonar, og meinte difor at ”kjærleik” er ein politisk kategori. Gali skriv:

”En viktig faktor Christov-Bakargiev trakk frem i forhold til hvordan noe blir vurdert verdifullt nok til å bli med i documenta, var tillit, personlige relasjoner og kjærlighet som politisk kategori. (…) Avslutningsvis kom hun tilbake til documenta og sin kuratoriske metode – der hun ikke så etter kunstverk, men etter «engasjerte kunstnere». Kunstnernes engasjement ble en form for sannhetskvalitet og kunstverkene så hun som uunngåelige konsekvenser av dette engasjementet.”

Christov-Bakargiev vektla altså ”commitment”, noko eg ikkje berre tolkar som engasjement, men også forplikting til ein spesifikk fellesskap. Det framstillinga hennar altså hadde felles med Parallellaksjonen, var fokuset på kunsten som kan vekse fram gjennom eksperiment med utspring i gruppedynamikken i særskilte kunstnargrupper prega av tillit, kjærleik og ”commitment”. Den kunstneriske verdien ligg ikkje lenger i tradisjonelle kvalitetskriterier – til dømes meinte Christov-Bakargiev at postmodernismen har redusert verdien av innovasjon i kunsten, samstundes som verdien er intakt innan vitenskapen – men i måten kunsten blir til på, og i verdiane som oppstår i ein menneskeleg fellesskap.

Kjetil Røed forklarer dette godt i sitt referat på Kunstkritikk.no:

”Affekter er like gyldige utgangspunkt for kognitive prosesser som den autoriserte kunnskapen, hevdet hun. I tråd med denne forflytningen av kunnskap fra det autoriserte til det undertrykte, fra det abstrakte til det affektive, fra autonomi til nettverk, skisserer hun også et annet begrep om verdi, og dermed indirekte skjønn, enn den sedvanlige pengebaserte – her tar hun opp tråden fra Michael Hardt og Antonio Negri. «Love is an ontological event in that it marks a rupture with what exists and the creation of the new. Being is constituted by love,» som de skriver i Commonwealth. I likhet med Hardt og Negri dreier kunst seg om å åpne for de ressursene vi har til felles og gjøre dem til et potensial for forandring og refleksjon utenfor de gjengse fortellingene og institusjonene som gir råmaterialer form – ikke bare kapitalen, men familien, staten, etc.”

I samandraget av føredraget som var trykt i programmet framgår det at den forpliktande fellesskapen vert sett som viktigare enn kvalitetsvurdering: ”Something appears to be meaningful and to have value  when it concerns us. If many are concerned by it, it has – provisionally – more value. Furthermore, from a skeptical point of view, rather than an academic or dogmatic one, there are no absolute truths on which to base judgements of quality and consequently of value, although skeptics (means ”search”) continues to (re)search. Judgements of quality, truth and consequently value are precarious, but commitment (to put in common, to send with, to share), that is, the faculty of imagination dedicated to something without self-defensiveness, assumes the place of quality and suggest temporarily worldliness, rather than pure relativism that voids knowledge production. dOCUMENTA (13) as a cause study.” (mi kursivering)

Den siste som trakk fram kollektivet var Robert Palmer (nyleg avgått direktør for Direktoratet for demokratisk styresett, kultur og mangfold ved Europarådet). Han snakka mykje om korleis kunstfeltet endrar seg i og med den digitale utviklinga. Heilt til slutt nevnte han det han meinar er trendar vi vil sjå meir av framover: Framvekst av fleire kunnskapsmiljø og kunstnarkollektiv, ei utvikling frå individuell til kollaborativ makt og frå einskilde til mangfaldige (”multiple”) agandaer.

Planen er å bruke dette referatet som utgangspunkt for eigne tankar om kritikk, uavhengigheit, referansegrupper, habilitet osb, men eg er visst ikkje heilt ferdigtenkt enno. Så for denne gongen: Thank you and good night!

Kunstforums referat frå Årskonferansen: Vanskelige verdivurderinger

Kunstkritikks referat: Et håndledds avstand

Les meir om Parallellaksjonen

Les meir om dOCUMENTA (13)

La oss skjøne Tomas Espedal (klam klem)

Herregud, no har han gjort det igjen. Tomas Espedal. Han har sagt at om bøkene hans berre vart lesne av kvinner over 50, ville han slutte å skrive på dagen. Og kvinner i alle aldrar har rykka ut for å forsvare dei såkalla kulturkjerringane, seinast Karin Haugen i Bokmagasinet i dag. Det skulle berre mangle. Det er hårreisande udanna å seie slikt om dei som faktisk kjøper, les og beundrar bøkene dine.

Eg hadde ikkje tenkt å forsvare Espedal denne gongen, slik eg har gjort før. Eg kjente at eg vart fornærma sjølv, ikkje berre på vegne av eldre kvinner, men på eigne vegne, eg er trass alt snart 40; husmor, gift, konsulent i offentleg sektor og alt anna som er uspennande. Men så klarer eg ikkje å la vere likevel. Ikkje når eg tenkjer litt vidare.

For det første, og det er det same som eg har sagt før: Espedal er i det minste ærleg. At han er ærleg på ein urimeleg, utakknemleg og spissformulert måte er ikkje sympatisk i vanleg kommunikasjon. Men det er denne kompromisslause haldninga som gjer bøkene hans interessante. Så kan vi gjerne be han endre personlegdom når han forlet skrivebordet og skal bli intervjua, men vi får ikkje bli for overraska om det ikkje lar seg gjere.

For det andre, og det er det viktigaste punktet: Kva er det han eigentleg seier? La meg overføre hans logikk til min eigen situasjon: Eg skriv bokmeldingar i Dag og Tid, ei avis som truleg har landets eldste og mest maskuline lesarkrins. Det gjer ikkje meg noko. Men kva om eg fekk vite at ingen kvinner, verken litteraturstudentane i tjueåra, venninnene mine frå lesesirklar, kvinnelege kritikarkolleger, forfattarar eller forlagsredaktørar i tredve- og førtiåra, eller dei kulturinteresserte kvinnene på 50+, at ingen av desse syntes det eg skreiv var interessant, relevant eller godt skrive? Eller, la meg seie: Om eg berre vart lesen av menn over 50? Eg hadde blitt lei meg, og prøvd å finne ut kva eg gjorde feil. Ein meir spissformulert retorikar ville sjølvsagt ha sagt at han hadde slutta å skrive på dagen. Det handlar altså om referansegrupper, at det er viktig å vere i kontakt med dei ein reknar som naturlege samtalepartnerar. Det treng ikkje å vere til forkleinelse for andre grupper.

Espedal klarar seg sjølv, og eg er eigentleg ikkje så oppteken av at han skal bli ytt rettferd, men eg likar å skjøne kva det er som foregår og setje utsegner i perspektiv. Og det er jo trass alt eit idiotisk, hypotetisk scenario vi snakkar om her. Så, kvinner, la oss fortsette å lese middelaldrande mannlege forfattarar i den grad vi har glede av det. Det er jo moro å prøve å skjøne dei, er det ikkje?