samtidslitteratur

Livet på kjøkkenet

Endeleg kom eg i gong med å lese den Bragepris-nominerte diktsamlinga til Kjartan Hatløy, og så glad eg er for at eg gjorde det! Eit døme på kvifor:

_

Den vesle raude skya stoggar over tekokaren

den er i stål og svart og ein pyramide å sjå til

djupt inne i den: fullvaksen glede frå alle menneska som har levd, glede   som fangar inn, som rir all smerte som har funnest

kokar all fortid, kvar gong den vert slått på

_

(Kjartan Hatløy: Kjøkkendikt, 2012)

_

Det er lenge sidan eg har meldt diktsamlingar i avisa, og dette er heller ikkje meint som ei bokmelding. Men når eg først har lese desse dikta, fekk eg lyst til å skrive litt om dei. For dei gav meg ei slik god ro, ei lun kjøkkenstund i eit kjøkken eg aldri har vore i.

Dette er kvardagsmagi slik vi alle kan oppleve han; eit varmt blikk på alle tinga som skaper eit kjøkken og på livet som vert levd der; alle måltida ein førebur, et eller vaskar opp etter medan lyset utanfrå glid over inventaret og kjøleskapet innimellom brummar i kroken sin. Den raude komfyren, tekokaren, skjerefjøla med  knivspor, eit nybakt brød og utsikta frå kjøkkenvindauget; alle desse tinga som skaper det lunaste rommet i huset; «her inne er tryggheita mektig».

Midt i dette går det rundt, som ein ting blant alle andre på kjøkkenet. Eg synes ikkje det er så mystisk, eg tolkar det som det menneskelege medvitet, ein ting blant tinga, men likevel i sentrum, det som ser og opplever livet sitt, minna og naturfenomena der mellom kjøkkenmøblar og kjørel. Men som likevel ikkje er meir heime enn tinga, for nokre av dei var til før det og skal vere der lenger, og det kjøkkenet er fylt med er også «alt som held det i live».

Det er tydeleg eit kjøkken med historie i veggane, dette, ikkje berre om eit heilt liv, men om mange liv. Det er i nokre dikt kanskje eit minne frå ein barndom: «Då vesle det ei byrjande juninatt …». Andre gonger kjem dei døde foreldra på vitjing i kjøkkenet: «minna om dei er på ferde kring kaffilaginga». Og ikkje minst vitnar tinga om slekta som har levd i kjøkkenet før: «Tallerkenen bestemor eigde / Arabia Suomi, flat med ei raud rand ytst».

Gjennom diktsamlinga svevar «den vesle raude skya». Skya kan vere så mangt, men for meg vart ho etterkvart til ein flekk av gyllent sollys, for kjøkkenet vert stadig lyst opp av sola som går opp eller ned, og fargane lyser klare i dikta, det er gult og raudt, himmelblå og eplegrønt, lysebrunt, lyseblått og gulraudt. Og det er på kjøkkenet sitt nesten like mykje i kontakt med alt utanfor vindauget som med tinga i rommet, det er havet og dei høge granene på bakketoppen i vest, det er katten ved løa og gullaktige kveldsskyer, eit grått lasteskip og tre sandsvaler som brått kjem inn gjennom vindauet. Den konkrete tilnærminga minner meg om dikta til Olav H. Hauge, så er no det sagt, også.

Eg kjenner at eg får lyst til å sjå dette kjøkkenet, det rommet der diktaren sikkert framleis sit i fleire gongar om dagen og ser ut av vindauget. Samstundes veit eg at å sjå det ikkje vil vise meg det han ser. Noko av det eg likar så godt med Kjøkkendikt er at dei skildrar korleis eg òg av og til ser tinga rundt meg, og romma eg hugsar frå barndommen: Det er det konkrete inntrykket i ei unik stund, måten lyset fell på eit interiør lada med personlege minner og skaper ein heilskap av fargar, former og vinklar; eit bilete og ei stemning som eg aldri vil oppleve akkurat slik igjen, men som eg kan bevare eit minne om. Det er berre å vere til stades, så får vi slike augneblinkar heile tida, nokre betre enn andre. Her er eit dikt som skildrar ei slik unik stund:

_

Ei stille ingen ord vågar seg ut i

men ein spiss liten trekant av sollys

veks sakte

ytst på det vesle kvite bordet. Skal den nå brødet?

det nybaka brødet har varme sjølv enno

ligg

kor godt det luktar! og sender gult lys frå det svarte trauet

_

Ein lang og brei samtidslitteratur

Eg har aldri vore oppteken av aktualitet. Samtida er noko som glir forbi medan eg prøvar å danne meg eit bilete av dei store konturane i landskapet, og ofte synest eg det er mest støy i dei såkalla aktualitetane, gjentakingar av meir eller mindre identiske utsegner og hendingar, ja, til og med uendeleg med prat om saker som ikkje har hendt enno, spekulasjonar om kva ein trur vil skje, eller korleis det blir dersom det skjer og ikkje det. Så har det med åra gått opp for meg at det ikkje er alt som skjer akkurat no som berre er overflatestøy, nokre hendingar er verkeleg dramatiske og endrar samfunnet vårt grunnleggjande.

Også i litteraturen har eg gått frå å vere totalt likegyldig til tidsaspektet til å skjøne at det er eit poeng å få med seg kva som rører seg i tida. Men i mange år var det biblioteket som forsynte meg med lesestoff, og eg oppfatta alt som stod i hyllene som like aktuelt. Eg såg ikkje på årstall, knapt nok på forfattarnamn og aldri på forlag. Det var berre titlane og dei første setningane som gjaldt. Det var først då eg byrja å melde bøker i avisa at eg blei kjent med mange av dei gode forfatterane i Norge som skriv akkurat no, og skjøna at litteraturen speglar det samfunnet eg er ein del av – akkurat no.

Likevel – å berre vere oppteken av det som til ei kvar tid er nytt og aktuelt, er for meg som å vere på tur i ein buss som aldri stoppar, kor passasjerane trengjer seg saman rundt sjåføren for å bli den første til sjå kva som vil dukke opp langs vegen. Det passar meg dårleg. I det litterære landskapet kjenner eg meg meir som ein katt: Eg vil vere fri til å smette litt hit og litt dit. Innimellom passar det meg å ta ein tur attende for å fordjupe meg i ei bok som gir eit anna perspektiv eller er vakker på ein ansleis og for meg ny måte – sjølv om ho kanskje er femti eller sytti år gamal.

I romanen 16.07.41 skriv Dag Solstad at «Det er min bestemte oppfatning at et dannet menneske må leve innenfor et spenn på 500 års samtid. 250 år tilbake i tid, og 250 år fram i tid.» Etter den definisjonen er eg på ingen måte eit danna menneske, og det sjølv om Solstad vedgår at «Å våge å trekke linjer 250 år framover krever en utopisk fornuft som er uhyre sjelden, ja kanskje ikke finnes hos noe menneske innen vår kulturkrets, i vår tid.» Men eg likar tanken – det er eit perspektiv eg gjerne tek inn i omgrepet samtidslitteratur.

Georg Johannesen har skrive ein stad at det ikkje finst éi samtid, men mange samtider (parafrasert etter minnet. Om nokon har referansen, blir eg glad for eit tips!) Det er ei sanning eg har kjent på kroppen som konservativ vestlandskristen jentunge, og ei sanning det er altfor lite merksemd rundt. Stadig vekk les ein i avisene ting som at «vi» i vår tid ikkje blir sjokkert av noko, at «vi» meinar og trur slik og sånn, eller – også i bøker – at det er så vanskeleg å finne meining i kvardagen fordi alt er lov og livet har blitt så lett. Vel, det gjeld kanskje mange i Norge, men langt frå alle.

For den unge meg var dei tunge, moralske, katolske dilemmaene i Graham Greenes Den dypeste grunn eller Makten og æren mykje meir aktuelle enn det meste av norsk samtidslitteratur på slutten av 80- og byrjinga av 90-talet. For meg som vaksen har Assia Djebar si skildring av oppveksten i Algerie vore meir gjenkjenneleg enn dei fleste barndomsskildringane frå Norge dei siste 20 åra (og det har ikkje vore få!)

Heldigvis er litteraturen ein stad for å bli konfrontert med det ein ikkje har erfart sjølv, og på den måten har eg lært mykje. Men gjenkjenning og perspektiv på eige liv er viktig, og det kan dukke opp på uventa stader om ein av og til hoppar av den bittelitte bussen kalt «norsk samtidslitteratur».