skjønn

Kritisk tilstand som potensiale

Det er i grenseområda ting skjer. 

Da eg valgte Kritiske tilstander som namn på denne bloggen, var det mest meint som ein humoristisk kommentar til mi eiga pendling mellom ulike frustrasjonar; ei kritikarkvinne stadig på randen av akademisk og emosjonell krise. Årsakene kunne vere legio, men den største frustrasjonen stamma frå spriket mellom ambisjonar og realitetar og frå vanskane med å utvikle meg som kritikar under tilstandar i privatlivet som dei siste ni åra mildt sagt ikkje har vore ideelle for fordjupning.

Men i det siste har eg oppdaga at det er andre fruktbare dimensjonar ved ordet kritisk, dimensjonar som er beskrivande ikkje berre for livet som skribent og kritikar, men som òg kan peike mot eit positivt potensiale i det som elles er vanskeleg og frustrerande. At press kan vere produktivt veit alle som ”jobbar best under press”. (Eller for å seie det slik: Under press jobbar ein i alle fall, om ikke alltid med det ein skal, slik eg no skriv på dette blogginnlegget i staden for artikkelen eg ”eigentleg” jobbar med.) Og ein kritisk tilstand inneber press, eller rettare sagt trykk, det kan nemleg Store norske leksikon fortelje:

Kritisk tilstand – fysikk: Spesiell tilstand for et stoff ved overgangen mellom gass- og væskeform, gitt ved tilstandens kritiske temperatur og trykk. De fleste stoffer kan ved passende valg av trykk og temperatur bringes over i alle tre aggregattilstander: fast, flytende og gassformig. Over en viss temperatur er det imidlertid ikke mulig å bringe en gass over i væskeform, selv om trykket er aldri så høyt. Denne maksimale temperaturen for væsken kalles stoffets kritiske temperatur, og det trykk som må til for å bringe gassen over i væskeform ved denne temperaturen, kalles stoffets kritiske trykk. Når stoffet har denne temperaturen og utsettes for dette trykket, sies stoffet å være i sin kritiske tilstand.

For meg er det dette som er å skrive: Å samle dei lette ”gassane” som tankar, impulsar, kjensler, minner og fakta er, og setje dei under kritisk trykk for å få dei over i ei form som lar seg formidle til andre; dei må formulerast så godt det lar seg gjere i dei avgrensande kategoriane ord og omgrep. Og – med fare for å dra allegorien litt langt – å skrive kritikk foregår (i alle fall potensielt) under høgare temperatur enn andre typar tekstproduksjon fordi ein deltek i ein aktuell samfunnsdebatt med vurdering av verk andre samfunnsaktørar har bragt til torgs.

Som sitatet viser, blir ordet ”kritisk” i vitskapen gjerne brukt om grensetilstander, eller rettare sagt det å nærme seg grensa mellom to tilstander, to eksistensformer. ”Kritisk nivå” kan bety både eit  minimum av kva som må til før ei endring skjer – slik ”kritisk masse” i fysikken er den minste mengda av eit radioaktivt stoff som skal til for å starte ein kjedereaksjon – eller det maksimale av kva som blir tålt før det utløyser endringar, som til dømes mengda av CO2 i atmosfæren. Ein kritisk situasjon treng altså ikkje bety ei krise, men kan også vere at ein står på terskelen til ei krise; det er kva som no blir gjort med situasjonen som vil vere avgjerande. Sjølve ordet ”krise” er heller ikkje eintydig negativt; ei krise er ein situasjon kor utfallet blir avgjort, men det kan framleis gå begge vegar; pasienten kan enten overleve eller døy.

Kritikk i humaniora handlar på samme måte om å bruke skjønn til å dra opp grenser. Om eg drar allegorien vidare, kan eg seie at kritikken ideelt sett påverkar utfallet av ulike ”kriser”, forstått som at utforming av kultur er ein stadig pågåande prosess der det alltid står noko på spel, og det gjer han (kritikken) ved å skilje sant frå usant, originalt frå etteraping, gyldig resonnement frå tilslørande argumentasjon, vakkert frå alminneleg eller dårleg, nyttig frå ubrukeleg, verdifullt frå likegyldig.

I forklaringar av kva kritikk er viser ein gjerne til Kant og boka Kritikk av den rene fornuft fra 1781. Eg verken kan eller vil gå så akademisk til verks i dette innlegget, men kanskje står eg i ein kantiansk tradisjon når eg hevdar følgjande: Å drive med kritikk krev vilje til å utøve skjønn og dra opp grenser. Om ein ikkje er villig til å bruke alt ein har av kunnskap, personleg erfaring, refleksjonsevne og integritet til å yte kritisk motstand mot eit verk og gi ei tydeleg og godt grunngjeven vurdering av det, driv ein ikkje med kritikk, men omtale.

Å formulere slike resonnement og vurderingar krev at ein pressar sine eigne tankar mot grensene for kva ein tidlegare har halde for sant, og at ein trekker opp grenser i samfunnsdebatten gjennom å ta tydelege standpunkt. Sjølvsagt ikkje i trua på at det ein kjem med er evige sanningar, men for å gi seg sjølv og andre utgangspunkt for vidare erkjenning.  Alt språk er på sett og vis ein reduksjon, og alle standpunkt er på sett og vis reduserande fordi ein har valgt vekk andre standpunkt som kanskje også kunne vere gyldige. Men det er difor den kritiske tenkinga stadig må halde fram, og det er difor ein kritikar ikkje berre må vere påståeleg og tydeleg, men også audmjuk og sjølvkritisk. Med andre ord; villig til å leve under press, villig til å flytte grenser.
(Kjelde: Store norske leksikon, sjå www.snl.no/kritisk_tilstand/fysikk)

Litteratur som kunstform med eigeninteresser

Frykta for elitisme kan skygge for det faktumet at litteratur som kunstform er noko anna enn litteratur som underhaldning. Den norske Forfatterforening må stå fritt til å ta opp medlemmar i tråd med kva for interesser dei vil fremje.

Denne veka blussa debatten om opptakskritieria til Den norske Forfatterforening (DnF) opp igjen, fordi forfattarar som skriv såkalla kiosklitteratur, vert nekta medlemskap. I vedtektene til DnF står det at dei som har utgjeve  ”verker av litterær verdi” kan bli medlemmar. At DnF  har valgt å definere ”litterære verdi” slik at dei populære bøkene til Frid Ingulstad ikkje er inkluderte, oppfattar mange som elitisme og intellektuelt snobberi.

Som litteraturkritikar meinar eg sjølvsagt at det er mogeleg å vurdere litterær verdi etter faglege kriterier. Men det er ikkje i seg sjølv eit argument for å halde til dømes Frid Ingulstad utanfor DnF, for kvalitetskrava må tene eit anna føremål enn å lage ein eksklusiv klubb. I staden vil eg på generelt grunnlag hevde at omsynet til den målsetjinga ein organisasjon som DnF jobbar mot, må vere styrande for kven dei tek opp som medlemmar. Og både målsetjingane og medlemsopptaket som vert gjort i tråd med desse, må ein interesseorganisasjon sjølvsagt stå fritt til å definere sjølv. Sjølv om det skulle aktiverer den norske frykten for eliter.

No er ikkje vedtektene til DnF spesielt tydelege på kva slags litteratur dei ønskar å fremje, eller kva dei ser for seg at litteratur kan bety for samfunnet vårt. Alt heng på omgrepet ”litterær verdi”, utan at vedtektene definerer kva slik verdi består i. Imidlertid har Det litterære råd ei rekkje kvalitetskriterier som dei vurderar dei litterære verka til medlemssøkjande forfattarar etter. Mellom desse finn ein til dømes god språkføring, originalitet, komposisjon, sjangermedvit, intertekstualitet, aktualitet og kognitiv verdi. Kort sagt: Litteratur som kunstform med språket som verktøy.

For meg verkar det klargjerande å spørje: Kan forfattarar av kiosklitteratur reknast som kunstnarar? Og kan gode sakprosaforfattarar, som tidlegare også har ønskt å bli opptekne i DnF, bli rekna som kunstnarar? Kanskje er ikkje svara gitt ein gong for alle. Men om vi går ut frå at DnF jobbar for å betre vilkåra for forfattaren som kunstnar, og for å verne og fremje norsk litteratur som kunstform, vert det enklare å skjøne at ikkje alle forteljingar skrivne etter velbrukte oppskrifter er kunst, på samme måtar som ikkje alle tv-seriar eller fotografi er kunst (medan andre tv-seriar eller fotografi absolutt har kunstarleg verdi).

Eg er altså i utgangspunktet ein tilhengjar av eliter, i den forstand at eit samfunn treng flinke folk som kan dyrke spisskompetansen sin og kjempe for ressursar til sitt felt, noko som på sikt kan kome resten av samfunnet til gode.

Men når det er sagt: I debatten om opptaket til DnF har eg sett ei førestelling om at kven ein vert assosiert med, kan auke eller minske eigen prestisje, og dermed også gjennomslagskrafta i samfunnet. Og vi skal ikkje sjå langt før det vert tydeleg at ”basking in reflected glory”, som det heiter i psykologien, er ein populær sport. Men er det også slik at dei med høg presisje kan tape denne ved å omgås folk med lav prestisje, og det i ein slik grad at det veg tyngre enn føremona ved å vere mange? Så lenge vi ikkje snakkar om kontakt med ekstreme eller kriminelle miljø, kan eg ikkje tenkje meg det. Men når ein slik tankegang blir styrande for sosial omgang, vil han etterkvart bli ein sjølvoppfyllande profeti.

Konkurransen om å skaffe seg dei rette statusindikatorane, inkludert tilgang til prestisjefulle miljø, er noko av baksida av eit samfunn med stor sosial mobilitet. Om eliter lar seg beruse av sin eigen sosiale status og blir for ”fine” til å kommunisere med andre delar av samfunnet, endar dei i snobberiet.

For kulturlivet som har mykje av eksistensen sin tufta på offentlege pengar, med grunngjevinga at kunst og kultur er viktig for samfunnet og bør komme alle til gode, er slike haldningar ikkje berre usympatiske, men direkte kontraproduktive. Når det gjeld profesjonelle samanhengar, om ein til dømes er forfattar, kritikar, redaktør, forleggjar, forskar eller ein type kulturarbeidar i det offentlege, bør ein difor sjå det som ein del av samfunnskontrakten å delta i den offentlege samtalen på ein inkluderande måte. Men samtale er ein ting, organisasjonsretten ein annan.

DnF kjem nok i kategorien av sosiale samanhengar det er stas å vere med i. Det er mogeleg eg er naiv, men eg trur likevel ikkje at omsynet til prestisjen har vore avgjerande når DnF har valgt å halde på opptakskrava sine. Med dei økonomiske vilkåra forfattarar flest har idag, trur eg dei gjerne hadde inkludert fleire i organisasjonen om dei trudde det ville tene saka deira. Men litteraturen er ei kunstform med eigeninteresser og ei potensiell rolle i samfunnet som det ikkje er gitt at underhaldningslitteraturen deler.

Ein redigert versjon av innlegget  har tidlegare vore publisert på nrk.no/ytring.

Sterkast er den som står

Korleis ein vurderer normene om habilitet og objektivitet for kritikken handlar til sist om korleis ein definerer rolla som kritikar og kva ein vil kritikk skal vere; del av kunstfeltet eller eit akademisk tolkande blikk med vidare samfunnsperspektiv.

Eg har tenkt mykje på spørsmålet om habilitet det siste halvanna året. Det starta då eg fekk verv i Kritikerlagets litteraturseksjon og dermed deltok i debattar om temaet. Som det framgår av innlegget Makt utan profitt, hadde eg eit noko ureflektert ukomplisert syn på norma om habil og uavhengig kritikk, og eg tok det eigentleg for gitt at dette var noko alle var samde i. Dels kom nok det av at eg gjennom studietida hadde internalisert idealet om objektivitet i vitskapen, men ikkje i større grad enn at eg som kritikar medvite brukte ei personelg form for å synleggjere at skjønnsvurdering av litteratur er like mykje prega av subjektet som av fagleg baserte kvalitetskritierer. Dels såg eg det som mi oppgåve som AU-leiar å forsvare retningslinene i Kritikerplakaten, som altså i tre punkt understrekar at ein kritikar skal hegne om sin integritet og habilitet.

Ei anna og ikkje uvesentleg side av saka er at idealet om den personlege, men uavhengige kritikaran passa meg godt, og nærmast gjorde at eg kunne sjå mine eigne svakaste sider som dyder, slik det framgår av dette (idag litt pinlege) blogginnlegget, Kultur(e)liten.

Så kom leiarartikkelen ”Generasjonsstrid” i Vagant 4/2011 der Bernhard Ellefsen og Sigurd Tenningen heldt den ”inhabile, ikke-objektive og aktivistiske litteraturkritikken” fram som ideal. Eg syntes det var nærmast ubegripeleg at dei i fullt alvor kunne meine at kritikarar skulle legge habilitetsomsyn på hylla og danne sams front med forfattarar og kritikarar som var deira personlege vener og meiningsfeller. Sjølv om det kjem fram i svarinnlegga mine (ligg i kommentarfeltet under leiaren) at eg ikkje var spesielt reflektert når det gjeld eit litterært miljø som ressurs for kritikaren, framgår det også at for meg handlar habilitet i stor grad om pengar: Økonomi skaper meir enn noko anna bindingar som påverkar habiliteten, og kanskje viktigare: Korleis habiliteten blir vurdert av andre. (Jamfør den aktuelle debatten om Cappelen Damms ”litterære magasin” Tendens).

I og med denne debatten gjekk det opp for meg at miljøet rundt Vagant ikkje berre er fagleg sterkt, men også har eit anna syn på kva rolle kritikken skal spele i samfunnet. Det er sympatisk at BE og ST parkerer illusjonen om verdinøytrale normer for kvalitet, og også tillegg kunsten stor eksistensiell og samfunnsmessig vekt. Men tilnærminga deira kviler på eit grunnpremiss om idealisme og tillit til dei altruistiske intensjonane hos kritikaren som grunnlag for valg av alliansepartnerar – dei ser heilt vekk frå kva rolle personlege eigeninteresser kan spele for slike valg. Er det naivt? Kanskje, men det er også i konsekvens strategisk. I alle fall er det ”beleielig” at slike tette alliansar kan bli svært gunstige for dei aktuelle kritikarane og kunstnerane som støttar og promoterer kvarandre i eitt og alt. I samla front kan dei verte ein maktfaktor i kulturlivet og på sikt sikre eigne, individuelle posisjonar, truleg for resten av livet.

Det som kom fram på Kulturrådets årskonferanse i haust (referert i blogginnlegga ”Fagleg intuisjon og sjølvrefleksjon” og ”Fellesskap – den nye norma”) må eg seie gjorde meg betenkt fordi eg der fekk inntrykket av at sterke kollektiv er ein trend vi vil sjå stadig meir til, noko som sikkert er bra for framveksten av ny kunst og den generasjonsstriden BE og ST ønskar seg, men som gjer framtida endå meir usikker for individualistar som meg. Å jobbe som frittståande frilansar er økonomisk, sosialt og fagleg krevjande nok som det er, og eg ser for meg at det kan bli nesten umogeleg å halde det gåande om miljøet elles blir dominert av sterke, samla frontar. Ibsen-sitatet ”den sterkeste (…) er han som står mest alene” frå «En folkefiende» er både sant og usant: Sjølv om det skal styrke og mot til å stå aleine, er eg ikkje i tvil om kven som går av med sigeren i ein eventuell konflikt mellom ho som står aleine og dei som står saman.

Som tidlegare medlem i ei karismatisk frikyrkje, veit eg kor gode kjensler sterkt indre samhald kan skape, kor meininsfylt det kjennest å oppleve seg som utvalgt og del av ei gruppe som har skjøna og opplevd noko andre er uvitande om. Men eg veit også at det som er eit enormt positivt potensiale i tette, sosiale fellesskapar har tilsvarande farar, som konformitet og sanksjonar mot avvik, ukritisk idealisering av karismatiske leiarar med påfølgjande klima for maktmisbruk, utvikling av stammespråk og manglande kommunikasjon med og lojalitet til resten av samfunnet. Sjølv kjem eg nok aldri til å stole fullt og fast på ein sterk leiarfigur eller éit miljø igjen, noko som kjennest godt, men også litt trist. Det betyr ikkje at eg er upåverkeleg i møte med andre, på ingen måte, men det å vere open for impulsar frå fleire hald og å kunne gjere sjølvstendige vurderingar har blitt viktige verdiar for meg.

På bakgrunn av desse ambivalente kjenslene for gruppedynamikk er det nesten skremmande å høyre ein autoritet som Carolyn Christov-Bakargiev seie at «commitment (…) assumes the place of quality». Eg trur forsåvidt ikkje det er nokon overhengande fare for at norske kunst- og kritikarmiljø skal utvikle seg i retning av religiøs frikyrkje. Eg skjønar at dette handlar om å fristille seg frå tradisjonelle og konserverande estetiske normer for å kunne røre kunsten, og kanskje også samfunnet, framover. Eg ser også at tett samhald i idealistiske grupper som er dedikerte til kunst med aktivistiske sider kan vere svært verdifulle som motvekt mot dei kommersielle føringane og dei konserverande estetiske normene som ofte følgjer desse i forlagsredaksjonane. Men vektleggjinga av gruppeinterne verdiar i staden for strebing mot ålmenne prinsipp står likevel for meg som noko potensielt farleg.

Om affekt er like gyldig grunn for vurdering av kunsterisk verdi som rasjonelle argument, kan i teorien kjærleiken til eit menneske endre vurderinga. Kanskje er det bra. Kanskje skjønar ein meir av eit kunstverk om ein verkeleg ønskar at det skal vere godt og verdifullt enn om ein går til verket med ein grunnleggjande skepsis kunstnaren må overvinne? Men det er, og må vere, forskjellar i korleis ein vurderer dette i reine kunstnargrupper og i heterogene kritikar-/akademikar-/kunstnarmiljø.

For kritikken oppstår problemet i møtet med dei som ikkje er del av gruppefellesskapen fordi ein treng tillit («public trust»)for å kommunisere med og påverke samfunnet. Om eit kritikarmiljø vil oppnå dei same gevinstane av fellesskapen eksternt som internt, må dei få utanforståande til å bli glad i dei og gi dei tillit. Men vil utanforståande bli glad i og ha tillit til nokon som ikkje gir det samme tilbake, eller i det minste ei forsikring om at alle i prinsippet har lik sjanse til å få den same, positive mottakinga som gruppemedlemmane? Grupper som har eit sterkt indre samhald verkar skremmande på dei som står utanfor gruppa, for det ligg i korta at den indre fellesskapen får dei til å støtte kvarandre på bekostning av oss som er utanforståande. Dermed kan deira indre samhold koste i tap av «public trust» og evne til kommunikasjon med utanforståande.

Internt i eit kunstnarmiljø kan ein aktivistisk kritikk ha mykje å seie. I denne forståinga av kritikk trur eg det er ein premiss at ein ser kritikken som del av kunsten; at kritikaren er med på å skape kunstverket både ved å vere i direkte dialog med kunstnaren og gjennom å prege verknadshistoria til kunsten gjennom resepsjonen. Ei slik kritikarrolle kan i tillegg til vanleg bokmeldar- og skribentverksemd bli fylt gjennom virke som redaktør eller kurator, til dømes slik Audun Lindholm arbeider. Vi ser at han og andre i Vagant-miljøet har stor autoritet i kulturlivet, om enn større internt i kritikarmiljøet enn i samfunnsdebatten generelt. Men det eg har prøvd å tenke vidare på i denne teksten er korleis situasjonen vil bli om BE og ST får det dei ønskar seg; eit kulturliv prega av frontar som kjempar for ulike kunstsyn. Eg trur altså at kommunikasjonen med det ålmenne publikummet ville bli svekka.

Eg meinar at ein kritikar som vel ei inhabil og aktivistisk kritikarrolle ikkje både kan gå i allianse med spesifikke kunstnarlege retningar og ha ein intensjon om å uttale seg med autoritet om konkurrerande kunst-/kritikkmiljø, eller i det heile tatt gå inn i ei akademisk rolle der ein kan uttale seg om kunstfeltet på eit meir overgripande nivå, samanlikne kunstnarlege retningar og trekkje dei lange linene frå historia og inn i notidige trendar. Det vil seie – ein kan sjølvsagt gjere det, og både kunstnerar og kritikarar med ei aktivistisk tilnærming vil i mange tilfeller ha kunnskap til å uttale seg som ekspertar, men dei kan få problem med å oppnå tillit til at ikkje alt dei seier er farga av særinteresser, på same måte som til dømes forleggjarar.

Ein akademisk orientert kritikar, som til dømes Erik Bjerck Hagen eller Kaja Schjerven Mollerin, kan sjølvsagt velge å fordjupe seg fagleg i sine personlege favorittar i kunsten, og profesjonsstrid er heller ikkje ukjent på campus. Men sjølv om humaniora verken kan leve opp til reine, positivistiske vitskapsideal, eller bør ha naturvitskapleg objektivitet som føredøme, er det sjølvsagt at ein legg vinn på å unngå mistanke om dogmatisme og nepotisme. Merksemd av den typen kjønnsforskinga fekk i Hjernevask-debatten har vist seg øydeleggjande for ”public trust”, og viser at omsyn til perspepsjonen av objektivitet og uavhengigheit i fagleg basert verksemd framleis er viktig.

Dei fleste av kritikarane er verken akademikarar eller i tett dialog med kunstmiljøa. Eller, eg veit ikkje – eg er i alle fall ikkje det. Likevel opplever eg det som naudsynt å tenke gjennom kva slags kritikar eg vil vere. Kva slags ideal skal eg strekkje meg mot? Skal eg gå i retning akademia eller kunsten? Skal eg prøve å bli vener med dei ”rette” folka, og vil det i det heile vere oppnåeleg? Eller skal eg halde fram med mitt på eiga hand, og håpe på at eg slik både kan bidra med noko verdifullt i resepsjonen og sjølv oppleve det som meiningsfullt? Eg veit ærleg talt ikkje. Det er det eg prøvar å finne ut.

Fellesskap – den nye norma

På Kulturrådets årskonferanse 14. november var det eit tema som dukka opp i tre av innslaga: Trenden med kunstnarkollektiv som vil fristille seg frå tradisjonelle kvalitetskriterier.

Temaet dukka først opp i den kunstnarlege åpninga ved Parallellaksjonen. I Årskonferansens program står det at ”Parallellaksjonen er et generativt kunstnerkollektiv som tematiserer kunnskapsformidling, skole og dannelsesprosesser. Kollektivet initierer og utvikler tematiske prosjekter hvor teori og praksis er likeverdige elementer mot nye forståelser av virkeligheten (…) Sentralt i Parallellaksjonens praksis står deltagelse, engasjement, selvorganisering og utilitarisme.”

I presentasjonen sin la dei to mennene frå Parallellaksjonen (eg veit ikkje kven det var av dei tre som var oppført i programmet: Anders Dahl Monsen, Leander Djønne og Snorre Hvamen) vekt på at kvalitet er vanskeleg å bruke som målestokk for det eksperimentelle, og at det som oppstår i møtet mellom deltakarane i dei ulike prosjekta difor er det viktigaste.

I referatet frå denne dagen på Kunstforum.no skriv André Gali at ”Det mest interessante med dette kunstneriske innslaget var problematiseringen av kvalitetsbegrepet, eller refusjonen av et slikt begrep, basert på at den typen laboratoriske eksperimenter som kunstnergruppen iverksetter ikke lar seg bedømme kvalitetsmessig fordi det ikke finnes noen eksisterende parametere for å vurdere dem.”

Seinare på dagen heldt kurator og kunstnarleg leiar for dOCUMENTA (13) Carolyn Christov-Bakargiev føredraget «It’s very difficult: on scepticism and value judgements. Notes from a curatorial perspective». Det var eit fragmentarisk og sitatspekka føredrag, der ubrukte ark frå manuskriptet stadig flagra mot golvet bak henne. Men å bli utsett for ein slik rasktflytande og intelligent diskurs fekk likevel hjerna til å lyse opp som eit juletre i forsøket på å ta relevante notat. Den følgjande gjengjevinga er sjølvsagt ufullstendig, men gir eit visst inntrykk av hovudinnhaldet.

Christov-Bakargiev sa innleiingsvis at ho syntes problemstillinga ho hadde fått tildelt var banal, men også vanskeleg. Ho slo fast at målet ikkje var å komme med avklaringar av praktisk nytte for skjønnsvurdering – om noko ville ho skape meir usikkerheit rundt spørsmålet om kva skjønnsvurderingar er og skal vere. For det første ville ho så tvil om det var slik kulturminister Hadia Tajik sa i innleiingsføredraget sitt, at det berre er kunstnerane som kan skape kunst. Ho refererte til Kants skille mellom den ”naturlege” venleiken, ”the arcitecture of the beast”, og den ”kunstige” menneskeskapte venleiken, særprega av medvitet om venleik og kunst. Sjølv meinte Christov-Bakargiev at dette skillet må opphevast, sidan ho har eit holistisk syn på verda som òg omfattar kunstfeltet.

Om eg oppfatta Christov-Bakargiev rett, er det ein trend at kunstprosjekt har form av aktivisme. Vidara meinte ho at feilgrep (failiure) er eit positivt potensiale for kunsten. Og sidan kunstfeltet stadig er i endring, finst det heller ingen stabile kriterier for kvalitet. Den subjektive smaken er difor viktig, men, og no siterer eg André Gali: ”ikke i Bourdieusk forstand hvor smaken fungerer som en metode for å konstituere sosiale hierarkier, men som en kroppslig erfaring basert på kroppslig kunnskap så vel som andre intellektuelle kunnskaper som for eksempel drømmer.”

Basisen for vurderingar skal vere fakta, men når det i vår tid er så mange tilgjengelige fakta, må ein stadig velje kva fakta ein skal dømme utfrå. Som konsekvens har fakta mist statusen som den viktigaste basisen for sanning til fortellarstemma. Tillit er difor ein grunnleggjande føresetnad for alt som gjeld skjønnsvurderingar (value judgements), og ei sentral utfordring for fagleg ekspertise er korleis ein oppnår ”public trust”. Christov-Bakargiev vektla at tillit blir bygd i personlege relasjonar, og meinte difor at ”kjærleik” er ein politisk kategori. Gali skriv:

”En viktig faktor Christov-Bakargiev trakk frem i forhold til hvordan noe blir vurdert verdifullt nok til å bli med i documenta, var tillit, personlige relasjoner og kjærlighet som politisk kategori. (…) Avslutningsvis kom hun tilbake til documenta og sin kuratoriske metode – der hun ikke så etter kunstverk, men etter «engasjerte kunstnere». Kunstnernes engasjement ble en form for sannhetskvalitet og kunstverkene så hun som uunngåelige konsekvenser av dette engasjementet.”

Christov-Bakargiev vektla altså ”commitment”, noko eg ikkje berre tolkar som engasjement, men også forplikting til ein spesifikk fellesskap. Det framstillinga hennar altså hadde felles med Parallellaksjonen, var fokuset på kunsten som kan vekse fram gjennom eksperiment med utspring i gruppedynamikken i særskilte kunstnargrupper prega av tillit, kjærleik og ”commitment”. Den kunstneriske verdien ligg ikkje lenger i tradisjonelle kvalitetskriterier – til dømes meinte Christov-Bakargiev at postmodernismen har redusert verdien av innovasjon i kunsten, samstundes som verdien er intakt innan vitenskapen – men i måten kunsten blir til på, og i verdiane som oppstår i ein menneskeleg fellesskap.

Kjetil Røed forklarer dette godt i sitt referat på Kunstkritikk.no:

”Affekter er like gyldige utgangspunkt for kognitive prosesser som den autoriserte kunnskapen, hevdet hun. I tråd med denne forflytningen av kunnskap fra det autoriserte til det undertrykte, fra det abstrakte til det affektive, fra autonomi til nettverk, skisserer hun også et annet begrep om verdi, og dermed indirekte skjønn, enn den sedvanlige pengebaserte – her tar hun opp tråden fra Michael Hardt og Antonio Negri. «Love is an ontological event in that it marks a rupture with what exists and the creation of the new. Being is constituted by love,» som de skriver i Commonwealth. I likhet med Hardt og Negri dreier kunst seg om å åpne for de ressursene vi har til felles og gjøre dem til et potensial for forandring og refleksjon utenfor de gjengse fortellingene og institusjonene som gir råmaterialer form – ikke bare kapitalen, men familien, staten, etc.”

I samandraget av føredraget som var trykt i programmet framgår det at den forpliktande fellesskapen vert sett som viktigare enn kvalitetsvurdering: ”Something appears to be meaningful and to have value  when it concerns us. If many are concerned by it, it has – provisionally – more value. Furthermore, from a skeptical point of view, rather than an academic or dogmatic one, there are no absolute truths on which to base judgements of quality and consequently of value, although skeptics (means ”search”) continues to (re)search. Judgements of quality, truth and consequently value are precarious, but commitment (to put in common, to send with, to share), that is, the faculty of imagination dedicated to something without self-defensiveness, assumes the place of quality and suggest temporarily worldliness, rather than pure relativism that voids knowledge production. dOCUMENTA (13) as a cause study.” (mi kursivering)

Den siste som trakk fram kollektivet var Robert Palmer (nyleg avgått direktør for Direktoratet for demokratisk styresett, kultur og mangfold ved Europarådet). Han snakka mykje om korleis kunstfeltet endrar seg i og med den digitale utviklinga. Heilt til slutt nevnte han det han meinar er trendar vi vil sjå meir av framover: Framvekst av fleire kunnskapsmiljø og kunstnarkollektiv, ei utvikling frå individuell til kollaborativ makt og frå einskilde til mangfaldige (”multiple”) agandaer.

Planen er å bruke dette referatet som utgangspunkt for eigne tankar om kritikk, uavhengigheit, referansegrupper, habilitet osb, men eg er visst ikkje heilt ferdigtenkt enno. Så for denne gongen: Thank you and good night!

Kunstforums referat frå Årskonferansen: Vanskelige verdivurderinger

Kunstkritikks referat: Et håndledds avstand

Les meir om Parallellaksjonen

Les meir om dOCUMENTA (13)

Fagleg intuisjon og sjølvrefleksjon

Onsdag 14. november var eg på Kulturrådets årskonferanse. Tema var ”Etter beste skjønn”, og vart konkretisert (men neppe presisert) i spørsmålet ”Hvilke meninger, verdier, normer og kunnskaper påvirker våre vurderinger?” Det korte svaret på dette er sjølvsagt ”Alle.”

Dette var ein konferanse retta mot byråkratar og kulturarbeidarar, og mykje av dagen kunne det verke som ein med ”våre vurderinger” rett og slett refererte til dei som sit i ulike råd  og utval i Kulturrådet og forvaltar dei statlege midla. Prinsippet ”på armlengdes avstand” viser til idealet om eit operasjonelt skille mellom kunstfaglege vurderingar og politiske vurderingar, eit skille som aldri er absolutt, men som kan bli praktisert ulikt. Den raudgrøne regjeringa har gått lengre enn tidlegare regjeringar i å gje politiske føringar i tildelingsbreva som har følgt dei stadig større bevilgningane til Kulturrådet. Ulike synspunkt på legitimiteten i slik styring prega fleire av innslaga. Konferansen var eigentleg mindre interssant enn eg hadde trudd på førehand, gitt at tolkinga av temaet for dagen dels var retta spesifikt mot den byråkratiske kvardagen, medan dei meir teoretiske tilnæringane heldt seg på eit ganske grunnleggjande nivå. Men det var likevel to emner som fenga meg i løpet av dagen.

Det eine kom fram i debatten om skjønnsvurdering mellom psykologiprofessor Siri Gullestad, advokat (og forfattar) Cathrine Grøndal og TV2-journalist Kadafi Zaman, som tok utgangspunkt i rettsprosessen etter 22. juli. Tom Egil Hverven formidla nokre interessante poeng frå debatten i leiaren i Bokmagasinet 17. november. Som Hverven festa eg meg ved det Siri Gullstad sa om intuisjon i skjønnsvurdering, men spesielt ved det både ho og Cathrine Grøndal understreka; at ein ikkje kan skille bruk av skjønn frå faglege vurderingar. Ifølgje Gullestad er intuisjon hos ein fagperson nedbrytbar til mønstergjenkjenning, ei evne som vert øvd opp gjennom erfaring. Intuisjonen kan difor tilbakeførast til ulike former for sanseinntrykk. Men observasjonar skjer aldri utan tolking, dei skjer alltid gjennom faglege briller.

Eg merka meg spesielt ved dette fordi det gav meg meir kjøtt på eit bein eg snappa opp ved Kritikerlagets haustkonferanse i 2011. Gro Dahle skilte der mellom to måtar ein kritikar kan nærme seg ein tekst på: Analytisk eller intuitivt. Forskjellen handlar hovudsakleg om rekkefølgjen. Ein intuitiv lesar reagerer først på teksten, og går så til analysen for å forstå og argumentere for sin eigen reaksjon. Det var greit å bli medviten at det er slik eg sjølv fungerar som kritikar, og det er nok slik at eg merka meg ved Gullestads utsegner om dette fordi dei styrka tilliten til at det også er ein fagleg god måte å jobbe på.

Gullestad poengterte imidertid at det er viktig å erkjenne at eigne observasjonar er prega av fortolking, og mangelen på slik erkjenning meinte ho var den største feilen ved den første sakkyndigvurderinga av 22.juli-gjerningsmannen. Ein må motstå freistinga til å konkludere tidleg i ein vurderingsprosess, for å unngå å tolke vidare observasjonar i tråd med si eiga, tidlege vurdering. Dette krever evne til å tolerere tvetydigheit, slik at ein stadig er open for nye moment som ikkje stemmer med det mønsteret ein hittil har observert, og som kan endre konklusjonen. Ei skjønnsvurdering er difor ei dobbel rørsle, ei utveksling mellom intuisjon og akademisk vurdering.

Eit ekstra interessant poeng var at affekt og intuisjon, basert på erfaring, er uvurderlig når det gjeld å fange opp om det er noko ein kunne forvente å observere, men som manglar. Det er altså ikkje berre nok å vurdere det ein observerer, helst skal også det ein ikkje observerar spele inn på den totale vurderinga. Alt dette vart sjølvsagt sagt med referanse til psykiatriske utgreiingar, men var i konteksten meint som eit utgangspunkt for diskusjon om skjønnsvurderingar også på det estetiske feltet.

Det andre eg merka meg ved, var eit tema som dukka opp, ikkje som ein hovudsak, men ad notam i fleire av programpostane; nemleg trenden mot vektlegginga av fellesskap, tillit og kjærleik i tette kunstnarkollektiv i staden for vurdering av estetisk kvalitet skapt av den individuelle, originale kunstnaren. Temaet dukka opp både i den kunstnarlege åpninga ved Parallellaksjonen, i føredraget til Carolyn Christov-Bakargiev, kunstnarleg leiar for dOCUMENTA (13), og (såvidt) i føredraget til Robert Palmer, nyleg avgått direktør for Direktoratet for demokratisk styresett, kultur og mangfold ved Europarådet.

Det som interesserer meg ved dette, er dei potensielle konsekvensane for estetiske vurderingar når kravet om uavhengig skjønn møter miljø kor fellesskap er den høgste verdien.

Gullestad hevda i den refererte debatten at ein i faglege vurderingar skal vere særs merksame på korleis gruppedynamikk kan påverke ein. Ho åtvara mot at vurderingar som vert gjort i fellesskap, og ikkje i møte mellom uavhengige fagpersonar, står i fare for å bli meir påverka av intern gruppedynamikk enn av dei fakta ein skal vurdere på grunnlag av. Vi er sosiale vesen som ofte er redde for usemje, understreka ho. På spørsmål frå ordstyraren vedgjekk ho at semje har verdi, men berre om det er grunna på diskusjon mellom uavhengige bedømmingar.

Kunstproduksjon i kunstnarkollektiv er sjølvsagt noko heilt anna enn fagleg (psykiatrisk) skjønnsvurdering, men kva når kunstnarmiljø og kritikarmiljø er tett samanvevde? Håpar det fungerar som ”cliff hanger”! For sidan denne teksten alt har blitt lang og kvelden sein, må eg komme attende til dette ein av dei nærmaste dagane.