skriveklemma

Tekst i prosess

Å skrive blogg er ikkje som å skrive i avisa, og den største forskjellen er at ingen andre enn eg sjølv kvalitetssikrar teksten. At eg er min eigen redaktør, har for min del ført til at eg rett som det er endrar i ein alt publisert tekst. Kvar gong eg publiserer, er eg overtydd om at teksten er heilt ferdig, men det viser seg ofte at tankeprosessen ikkje var ferdig likevel.

I teksten eg publiserte i går, har eg etterkvart lagt inn et par nye moment og fjerna ei setning som eg oppdaga var ei rein gjentaking av eit tidlegare poeng. I tillegg finn eg stadig korrekturfeil. Konsekvensen er at ulike lesarar har lese litt ulike tekstar, noko som sjølvsagt ikkje er ideelt. Spesielt de som får innlegga tilsendt som epost vil truleg sjå at teksten har endra seg om de går til bloggen.

Eg skal prøve å skjerpe meg, og den einaste måten å få det til på, er nok å la kvar tekst ligge på vent nokre timar etter at eg trur han er ferdig. Det kan bli ei utfordring, for ofte er eg utålmodig etter å få teksten ut. Når eg er i skrivemodus har eg ein tendens til å neglisjere alt anna, så spesielt i helgene jobbar eg under eit visst press fordi eg veit at familien min ventar på å få mi fulle merksemd.

Eg publiserer aldri utan å ha jobba gjennom teksten mange gongar, men det viser seg igjen og igjen: Tenking tar tid, og som regel lengre tid enn eg trur.

Tanken som stangar mot panna

Mitt svakaste, men potensielt også mest produktive punkt, er at eg så gjerne vil vere intelligent. Eg beundrar grenselaust alle som er fødde med eit stort talent av noko slag, og då først og fremst talent knytt til høg IQ. Men kvar gong eg sit og strevar med å formulere noko om ei bok eg har lese, stangar eg mot grensene for mine eigne evner.

Setningane hos dei beste kritikarane, som tilsynelatande så leikande lett oppsummerer og karakteriserer ei bok, eller som effektivt set ho inn i litteraturhistorisk samanheng, rekkjene med oppfinnsame adjektivkonstruksjonar spesielt angloamerikanske kritikarar ser ut til å ha ubegrensa tilgang til (kanskje fordi det engelske språket er eit rikare språk enn norsk?); enten har dei jobba i dagar og veker for å få det til, eller så har dei eit språkgen eg manglar. Spesielt i møte med den verkeleg gode litteraturen vert det påfallande: Eg sit framfor datamaskina og pressar meg til det ytterste for å klare å komme på noko anna å skrive enn «nydeleg», «vakkert», «originalt», «imponerande» og «strålande». Det har etterkvart blitt utelukka å bruke fraser som «om du berre skal lese ei bok i haust …», såpass med yrkesstoltheit unner eg meg.

Av og til skulle eg ønskje eg kunne skrive engelsk: kor er det norske ordet for «intriguing» eller «opaque», til dømes? Men mest av alt er det nok fantasien det står på, og vokabularet, kunnskapen og farta i nevrotransmittarane.

Den kjensla, av å leite og leite etter dei gode formuleringane som samstundes skal fortelje meg sjølv kva eg tenkjer om det eg har lese, korleis eg skal ende med å tolke og vurdere, og så skulle forme spredte kjensler og tankar til ein estetisk lesverdig og logisk koherent tekst – nokre gongar kjennest det som å prøve å utvikle nye nervebaner berre ved hjelp av viljen.

Clarice Lispector har nokre formuleringar som for meg skildrar dette, i romanen Lidelseshistorie, som eg også tidlegare har sitert. Eg lo då eg las det, på grunn av gjenkjenninga, og kanskje også på grunn av opninga mot at det kan ha ein verdi å famle rundt i sitt eige uvett. Gløymsla, løyndommen og alt eg ikkje får sagt, det må finnast det også. Noko under, slik Merethe Lindstrøm skriv om i romanen Barnejegeren og Ida Hegazi Høyer i romanen Under verden. Det var den siste som utløyste dette innlegget fordi eg strevar med å formulere meg godt nok om henne. Difor tar eg ein kvil i desse sitata av Lispector:

«Men jeg er uforberedt på å forstå. Før, hver gang jeg forsøkte, gav mine begrensninger meg et fysisk ubehag, i meg er det slik at enhver ansats til tanke straks stanger mot pannen. Jeg ble tidlig nødt til å erkjenne, uten beklagelse, at min ringe forstand satte hindringer i veien for meg, og jeg snudde da og gikk tilbake.»

«Det som ennå kunne redde meg, måtte være om jeg gav meg uvitenheten i vold, det kunne være en mulighet. For samtidig som jeg kjemper for å få vite, er min nye uvitenhet, som er det samme som glemselen, blitt til noe hellig. Jeg er en vestalinne som vokter en hemmelighet, men jeg vet ikke lenger hva den var.»

Clarice Lispector, Lidelseshistorie, Gyldendal 1989

Med hjerna i handa

Korleis det er med den kritiske tilstanden idag? Takk, berre bra. Stabil. Riktignok har eg funne ut at namnet på bloggen min er bøygd i feil kjønn, det heiter visst ein tilstand – tilstanden – tilstandar – tilstandane. Men eg likar ikkje lyden av kritiske tilstandar, så eg har tenkt å praktisere personleg rettskriving og bøye ordet som om det var hokjønn. Eg er jo hokjønn, er ikkje det grunn god nok?

Men elles har det vore ein riktig god dag. Eg har gjort ferdig eit bokessay om forfattarskapen til Merethe Lindstrøm. Riktignok for andre gong, tidlegare hadde eg skrive eit på 4000 teikn basert på ein artikkel på 36 000 teikn, men så fekk eg beskjed om at eg kunne utvide til 8000 teikn. Dermed fekk eg med alt det eg syntes var viktigast å få med, og er særs nøgd med det. Teksten kjem i Aftenposten K i desember. Eg brukte mykje tid på bøkene til Merethe Lindstrøm i sommar og det er veldig bra for meg at eg kan få to lønna artiklar ut av det i staden for ein. Men, sjølv om Aftenposten K er blant dei som betaler anstendig, tør eg ikkje rekne på kva eg sit igjen med av profitt etter å ha brukt kanskje ein månad med normal arbeidstid (kanskje meir, eg anar verkeleg ikkje) på det som blir to tekstar, ein lang artikkel og eit kort bokessay.

Men sånn er det å vere kritikar i Norge, og i resten av Norden står det heller verre enn betre til; vi vil så gjerne lese, tenke og skrive at vi blir gåande rundt med hjerna i handa og tilby evnene våre for småpengar, om ikkje rett og slett gratis. Eg er glad for at eg har råd til å leve slik, at eg kan finansiere kritikken med ein annan, fleksibel jobb slik at vi får det til å gå i hop. Og så hjelp det jo at eg har gratis tenester på biblioteket, får gratis leseeksemplar og kan søke stipend frå staten, eg kimsar ikkje av det.

Eg var innom biblioteket idag, og dei som trur bibliotektenesta berre handlar om pengar kan aldri ha hatt lite pengar, aldri vore arbeidsledig og aldri vore einsam. Å ha ein offentleg stad å gå til, kor ein kan setje seg ned i varmen, lese avisa, låne ei bok, gå på internett og kanskje snakke med nokon, er gull verd enten ein jobbar heime, er pensjonist, er sjukemeldt eller arbeidsledig. Det er rett og slett førebyggjande arbeid og sosial utjamning. I tillegg låner eg hauger av bøker der som eg elles aldri ville ha fått lese. Biblioteket har også hjerna i handa, og er ein viktig ressurs for meg og alle andre som til tider opplever kritiske tilstander. Sjølv om nokre av oss ikkje alltid har viljen til å praktisere det biblioteket og andre autoritetar lærer oss er rett, som korrekt rettskriving.

Litteraturnerd

Lest for mange bøker, og altfor tidlig i livet.
(Dag Solstad, 17. roman)

I 17.roman av Dag Solstad møter vi igjen Bjørn Hansen, revisoren som i Ellevte roman bok atten gjorde trygdesvindel ved å late som han vart lam. Vi får høyre korleis han lever etter at fengselsdommen er sona, at han driv eit importfirma og økonomisk rådgjeving til kriminelle. Etter at pensjonsalderen er nådd, reiser han for å vitje sonen og bli kjend med barnbarnet og svigerdottera han har fått medan han satt i fengsel. Det går ikkje så bra. Bjørn Hansen klarer ikkje å opne seg, klarer ikkje å snakke med familien. I staden rømmer han rett før eit middagsselskap, knust av at han – i eigne auger – er sosialt mislukka.

I neste blogginnlegg skal eg refere mykje interessant som vart sagt om desse to bøkene under eit arrangement om Dag Solstads forfattarskap ved Litteratursymposiet i Odda i haust. Men akkurat no lurer eg på dette:

Er Bjørn Hansen ute av stand til å trivst i sosialt samvere med andre fordi han har ”lest for mange bøker, og altfor tidlig i livet”, slik det står i boka, eller er det kanskje omvendt; at dei av oss som synes det sosiale livet kan vere vanskeleg heller tyr til bøkene, altså i vesentleg større grad enn andre? Eg trur nok mest på det siste. Bøker er unekteleg enklare å vere saman med enn folk.

I leseprosessen kan ein «møte» folk og lære om livet utan å risikere noko. Og ein kan bruke god tid til å analysere situasjonane som vert skildra, og dermed få med seg slikt som ein kanskje ikkje ville ha skjøna i ein faktisk situasjon. Det er nokon av oss som må ha ting stava for seg … Det er kanskje drøyt å hevde at litteraturnerdar har mindre sosial intelligens, eller EQ, enn andre. Og det vert jo sagt at ein lærer mykje av å lese. Men eg trur likevel at det ein lærer ved å lese påverkar den teoretiske sosiale intelligensen meir enn den operasjonelle, om det gir meining å seie? Det same gjeld kanskje det å skrive versus det å snakke. Ta meg, til dømes, og det eg skreiv om i det forrige blogginnlegget mitt.

I ettertid har eg spurt meg kvifor eg ikkje berre spurte Gro (Jørstad Nilsen), då vi var saman i Odda, om kvifor vår felles ven Peter (Mickwitz) ikkje hadde blitt invitert til å lese frå den nye diktsamlinga si når han likevel var på Litteratursymposiet? Eg tenkte nok at det ikkje var vits i å ta opp dette når saka alt var avgjort, men grunnen var kanskje først og fremst at det verka som eit ubehageleg samtaleemne? Så – etter at eg hadde kome heimt og lese den nye diktsamlinga, ausa eg meg opp og ut – over nettet. Det var nesten som det å skrive om kva eg tenkte vart viktigare enn den vurderinga eg tidlegare hadde gjort om å la emnet ligge. I ettertid angrar eg på begge deler, det hadde vore best å ta opp spørsmålet munnleg og privat i Odda. No har blogginnlegget sjølvsagt blitt lese av så få folk at det nesten er for ein ”privat” samtalesituasjon å rekne … men prinispielt er i alle fall blogging offentleg.

Også tidlegare har eg gjort liknande dårlege vurderingar fordi eg ikkje har klart å forutsjå andres reaksjonar. Slik sett er blogg eit farleg medium. Likevel har eg denne trangen til å skrive om ting – ikkje berre skrive alt eg tenkjer, men til å jobbe med å finne formuleringane og strukturere ein tekst til eg er nøgd med det som står der. Det må vere noko i den prosessen eg treng, kanskje for å gjere det klarare for meg sjølv kva eg tenkjer.

Fra den siste boka til Vigids Hjorth, Leve posthornet!:

Spranget fra skrik til skrift, skrev jeg. Å oppnå i språket det som ikke kan oppnås i livet, skrev jeg …

Det er noko med det. Å skrive, eller lese, opnar mogelegheiter som berre fins i hovudet og på papiret (eller skjermen). Livet elles er meir tungrodd, for å seie det forsiktig. Og då kan det vere litt for freistande å ta tilflukt i det skrivne ordet.

Myldrehovud

Feriar, reiser, bursdagar og alt anna som endrar rytmen i kvardagen har ein tendens til å gå utover skrivedagane mine. Denne veka har skulane haustferie, det var difor vi tok turen til Legoland frå laurdag til tysdag. Sjølv om eg tok meg fri på onsdag også, blei det minimalt med tid til skriving, i staden gjekk dagen til brødbaking, klesvask og ei familieutflukt til symjebassenget. Men eg har fått lese litt her og litt der, og eg har gått og tenkt på ein tre-fire emner eg vil blogge om, så dei skal eg knatre ned til avkopling og avlasting av hjerna ved første høve. Idag og i morgon måtte eg ta att tapt tid på jobben, og der er det heilt andre ting å ta fatt i.

15. oktober er det frist for å levere stipendsøknader til Kritikerlaget, og no jobbar eg for fullt med å klekke ut artikkelidear som til saman kan bli eit kritikkprosjekt eg både kan brenne for sjølv og som – om eg er heldig – kan vekke ein gnist av engasjement hos stipendkomiteen. Den tyngste delen av jobben er å kontakte ulike redaksjonar og lodde interessa for å publisere artiklane eg vil skrive. Eg har ikkje gjort så mykje slikt før, og sjølv om eg har høyrt at det kan ta tid å få svar, er det vanskeleg å hindre meg sjølv i å tolke mangelen på respons som uttrykk for anna enn at eg er totalt uinteressant som person og skribent. Heldigvis er det alltid nokre få som svarar raskt, og det er oppløftande, om så svaret er negativt.

I tillegg til søknadsskrivinga har eg ei bokmelding på vent – boka er lesen, men eg har ikkje hatt tid til å skrive enno. Og så er det eit par bøker eg gjerne skulle ha lese til Litteratursymposiet på Odda neste torsdag, bøker eg veit skal diskuterast, og bøker av folk eg kjem til å møte. I Odda forsvinn forresten dei to skrivedagane eg har neste veke òg, men akkurat det kan eg vel ikkje klage over, når eg for ein gongs skuld skal vere der det skjer. Kanskje eg møter ein redaktør eller to også, slik at eg kan bli ein levande person for dei og ikkje berre ein signatur i ein epost.

Men alt i alt: Det er for lite tid, og det myldrar i hovudet, rett og slett, det kjennest som ein eigen deltidsjobb berre å prioritere og legge strategiar for korleis eg skal få ting unna. Når stipendsøknadane er levert og Odda-turen overstått, er det tid for fordjuping. Det er vel då den verkelege utfordringa kjem.