sosial status

Språket som sperrar

Ensom

Når jeg føler meg riktig
ensom
går jeg til byen
og lar min skygge
smelte sammen
med andre
ensomme
skygger.

(Frå Hvis himmelen. Dikt og fotografier fra Oslos skyggesider på 70-tallet av Fedrik Fasting Torgersen,  SpreDet 2013.)

Finst det noko meir einsamt enn å ikkje bli sett som den du er, berre som representant for ei forakta gruppe? Det må i så fall vere om du også blir sett som ein fare for samfunnet og sperra inne.

For nokre år sidan hadde eg ein jobb der eg for første gong i livet vart snakka ned til, der eg vart møtt med motvilje og mistru i staden for tillit. Det tok ikkje så lang tid før den tiltrua eg hadde hatt til eigne evner og motiv tok til å vakle. Heldigvis hadde eg folk som støtta meg, og eg kom meg vekk og vidare i livet. Likevel lærte eg noko om kor mykje andres blikk på deg betyr. Det har gjort meg meir merksam på kor vanskeleg dei har det som heile livet har blitt sett ned på og mistrudd, og kanskje utsett for overgrep i tillegg.

Fredrik Fasting Torgersen vart dømd for valdtektsforsøk, drap og forsøk på mordbrann i 1958, men det er god grunn til å tru at den eigentlege misgjerninga hans var å vere ein tidlegare straffedømt ung mann frå arbeiderklassen som var på feil tid til feil stad. I tilllegg var han stor og sterk, seksuelt aktiv, hadde ikkje fast jobb, men skreiv derimot dikt utan rim og rytme. Med andre ord ein representant for slike folk mange oppfatta som ein trugsel mot konservativ moral og den gamle samfunnsordenen. Gjennom rettssaka vart han framstilt som ein valdeleg psykopat, og i fengselet vart han underlagt dei aller strengaste tryggingstiltaka, mellom anna sat han i isolat i over to år 27 månadar i strekk.

I Justismordets retorikk av Johan Dragvoll, Bjørn C. Ekeland og Arild Linneberg og Torgersensaken. Juks satt i system (1957–2013) av Jan Tennøe vert det ført gode argument for at fleire rettssaker, både mot Fasting Torgersen og andre, ser ut til å ha handla meir om å tilpasse bevisa til påtalen enn på å granske fakta som ikkje stemde med hypotensen politiet jobba etter. Det er skremmande at påtalemakta i Noreg ser ut til å ha forsvinnande liten vilje til å finne feil ved eigne tidlegare avgjerder.

Akkurat no les eg Skammens historie. Den norske stats mørke sider 1814–2014 av Sigmund Aas og Thomas Vestgården. Det denne boka gjer endå tydelegare, er at dersom du tilhøyrer eller blir plassert i ein lite akta kategori av menneske, er det nesten ikkje grenser for kva slags overgrep du kan bli utsett for utan at nokon grip inn.

Om du i første halvdel av førre århundre var så uheldig å vere født rom (tidlegare kalla sigøynar), romani (tater), same, kven, jøde, homofil eller «tyskarunge», om du havna på barneheim, psykiatrisk institusjon eller i fengsel, om du på nokon måte blei oppfatta som plagsam eller ein trugsel for styresmaktene og majoriteten, kunne du ikkje rekne med at nokon var interessert i kjenslene dine, personlegdomen din eller i di unike forhistorie. Då var du i utgangspunktet eit problem som måtte bli assimilert eller passivisert så effektivt som mogeleg. Kanskje er det framleis slik?

Då eg skreiv hovudoppgåva mi i litteraturvitskap, brukte eg litteraturteori som påstår at språket er potensielt valdeleg fordi det legg verda under seg i fastlagde kategoriar. Det eg har lese i det siste, har demonstrert at dette er meir enn teori: Den farlegaste effekten av fordommar er at grove forenklingar av verda blir styrande for korleis vi ser og møter andre; vi blir blinde for alt som ikkje stemmer med fordommane, blinde for kven den einskilde er som menneske. Dette kan i praksis få mange utslag, også i det rettssystemet dei fleste av oss har stor tillit til:

I Justismordets retorikk viser forfattarane at målet for ei rettssak er å kome fram til ei domsforteljing som grunnlag for å avgjere skuldspørsmålet, altså kva som er den mest truverdige historia om brotsverket og om den tiltalte. Den store faren ved ein slik rekonstruksjon av fortidige hendingar det ikkje finst sikker viten om, er at påtalemakta – medvite eller umedvite – vel å sjå bort frå fakta og vitnemål som ikkje passar inn i den historia dei trur er mest sannsynleg.

Her har vi altså ein viktig samfunnsinstitusjon der klisjemessige førestellingar om menneske frå ulike sosiale eller kulturelle miljø, om kva slags karaktertrekk som er «forbryterske» eller korleis eit truverdig vitne oppfører seg og høyres ut, faktisk kan bli avgjerande for kven som blir dømt skuldige. Simple fordommar basert på dårleg menneskekunnskap og språklege klisjear kan bokstaveleg tala bli til fengslande historier og øydeleggje liva til uskuldige menneske.

Aldri har det stått tydelegare for meg kvifor vi treng litteratur som kan skildre kor komplekse menneske i alle typar miljø og kulturar er, som kan utvide førestellingane våre om kva som er normalt eller sannsynleg, og – ikkje minst – som hjelper oss å utvikle empati.

Eg spør meg kva for grupper som er definerte ut av den store, norske fellesskapen akkurat no: Innvandrarar utan opphaldsløyve, narkomane og uteliggjarar, born ingen likar, rumenske tiggarar? Skal tru kva dei er utsette for som dei fleste av oss helst ikkje vil vite om?

Bokmeldingar av dei tre omtala bøkene vil etterkvart kome på trykk i Prosa.

Pinleg privat eller ærleg og modig?

Er det slik at ein må vere vellukka, litterært eller sosialt, for å få positiv respons på bekjenning av veikskapar?

Geir Gulliksen hadde eit essay i Morgenbladet 16. mai som eg vart glad av å lese: «Privat og upersonlig». Årsaka er at han tar opp eit tema eg har tenkt på i samband med bloggen min: Er det eg skriv om livet mitt, kjenslene, tankane og frustrasjonane mine for privat, er det eit brot med kritikarrolla som gjer andre pinleg berørte? Og kva er det som gjer somme avsløringar frå privatsfæren forløysande og verdifulle, medan andre berre er flaue og påtrengjande? Her er eit sentralt sitat frå Gullisens essay:

Eldrid Lunden har en gang definert hva som får tekster til å virke private, at dette skjer når leseren forstår mer av det forfatteren skriver enn det forfatteren forstår selv. (…) Det vi kan forlange av offentlige betroelser må altså være at de har form, eller hva? En form for mestring, som gjør det mulig å lære noe av det vi får vite. Gir det mening å si det sånn? Jo, men det gir liksom altfor god mening, det blir for enkelt og velment og begrensende, det der. Hva slags moralistisk norm skulle dette bli for hva som kan sies eller skrives? Ingen kan komme med viktige betroelser uten å gå over egne eller andres grenser, og uten å miste litt grepet på det de prøver å si. Og noe av det overskridende og gripende ved skjønnlitterære tekster, for eksempel, er jo at hele ideen om hva som er mulig å skrive blir satt i bevegelse. Det gjelder ikke bare skjønnlitteratur, forresten, det gjelder mye god sakprosa også, og svært mange gode samtaler også, at det som blir sagt er nesten på grensen av hva som virker veloppdragent eller passende eller meningsfylt å si.

I siste Dag og Tid melder Margunn Vikingstad Frode Saugestads roman En ung manns bekjennelse om kjærlighet. Det var noko med ordvalet hennar som fanga merksemda mi, og fekk meg, sjølvoppteken som eg er, til å tenkje på min eigen blogg: Meldinga har overskrifta «Kvar mann si boble» og byrjar slik: «Vi har alle våre livsbobler. Somme skriv om bobla si, og somme lukkast litterært med det». Årsaka til at Saugestad ikkje lukkast, er ifølgje henne at skildringa gir «få eksistensielt interessante perspektiv» og at boka har «såpass platt refleksjonsnivå og skrinne litterære kvalitetar at han liknar mest på ei noko umogen minnebok.»

Eg synes meldinga er god, og etter alt å døme ville eg ha gjort ei liknande vurdering av boka. Eg har sjølv ofte brukt sarkasme som retorisk grep i bokmeldingar, og må understreke at det følgjande ikkje seier noko om haldningar hos Vikingstad. Men formuleringane hennar fekk meg til å lure på dette: Er det slik at bruken av private erfaringar i seg sjølv vert noko negativt i det same det ikkje er litterært vellukka?

Eg lurer på om det finst ein liknande mekanisme også i andre former for deling frå privatsfæren, som reportasjar i vekeblad og aviser, eller i blogginnlegg. Korleis skiljer vi det verdifulle frå det pinlege då?

Kathrine Aspaas meinar i boka Raushetens tid – fra misunnelse til beundring at nedbrytinga av skiljet mellom offentleg og privat er eit gode, at vi har blitt – eller i alle fall er på veg til å bli –  mindre redde for å blotte våre svake sider og dermed også mindre dømande i møte med andre. Spådommen hennar er at vi ved å lære å akseptere oss sjølve som vi er, heller vil bli inspirert enn truga av andre som ser ut til å lukkast på alle område.

Eg har tenkt ein del på dette, og har kome til at det truleg finst ein viktig distinksjon: Når ein person med høg status fortel at han har problem, opplever mange det svært positivt. Til dømes var Kjell Magne Bondevik med på å bryte ned fordommar om psykisk sjukdom då han gjorde det offentleg kjent at han var sjukemeld frå statsministerembetet sitt på grunn av ein «depressiv reaksjon» i 1998. Men eg trur at det som skjer i slike tilfelle, er at vi opplever avstanden frå oss sjølve til dei ekstremt vellukka som mindre. Det reagerer vi på med takksemd, og truleg dømer vi oss sjølve mildare når vi ser at ressurssterke personar slit med dei same vanskane som oss.

Men sjølv ein statsminister kan merke at statusen dalar i visse kretsar når han har blotta veikskapar. Så eg trur at ein skal ha ein ganske sterk posisjon sosialt for å tåle blottleggjing av private vanskar. Eller for å snu på det: Eg trur ikkje så mange er interessert i å høyre om dei private problema til ein person med låg sosial status. Det vil berre bekrefte dei negative fordommane vi har om vedkommande frå før. Og då – endeleg – byrjar eg å nærme meg det eg oppfattar som kjernen i Geir Gulliksen-sitatet:

Det kan vel hende at reaksjonane våre på det andre deler frå privatlivet sitt seier like mykje om våre eigne haldningar som det seier om den som fortel. Kva meinar vi at det er «veloppdragent eller passende eller meningsfylt» å dele? Er det slik at ein må vere vellukka, litterært eller sosialt, for å få positiv respons på bekjenning av veikskapar? Eller er det så enkelt at vi ikkje vil ha informasjon det er sosialt krevjande å møte? Informasjon som ikkje er til inspirasjon og underhaldning, men som tvert om eksponerer avsendaren som usikker og trengjande, og dermed mindre interessant for «networking»?

Brukar vi eigne reaksjonar til å stille oss sjølve slike spørsmål, kan det kanskje kome fram om vi faktisk er opne for menneske som ikkje har lagt det vanskeleg bak seg, men framleis står midt i det. Eller om vi er mest interessert i å kjenne nærleik til dei som står over oss i hierarkiet.

(Kulturell) kapital og klingande bjeller

Forfattar Tomas Espedals redsel for at eit Litteraturhus i Bergen skal bli fylt opp av eit allment kulturpublikum verkar elitistisk og usympatisk. Det har blitt skapt eit inntrykk av at det er middelaldrande kvinner han vil unngå, men det skyldast vinklinga Anders Heger tok i kommentaren sin i Dagsavisen 6. mars. Espedal retta heller ikkje opp inntrykket i vesentleg grad då dei to møttes til debatt i NRK P2. Eg veit ikkje alt om kva Espedal meinar. Men han er ein brennande litteraturelskar som ikkje tek kommersielle omsyn, og han skal ha for å vere ærleg. Og han har eit poeng: Eit litteraturhus må òg legge til rette for den ikkje-kommersielle delen av kulturlivet om det skal vere relevant for kunsten i lengda.

Når både Kjetil Bjørnstad, Anders Heger og Knut Olav Åmås påpeikar det snobbete i å nedvurdere sitt betalande publikum, demonstrerer dei større sosial intelligens og sans for kva som er kommersielt naudsynt. Men når dei hevdar at Espedal har eit oppblåse sjølvbilde fordi han seier at nokre oppsøkjer litterære arenaer for å menge seg med kunstnarar, lar dei det politisk korrekte overskygge realitetane. Det lyd hòlt.

Kjetil Bjørnstad er tydeleg lei av bergensarrogansen, og i Espedal fekk han eit lett bytte for ein retorisk kronikk (Aftenposten 3. mars). Men når Bjørnstad både i romanen og kronikken brukar formuleringa ”skal man  måtte nedverdige seg til å bli et forfengelig menneske” framstår han som forfengeleg i ein høgare potens. Kor heva er ein ikkje over vanlege folk dersom ein seier seg fri for vanlege menneskelege kjensler knytt til sosial status? Og kvifor skulle folk som likar å lese vere mindre opptekne av å komme i kontakt med kustnarar dei beundrar enn andre folk? Ein skal ha ei rimeleg feit kulturell lommebok om ein er likegyldig til om det er Dag Solstad eller Bitten fra Tåsen som sit på nabobordet. Sjølvsagt kan dei som ofte omgås kunstnarar og andre kjendisar etter kvart sjå at det er mykje både alminneleg og rart bak den glamorøse fasaden. Og dei som er offentlege personar sjølv, gløymer kanskje korleis det er å ikkje vere det. Men skal forfattarar og kjente folk måtte late som dei ikkje veit at andre har høge tankar om dei?

Då eg var litteraturstudent på nittitalet, var det Kunstnernes Hus som var staden å gå. Eg hugsar framleis det oppgitte utbrotet som kom frå ein kamerat etter ein kveld med høglytte diskusjonar og stadig søkande blikk rundt i lokalet: ”Kunsternes hus, du liksom! Eg har ikkje sett ein tryllekunstnar, ein gong!” Kommentaren kom rett frå ei lever som hadde hatt sitt å stri med den kvelden, og ikkje gadd late som lenger. Det blir for dumt om ein i det offentlege ordskiftet skal late som sosial status og innsamling av kulturell kapital er likegyldig i det litterære miljøet. Og den velkjente frykta for kulturelt snobberi er ei avsporing av debatten om kva eit Litteraturhus eigentleg skal vere.

Eg er òg skuffa over korleis Litteraturhuset i Oslo fungerer på enkelte område. Det burde vore mogeleg å få seg ein øl og ein matbit etter eit arrangement utan å måtte bestille bord først. I staden er plassen på kveldstid fylt opp av folk som ét trerettars måltid – og ein stengt bokhandel  tek òg mykje golvplass. Eg skjønar at drifta av Litteraturhuset må lønne seg, men må ein la debattar om politikk fylle huset ein gong i veka? Riktignok kan bøker vere sentrale i samfunnsdebatten,  men det betyr ikkje at all samfunnsdebatt har noko i eit litteraturhus å gjere. Leiinga må ivareta den smale litteraturen i programmet, hvis ikkje kan Litteraturhuset ende opp som endå ein arena for lanseringsjournalistikk for den mest kommersielle delen av bokbransjen. Sjølvsagt må eit litteraturhus vere ope for eit breitt publikum såvel som dei mest brennande litteraturidealistane. Men fokuset må vere på litteraturen, ikkje på å vere ein representativ møteplass for kvalifiserte synspunkt på det siste innan politiske og kulinariske trendar.