språk

Språket som sperrar

Ensom

Når jeg føler meg riktig
ensom
går jeg til byen
og lar min skygge
smelte sammen
med andre
ensomme
skygger.

(Frå Hvis himmelen. Dikt og fotografier fra Oslos skyggesider på 70-tallet av Fedrik Fasting Torgersen,  SpreDet 2013.)

Finst det noko meir einsamt enn å ikkje bli sett som den du er, berre som representant for ei forakta gruppe? Det må i så fall vere om du også blir sett som ein fare for samfunnet og sperra inne.

For nokre år sidan hadde eg ein jobb der eg for første gong i livet vart snakka ned til, der eg vart møtt med motvilje og mistru i staden for tillit. Det tok ikkje så lang tid før den tiltrua eg hadde hatt til eigne evner og motiv tok til å vakle. Heldigvis hadde eg folk som støtta meg, og eg kom meg vekk og vidare i livet. Likevel lærte eg noko om kor mykje andres blikk på deg betyr. Det har gjort meg meir merksam på kor vanskeleg dei har det som heile livet har blitt sett ned på og mistrudd, og kanskje utsett for overgrep i tillegg.

Fredrik Fasting Torgersen vart dømd for valdtektsforsøk, drap og forsøk på mordbrann i 1958, men det er god grunn til å tru at den eigentlege misgjerninga hans var å vere ein tidlegare straffedømt ung mann frå arbeiderklassen som var på feil tid til feil stad. I tilllegg var han stor og sterk, seksuelt aktiv, hadde ikkje fast jobb, men skreiv derimot dikt utan rim og rytme. Med andre ord ein representant for slike folk mange oppfatta som ein trugsel mot konservativ moral og den gamle samfunnsordenen. Gjennom rettssaka vart han framstilt som ein valdeleg psykopat, og i fengselet vart han underlagt dei aller strengaste tryggingstiltaka, mellom anna sat han i isolat i over to år 27 månadar i strekk.

I Justismordets retorikk av Johan Dragvoll, Bjørn C. Ekeland og Arild Linneberg og Torgersensaken. Juks satt i system (1957–2013) av Jan Tennøe vert det ført gode argument for at fleire rettssaker, både mot Fasting Torgersen og andre, ser ut til å ha handla meir om å tilpasse bevisa til påtalen enn på å granske fakta som ikkje stemde med hypotensen politiet jobba etter. Det er skremmande at påtalemakta i Noreg ser ut til å ha forsvinnande liten vilje til å finne feil ved eigne tidlegare avgjerder.

Akkurat no les eg Skammens historie. Den norske stats mørke sider 1814–2014 av Sigmund Aas og Thomas Vestgården. Det denne boka gjer endå tydelegare, er at dersom du tilhøyrer eller blir plassert i ein lite akta kategori av menneske, er det nesten ikkje grenser for kva slags overgrep du kan bli utsett for utan at nokon grip inn.

Om du i første halvdel av førre århundre var så uheldig å vere født rom (tidlegare kalla sigøynar), romani (tater), same, kven, jøde, homofil eller «tyskarunge», om du havna på barneheim, psykiatrisk institusjon eller i fengsel, om du på nokon måte blei oppfatta som plagsam eller ein trugsel for styresmaktene og majoriteten, kunne du ikkje rekne med at nokon var interessert i kjenslene dine, personlegdomen din eller i di unike forhistorie. Då var du i utgangspunktet eit problem som måtte bli assimilert eller passivisert så effektivt som mogeleg. Kanskje er det framleis slik?

Då eg skreiv hovudoppgåva mi i litteraturvitskap, brukte eg litteraturteori som påstår at språket er potensielt valdeleg fordi det legg verda under seg i fastlagde kategoriar. Det eg har lese i det siste, har demonstrert at dette er meir enn teori: Den farlegaste effekten av fordommar er at grove forenklingar av verda blir styrande for korleis vi ser og møter andre; vi blir blinde for alt som ikkje stemmer med fordommane, blinde for kven den einskilde er som menneske. Dette kan i praksis få mange utslag, også i det rettssystemet dei fleste av oss har stor tillit til:

I Justismordets retorikk viser forfattarane at målet for ei rettssak er å kome fram til ei domsforteljing som grunnlag for å avgjere skuldspørsmålet, altså kva som er den mest truverdige historia om brotsverket og om den tiltalte. Den store faren ved ein slik rekonstruksjon av fortidige hendingar det ikkje finst sikker viten om, er at påtalemakta – medvite eller umedvite – vel å sjå bort frå fakta og vitnemål som ikkje passar inn i den historia dei trur er mest sannsynleg.

Her har vi altså ein viktig samfunnsinstitusjon der klisjemessige førestellingar om menneske frå ulike sosiale eller kulturelle miljø, om kva slags karaktertrekk som er «forbryterske» eller korleis eit truverdig vitne oppfører seg og høyres ut, faktisk kan bli avgjerande for kven som blir dømt skuldige. Simple fordommar basert på dårleg menneskekunnskap og språklege klisjear kan bokstaveleg tala bli til fengslande historier og øydeleggje liva til uskuldige menneske.

Aldri har det stått tydelegare for meg kvifor vi treng litteratur som kan skildre kor komplekse menneske i alle typar miljø og kulturar er, som kan utvide førestellingane våre om kva som er normalt eller sannsynleg, og – ikkje minst – som hjelper oss å utvikle empati.

Eg spør meg kva for grupper som er definerte ut av den store, norske fellesskapen akkurat no: Innvandrarar utan opphaldsløyve, narkomane og uteliggjarar, born ingen likar, rumenske tiggarar? Skal tru kva dei er utsette for som dei fleste av oss helst ikkje vil vite om?

Bokmeldingar av dei tre omtala bøkene vil etterkvart kome på trykk i Prosa.

Kritisk tilstand som potensiale

Det er i grenseområda ting skjer. 

Da eg valgte Kritiske tilstander som namn på denne bloggen, var det mest meint som ein humoristisk kommentar til mi eiga pendling mellom ulike frustrasjonar; ei kritikarkvinne stadig på randen av akademisk og emosjonell krise. Årsakene kunne vere legio, men den største frustrasjonen stamma frå spriket mellom ambisjonar og realitetar og frå vanskane med å utvikle meg som kritikar under tilstandar i privatlivet som dei siste ni åra mildt sagt ikkje har vore ideelle for fordjupning.

Men i det siste har eg oppdaga at det er andre fruktbare dimensjonar ved ordet kritisk, dimensjonar som er beskrivande ikkje berre for livet som skribent og kritikar, men som òg kan peike mot eit positivt potensiale i det som elles er vanskeleg og frustrerande. At press kan vere produktivt veit alle som ”jobbar best under press”. (Eller for å seie det slik: Under press jobbar ein i alle fall, om ikke alltid med det ein skal, slik eg no skriv på dette blogginnlegget i staden for artikkelen eg ”eigentleg” jobbar med.) Og ein kritisk tilstand inneber press, eller rettare sagt trykk, det kan nemleg Store norske leksikon fortelje:

Kritisk tilstand – fysikk: Spesiell tilstand for et stoff ved overgangen mellom gass- og væskeform, gitt ved tilstandens kritiske temperatur og trykk. De fleste stoffer kan ved passende valg av trykk og temperatur bringes over i alle tre aggregattilstander: fast, flytende og gassformig. Over en viss temperatur er det imidlertid ikke mulig å bringe en gass over i væskeform, selv om trykket er aldri så høyt. Denne maksimale temperaturen for væsken kalles stoffets kritiske temperatur, og det trykk som må til for å bringe gassen over i væskeform ved denne temperaturen, kalles stoffets kritiske trykk. Når stoffet har denne temperaturen og utsettes for dette trykket, sies stoffet å være i sin kritiske tilstand.

For meg er det dette som er å skrive: Å samle dei lette ”gassane” som tankar, impulsar, kjensler, minner og fakta er, og setje dei under kritisk trykk for å få dei over i ei form som lar seg formidle til andre; dei må formulerast så godt det lar seg gjere i dei avgrensande kategoriane ord og omgrep. Og – med fare for å dra allegorien litt langt – å skrive kritikk foregår (i alle fall potensielt) under høgare temperatur enn andre typar tekstproduksjon fordi ein deltek i ein aktuell samfunnsdebatt med vurdering av verk andre samfunnsaktørar har bragt til torgs.

Som sitatet viser, blir ordet ”kritisk” i vitskapen gjerne brukt om grensetilstander, eller rettare sagt det å nærme seg grensa mellom to tilstander, to eksistensformer. ”Kritisk nivå” kan bety både eit  minimum av kva som må til før ei endring skjer – slik ”kritisk masse” i fysikken er den minste mengda av eit radioaktivt stoff som skal til for å starte ein kjedereaksjon – eller det maksimale av kva som blir tålt før det utløyser endringar, som til dømes mengda av CO2 i atmosfæren. Ein kritisk situasjon treng altså ikkje bety ei krise, men kan også vere at ein står på terskelen til ei krise; det er kva som no blir gjort med situasjonen som vil vere avgjerande. Sjølve ordet ”krise” er heller ikkje eintydig negativt; ei krise er ein situasjon kor utfallet blir avgjort, men det kan framleis gå begge vegar; pasienten kan enten overleve eller døy.

Kritikk i humaniora handlar på samme måte om å bruke skjønn til å dra opp grenser. Om eg drar allegorien vidare, kan eg seie at kritikken ideelt sett påverkar utfallet av ulike ”kriser”, forstått som at utforming av kultur er ein stadig pågåande prosess der det alltid står noko på spel, og det gjer han (kritikken) ved å skilje sant frå usant, originalt frå etteraping, gyldig resonnement frå tilslørande argumentasjon, vakkert frå alminneleg eller dårleg, nyttig frå ubrukeleg, verdifullt frå likegyldig.

I forklaringar av kva kritikk er viser ein gjerne til Kant og boka Kritikk av den rene fornuft fra 1781. Eg verken kan eller vil gå så akademisk til verks i dette innlegget, men kanskje står eg i ein kantiansk tradisjon når eg hevdar følgjande: Å drive med kritikk krev vilje til å utøve skjønn og dra opp grenser. Om ein ikkje er villig til å bruke alt ein har av kunnskap, personleg erfaring, refleksjonsevne og integritet til å yte kritisk motstand mot eit verk og gi ei tydeleg og godt grunngjeven vurdering av det, driv ein ikkje med kritikk, men omtale.

Å formulere slike resonnement og vurderingar krev at ein pressar sine eigne tankar mot grensene for kva ein tidlegare har halde for sant, og at ein trekker opp grenser i samfunnsdebatten gjennom å ta tydelege standpunkt. Sjølvsagt ikkje i trua på at det ein kjem med er evige sanningar, men for å gi seg sjølv og andre utgangspunkt for vidare erkjenning.  Alt språk er på sett og vis ein reduksjon, og alle standpunkt er på sett og vis reduserande fordi ein har valgt vekk andre standpunkt som kanskje også kunne vere gyldige. Men det er difor den kritiske tenkinga stadig må halde fram, og det er difor ein kritikar ikkje berre må vere påståeleg og tydeleg, men også audmjuk og sjølvkritisk. Med andre ord; villig til å leve under press, villig til å flytte grenser.
(Kjelde: Store norske leksikon, sjå www.snl.no/kritisk_tilstand/fysikk)

Et sted der det bare er taushet

For tida jobbar eg på overtid med ein artikkel om forfattarskapen til Merethe Lindstrøm. Bøkene hennar er fortetta, alvorlege, tunge av undertekst. Mange av dei tematiserer det punktet der språket tar slutt og noko anna tar til, og ein periode i sommar kjendest det som at det tause ho skildra breidde seg inn i meg òg. Men eg måtte finne orda igjen, eg skulle jo formidle og forklare, gi ein slags kortversjon av kva som skjer i bøkene.

Som alltid når eg fordjupar meg i ein forfattarskap på den måten, kjenner eg at eg har mykje igjen for det. Eg er enno ikkje heilt ferdig, det er så mykje som kunne ha vore sagt, og det er ikkje plass til alt i ein artikkel. Men her og no vil eg berre dele litt frå ei av bøkene som har gjort sterkast inntrykk på meg: Barnejegeren skildrar betre enn noko anna eg har lese korleis språket misser meining i møtet med det traumatiske.

Hovudpersonen er barnepsykologen Ida, som har mist trua på samtaleterapi. Ho ber sjølv på ei stor smerte: At dottera hennar, Silje, lever som narkoman utan at mora kan hjelpe henne. Ein kollega prøvar å trøste Ida, men orda når ikkje inn:

Det kjentes urettferdig å tenke det om henne. At det var noe grunt ved måten hun sa det på. At det bare var noe hun sa, fordi hun var flink til det. Til å kna andres følelser. Men når det virkelig treffer deg, hadde jeg tenkt da hun satte fra seg fotoet av Silje. Da blir du kanskje taus.

Likevel må Ida fortsette å prøve å hjelpe dei traumatiserte borna som kjem til henne, prøve å få dei til å snakke: «Som om det ikke finnes et sted der det bare er taushet.» Eller er det kanskje greit å vere i det tause ei stund?

Så får ho ein vaksen pasient som klarer å setje ord på korleis ho hadde det då ho var så deprimert at ho var suicidal:

Som å skru noe av, sa hun. En hel verden, av lyd, språk og forståelse, som om en radio plutselig ble skrudd av, og du gikk inn i noe annet, et sted der alt bare var, uten å bety noe, uten å ha noen betydning. Et sted der hver enkelt ting var synlig og klar, men der det ikke fantes noen sammenhenger. (…) Det kjentes som en slags våken søvn, sa hun. Jeg satt ute på kjøkkenet, eller inn på rommet der veven står, og de andre var på rommet ved siden av. Men jeg kunne ikke komme inn dit, selv om døra var åpen. Jeg kunne ikke, jeg var stengt ute. Jeg er alene, hadde jeg lyst til å si til mannen min. Selv om dere er her.

Dette er ikkje ei bok som kjem med enkle løysingar. Men det kan virke som at det å gjenkjenne si eiga smerte i smerta til pasientane, å erkjenne at den tause staden fins i henne også, hjelper Ida å komme gjennom krisa. Og at det å sjå døme på at andre klarer seg, hjelper henne å bevare eit håp om at det skal gå bra med Silje.

For meg gjer det godt berre å lese dei fine skildringane og refleksjonane, og slik illustrerer teksten i seg sjølv korleis ord kan vere viktige, både for å erkjenne kva som skjer i ein sjølv og for å halde det gåande til livet blir litt lettare.

Det fins ein stad «der det bare er taushet». Ein må berre ikkje bli verande der for lenge.

Alle sitat er henta frå Barnejegeren (2005) av Merethe Lindstrøm.