Tor Eystein Øverås

Saman, kvar dag?!

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Av og til kjennest det som eg er dømt til å alltid gå på tvers av trendane. Til dømes er det ikkje så mange år sidan eg vart ateist og noko som i alle fall kan minne om marxist. No for tida er visst Gud i ferd med å bli populær igjen, og Høgre og FrP ser ut til å gå mot valsiger. Eg skjønar ikkje kva folk tenkjer på. Og klimaendringar  – er det berre eg som får angst ved tanken på det som ifølge forskarane er i ferd med å skje?

Også innanfor litteraturen ser det ut til at eg ikkje heng heilt med. Til dømes svergar eg som kritikar til nærlesing, medan det no for tida visst er historisering som gjeld, ifølge Marius Wulfsberg i artikkelen Herfra til mangfoldige fellesskap – tendenser i 00-tallets litteraturkritikk i Prosa. Eg er nok påverka av autonomiestetikken som var norma då eg studerte. Men spesielt når det gjeld samtidslitteratur frå vårt eige samfunn, som vi kjenner så godt, meinar eg det viktigaste er å finne ut mest mogeleg om kva den einskilde boka formidlar av meining, om ho inneheld tankar eg skal ta med meg vidare. Å setje boka i samfunnsperspektiv er også viktig, men før ein kan gjere det, må ein ha gjort ei ganske grundig tolking, hvis ikkje risikerer ein å sjå berre det ein umiddelbart kjenner igjen. Kontekstualisering, samanlikning – alt det der … Ikkje så viktig som å sjå det originale i kvar bok, spør du meg.

Men ein kjem ikkje vekk frå at kven som les er nesten like viktig som kva ein les, uansett kor grundig ein tolkar og analyserer. I den nemde artikkelen av Wulfsberg samanliknar han tre bøker av tre gode kritikarar; Ane Farsethås, Kaja Schjerven Mollerin og Tor Eystein Øverås, og viser at dei har ulike tilnærmingar. Det fekk meg til å tenke på korleis ikkje berre personlegdomen, men også livssituasjonen vår påverkar oss som lesarar.

Då eg las essayet Ane Farsethås skreiv om boka si Herfra til virkeligheten i Morgenbladet i samband med lanseringa, kjente eg meg på ingen måte igjen i det ho skreiv om samtidslitteraturen. Ikkje at eg tvilte på at analysene hennar var gode, det var berre at eg ikkje har hatt den livskjensla ho skildra, og difor heller ikkje hadde lagt merke til dette. At livet skulle vere så lett, så uverkeleg og keisamt? Nei, kan ikkje seie det. Snarare for  mykje indre dramatikk for min del, for mykje samvit og for lite lettsinn. Kanskje er det difor eg ofte ser psykologien når eg les skjønnlitteratur.

Spesielt i lesinga av Carl Frode Tiller vart forskjellane tydelege: Eg har lese forfattarskapen grundig fordi eg har skrive ein artikkel om han, men den sterke kjensla av det uverkelege hadde eg ikkje lagt merke til. Det eg las, handla om utforsking av identitet og av akutte psykiske og relasjonelle vanskar.

Tor Eystein Øverås er ifølgje Wulfsberg den av dei tre som skriv mest av seg sjølv inn i kritikken. Eg har lese ein del av han, og har veldig sansen for måten han brukar seg sjølv på; også kritikk kan vere litterær. Eg har nølt med å gå så langt i å ta meg sjølv inn i kritikken – men kanskje mest fordi eg har skrive mest i kortformat. Ofte er det spalteplassen som blir det avgjerande; eg treng plassen til å seie mest mogeleg om boka. Men uansett – Øverås har skildra noko eg kjende meg godt igjen i. Eg har diverre ikkje boka her no, eg trur det var Livet! Litteraturen! Men parafrasert:

Lenge opplevde han det som at litteraturen var viktigare enn livet. Men så snudde det – det skjedde noko som gjorde at livet krevde heile merksemda hans, og litteraturen vart mindre viktig. Slik var det for meg ein periode i 20-åra, før eg starta på litteraturvitskap, men også inn i litteraturstudia. Det var først då familielivet byrja å bli verkeleg hektisk, i byrjinga av 30-åra, at det store behovet for å kunne forsvinne inn i orda dukka opp igjen.

Så har eg lese mange av essaya Kaja Schjerven Mollerin har hatt i Klassekampen, og som no er samla i boka Sammen, hver dag. Også ho er ein svært dyktig kritikar som eg likar å lese. Men det er ein viktig forskjell mellom opplevinga vår: For meg er ikkje litteraturen først og fremst ein stad å oppleve fellesskap. Eller – kanskje gjer eg det på eit vis, men svært indirekte i så fall. I tenåra var litteraturen for meg ein tilfluktstad, ein stad å gløyme meg sjølv og oppleve det framande. I studietida, då det skjedde så mykje anna, vart lesinga mindre viktig for meg, men å lese analytisk vart viktigare. No er litteraturen ein stad å vere aleine – igjen flyktar eg vekk frå alt rundt meg og inn i den usynlege verda.

For i min heim er vi verkeleg saman – kvar einaste, bidige dag! Ungane mine er det viktigaste i livet mitt, men for meg – som i praksis vaks opp som einebarn og var vant til å vere aleine med tankane mine ganske lenge kvar dag heilt til eg var over tredve  – var det eit sjokk å plutseleg ha tre ungar som trengde meg til absolutt alt.

Sjølv no som dei er sju og ni år: Få dei opp av senga, inn i kleda, få mat i dei, få dei til å pusse tennene og greie håret, sende med dei alt dei treng til skulen, nokre dagar levere dei på skulen. Så hente dei på skulen, få i dei mat igjen, bestemme kven som får sjå på tv eller spele Wii, få dei til å gjere lekser, megle når dei kranglar, svare på alt dei lurer på, få i dei kveldsmat, få dei til å pusse tennene, få av dei kleda, lese for dei, synge for dei. Og så treng dei ting. Og dei skal vere med på fritidsaktivitetar. Og dei skal i bursdagar. Og dei vil ha besøk av vener. Jada, dei har ein far også. Men dei krev så mykje av meg, heile tida. Kvar dag.

Det er eigentleg bra for meg, eg trengde den nærleiken, den kjærleiken som familien min gir meg. Men alt er ikkje bra alltid. Eg har i periodar kjent meg einsam, midt i det travle familielivet. Eg har kjent det som at eg forsvann, at det berre var ei rekkje praktiske funksjonar att, ein kropp som skulle vere varm og trygg for andre. Då var litteraturen igjen ein stad å flykte til, for å finne meg sjølv igjen.

Innimellom MÅ eg ha det stille for å tenke, for å kjenne etter, for å lese og skrive. Endeleg aleine!

Kritikken blir skrive av levande menneske i konkrete livssituasjonar, og det formar kva vi les i bøkene og kva vi skriv om dei. Andre folk er jo forskjellige, dei som les aviser og bokmeldingar er forskjellige. Så da må det vel vere eit mål at kritikarar er forskjellige også, håpar eg, at vi kjem frå ulike bakgrunnar og er i ulike faser av livet. Som eg har vore inne på før, i innlegget Kritikk sjølv mor kan skrive, kan vilkåra for kritikk gjere det vanskeleg å halde på lenge. Det er synd om det gjer at kritikarar blir ei einsarta gruppe, med like erfaringar. Og at dei gjer seg ferdig med kritikken når dei kjem over i andre livsfaser.

Det gjeld å finne balansen: Mest liv, men med eit eige rom i orda. Eg trur eg nærmar meg det no.

I ettertid har eg korrigert meg sjølv i dette innlegget Sjølvkritikk og pengar.

Norden les Solstad

Her er eit kort referat av paneldebatten om Dag Solstad som vart arrangert i samarbeid mellom Nordiska seminariet og Litteratursymposiet i Odda 12. oktober i haust. (Referatet er nok langt frå utfyllande, og truleg prega av kva eg personleg syntes var mest interessant. Andre som var til stades må gjerne supplere!) Deltakarane var poet Peter Micwitz frå Finland, kritikar Mai Misfeldt frå Danmark, forfattar og kritikar Tor Eystein Øverås frå Norge og Dag Solstad sjølv. Ordstyrar var Gro Jørstad Nilsen, som òg var arrangør. Micwitz, Misfeldt og Øverås hadde fått i oppdrag å lese og seie noko om Ellevte roman bok atten og 17. roman.

Peter Mickwitz fokuserte i sitt innlegg på avbrot og oppbrot i dei to romanane. Ellevte roman bok atten startar med at Bjørn Hansens bryt ut av kjernefamilien for å flytte inn hos Turid Lammerts. Seinare bryt han ut av relasjonen med henne også, men Mickwitz påpeiar av sjølve brotet med henne ikkje vert skildra. I staden gjer Solstad eit poeng av å ikkje skildre dei to åra det tok frå Bjørn Hansen bestemde seg for at han ikkje lenger ville leve med Turid Lammerts til brotet faktisk skjedde. Mickwitz kalte dette  ”avbrotets poetikk”, og meinte å sjå at hopp, avbrot og mellomrom går igjen i komposisjonen av både Ellevte roman bok atten og 17. roman.

Som eksempel nemde han at forfattaren i 17. roman gjer eit poeng av mellomrommet mellom bokstavane på skiltet til optikarbutikken Bjørn Hansens son driv. Bjørn Hansen ser også sonesonen sin berre på avstand, flygande over han i lufta i ei hangglider-scene Mickwitz framheva som eit høgdepunkt i 17. roman. Bjørn Hansens sviktande minne for detaljar frå livet hans før fengselsopphaldet las Mickwitz også som uttrykk for ein medviten avbrots-estetikk; Bjørn Hansen markerar at at det er eit definitivt avbrot mellom hans gamle liv og det livet han lever etter fengselsopphaldet. Mickwitz kalte dei to romanane for ”siffer-romanar”, og antyda at det finst mønster i kor mange år det går mellom dei periodane i livet til Bjørn Hansen som vert skildra.

Mai Misfeldt spurde i sitt innlegg: Kven er Bjørn Hansen? Ho hevda at han berre er ei førestelling av ein mann; det er lite informasjon å finne om kven han er som person. Det ser også ut til å vere få menneske som verkeleg har rørt ved Bjørn Hansen. Det einaste dømet ho kunne finne var minnet Bjørn Hansen hadde om den gongen den vesle sonen hans rykte i handa hans fordi han vart redd for ein hund.

Misfeldt beskreiv Ellevte roman bok atten og 17. roman som monologiske forteljingar gjort i ”selviakttagelsens ånd” og Bjørn Hansen som ein tekntydar, fråkopla frå verda og stadig forført av sine eigne førestellingar og illusjonar, mellom anna om kvinner og om den ”fridomen” han trudde han ville finne i livet som ufør. Misfeldt hevda at Bjørn Hansen liknar på hovudpersonen i Marcel Prousts På spor av den tapte tid og at Solstad skreiv seg inn i ein reint mannleg europeisk litterær tradisjon. Bjørn Hansens son vert som vaksen skildra som ein som berre er oppteken av overflata. Bjørn Hansen ser lenger, men er handlingslamma, han klarer ikkje å oppnå kontakt med menneska rundt seg.

Tor Eystein Øverås skildra Ellevte roman bok atten som ein stram, scenisk oppbygd roman med ei klar form for gåtefullheit. Romanen skildrar ein far som ikkje likar sin eigen son. Tematisk såg Øverås ein tråd tilbake til Solstads novelledebut Spiraler frå 1965. I novella Invaliden vert menneska skildra som trugande, medan bøkene og senga er dei faste haldepunkta i tilveret for hovudpersonen. I Ellevte roman bok atten ønskar Bjørn Hansen å gjere rullestolen til sitt faste punkt.

I 17. roman kan det verke som bøkene har blitt Bjørn Hansens nærmaste pårørande, og han lukkast ikkje med å etablere nye familiære band. På 90-tallet skildra Solstad mangel på kontakt mellom fedre og søner, og dette ser vi også i 17. roman. Livsmeininga for hovudpersonen er ikkje i dei nære relasjonane, men i dei store spørsmåla om livet – i bøkene. I avslutninga av romanen er det ikkje Bjørn og sonen, men Bjørn og Søren (Kierkegaard). Han misser relasjonane, men bevarer bøkene: ”Gudsjelov var det ikke omvendt.”

Gro Jørstad Nilsen spurde Dag Solstad om han ser nasjonale forskjellar i korleis bøkene hans har vorte mottekne i dei nordiske landa. Solstad svarte at forskjellane går på tvers av landegrensene, men at den norske resepsjonen sette han inn i ein norsk tradisjon. Elles meinte han at den norske kritikken då han debuterte var kunnskapslaus om den europeiske litterære tradisjonen. Solstad fortalde at han som ung beundra svenske forfatterar, som han syntes var på eit mykje høgare nivå enn dei norske. Jørstad Nilsen ville vite korleis Ellevte roman bok atten og 17. roman hadde blitt vurdert i dei andre nordiske landa. Solstad sa at mottakinga stort sett hadde vore god, men at det var fleire i Danmark som ikkje likte Ellevte roman bok atten. Kanskje fordi boka var forut for si tid? Elles sa Solstad at han har vore plaga av at det har blitt lagt så stor vekt på bøkene hans som humoristiske. Han sa at han i skriveprosessen ikkje interesserer seg for å skildre dei rasjonelle handlingane og vala, og at han i romanar kan ”si det som det er”. Vidare at han helst vil skrive presise bøker, men at han som lesar likar å lese lange, omstendelege bøker.

Da Solstad vart beden om å kommentere lesingane paneldeltakarane hadde gjort av romanane hans, sa han at han ikkje var i stand til å sjå kva stod i eigne bøker, at han då berre hugsar intensjonane han hadde då han skreiv dei.