triviallitteratur

Litteratur som kunstform med eigeninteresser

Frykta for elitisme kan skygge for det faktumet at litteratur som kunstform er noko anna enn litteratur som underhaldning. Den norske Forfatterforening må stå fritt til å ta opp medlemmar i tråd med kva for interesser dei vil fremje.

Denne veka blussa debatten om opptakskritieria til Den norske Forfatterforening (DnF) opp igjen, fordi forfattarar som skriv såkalla kiosklitteratur, vert nekta medlemskap. I vedtektene til DnF står det at dei som har utgjeve  ”verker av litterær verdi” kan bli medlemmar. At DnF  har valgt å definere ”litterære verdi” slik at dei populære bøkene til Frid Ingulstad ikkje er inkluderte, oppfattar mange som elitisme og intellektuelt snobberi.

Som litteraturkritikar meinar eg sjølvsagt at det er mogeleg å vurdere litterær verdi etter faglege kriterier. Men det er ikkje i seg sjølv eit argument for å halde til dømes Frid Ingulstad utanfor DnF, for kvalitetskrava må tene eit anna føremål enn å lage ein eksklusiv klubb. I staden vil eg på generelt grunnlag hevde at omsynet til den målsetjinga ein organisasjon som DnF jobbar mot, må vere styrande for kven dei tek opp som medlemmar. Og både målsetjingane og medlemsopptaket som vert gjort i tråd med desse, må ein interesseorganisasjon sjølvsagt stå fritt til å definere sjølv. Sjølv om det skulle aktiverer den norske frykten for eliter.

No er ikkje vedtektene til DnF spesielt tydelege på kva slags litteratur dei ønskar å fremje, eller kva dei ser for seg at litteratur kan bety for samfunnet vårt. Alt heng på omgrepet ”litterær verdi”, utan at vedtektene definerer kva slik verdi består i. Imidlertid har Det litterære råd ei rekkje kvalitetskriterier som dei vurderar dei litterære verka til medlemssøkjande forfattarar etter. Mellom desse finn ein til dømes god språkføring, originalitet, komposisjon, sjangermedvit, intertekstualitet, aktualitet og kognitiv verdi. Kort sagt: Litteratur som kunstform med språket som verktøy.

For meg verkar det klargjerande å spørje: Kan forfattarar av kiosklitteratur reknast som kunstnarar? Og kan gode sakprosaforfattarar, som tidlegare også har ønskt å bli opptekne i DnF, bli rekna som kunstnarar? Kanskje er ikkje svara gitt ein gong for alle. Men om vi går ut frå at DnF jobbar for å betre vilkåra for forfattaren som kunstnar, og for å verne og fremje norsk litteratur som kunstform, vert det enklare å skjøne at ikkje alle forteljingar skrivne etter velbrukte oppskrifter er kunst, på samme måtar som ikkje alle tv-seriar eller fotografi er kunst (medan andre tv-seriar eller fotografi absolutt har kunstarleg verdi).

Eg er altså i utgangspunktet ein tilhengjar av eliter, i den forstand at eit samfunn treng flinke folk som kan dyrke spisskompetansen sin og kjempe for ressursar til sitt felt, noko som på sikt kan kome resten av samfunnet til gode.

Men når det er sagt: I debatten om opptaket til DnF har eg sett ei førestelling om at kven ein vert assosiert med, kan auke eller minske eigen prestisje, og dermed også gjennomslagskrafta i samfunnet. Og vi skal ikkje sjå langt før det vert tydeleg at ”basking in reflected glory”, som det heiter i psykologien, er ein populær sport. Men er det også slik at dei med høg presisje kan tape denne ved å omgås folk med lav prestisje, og det i ein slik grad at det veg tyngre enn føremona ved å vere mange? Så lenge vi ikkje snakkar om kontakt med ekstreme eller kriminelle miljø, kan eg ikkje tenkje meg det. Men når ein slik tankegang blir styrande for sosial omgang, vil han etterkvart bli ein sjølvoppfyllande profeti.

Konkurransen om å skaffe seg dei rette statusindikatorane, inkludert tilgang til prestisjefulle miljø, er noko av baksida av eit samfunn med stor sosial mobilitet. Om eliter lar seg beruse av sin eigen sosiale status og blir for ”fine” til å kommunisere med andre delar av samfunnet, endar dei i snobberiet.

For kulturlivet som har mykje av eksistensen sin tufta på offentlege pengar, med grunngjevinga at kunst og kultur er viktig for samfunnet og bør komme alle til gode, er slike haldningar ikkje berre usympatiske, men direkte kontraproduktive. Når det gjeld profesjonelle samanhengar, om ein til dømes er forfattar, kritikar, redaktør, forleggjar, forskar eller ein type kulturarbeidar i det offentlege, bør ein difor sjå det som ein del av samfunnskontrakten å delta i den offentlege samtalen på ein inkluderande måte. Men samtale er ein ting, organisasjonsretten ein annan.

DnF kjem nok i kategorien av sosiale samanhengar det er stas å vere med i. Det er mogeleg eg er naiv, men eg trur likevel ikkje at omsynet til prestisjen har vore avgjerande når DnF har valgt å halde på opptakskrava sine. Med dei økonomiske vilkåra forfattarar flest har idag, trur eg dei gjerne hadde inkludert fleire i organisasjonen om dei trudde det ville tene saka deira. Men litteraturen er ei kunstform med eigeninteresser og ei potensiell rolle i samfunnet som det ikkje er gitt at underhaldningslitteraturen deler.

Ein redigert versjon av innlegget  har tidlegare vore publisert på nrk.no/ytring.

Innovasjon og pasjon! – Men ikkje i litteraturen, takk!

I dag har eg vore på Forskningsrådets næringslivsdag 2012, som hadde temaet «Innovasjon og pasjon». Med Det norske teatret som arena hadde dei lagt ned mykje arbeid i å lage eit profesjonelt show, det kan ikkje kallast anna; gjennomført design med avbilda og levande eld som grunnelement, to programleiarar som samtalte i beste Grand Prix-stil, til og med frå sidebalkongane over scena ved eit høve. Ulike profesjonelle talarar, frå Nærings- og handelsminister Trond Giske via framgångsrike gründerar til den svenske psykologen og standup-komikaren Per Naroskin, vektla alle kor viktig det er med pasjon, kreativitet, fagleg dugleik og hardt arbeid om ein skal skape noko nytt, noko som folk flest ikkje visste at dei trengte, men som dei vil lære seg å elske.

Men så – alas! – dukka det uventa opp ein litteraturvitar i programmet. Det var doktorgradsstipendiat Siv Gøril Brandtzæg, som kom høgt opp på resultatlista ved Forsker grand prix i forskningsformidling i fjor. Ho har forska på korleis skillet mellom triviallitteratur og såkalla seriøs litteratur oppstod. I eit særs underhaldande innlegg kunne ho fortelje at det på 1700-tallet skjedde ei demokratisering innan litteraturen: Fleire både skreiv og las bøker, og ikkje minst kom kvinnene på banen som aldri før. På denne tida vaks dei nye ideala om fritt val av ekteskapspartnar fram, basert på kjærleik, og barka saman med skikken der familiane ordna slike alliansar. Dette prega mange av dei nye bøkene; og formellitteraturen om gleder og farer i kjærleikslivet vaks fram: Mann og kvinne møtest, blir forelska, konflikt, løysning, giftemål. Bankande hjarter og – med tida – stadig fleire bankande lem. Sjølvsagt tok etablerte kritikarar sterk avstand frå denne typen litteratur. Dårleg språk, triviell handling. Men – sjokk over alle sjokk – folk ville lese det likevel! Fordi dette var problemstillingar som var viktige i deira eigne liv, ifølgje Brandtzæg. Då dei sjølvgode kritikarane oppdaga dette, reagerte dei med å innføre omgrepet triviallitteratur. Slikt skulle ein ikkje lese utan å få plett på sitt gode namn. Det har altså vist seg så effektivt at idag er det ingen som les slikt offentleg. Så langt er alt vel. Men kva er konklusjonen? Jau: Brantzæg endte med ei oppfordring: Ikkje ver flau, les den trivielle kjærleiksromanen din på bussen også!

Ja, no skal ikkje eg vere den som seier at folk skal skamme seg over sin litterære smak. Om dei vil bruke bussturen sin til å lese om hjarte som bankar i takt med stive lem, må dei gjerne det. Men resten av dagen vart eg sitjande å tenkje på kontrasten: Innovatørar og entreprenørar vart gjennomgåande samanlikna med toppidrettsutøverar. Ein må trene i årevis før ein blir verkeleg god i noko; ein må elske det ein driv med, og jobbe på og tru på sitt eige prosjekt sjølv i tider der alle rasjonelle menneske ville ha gjeve opp, og så vil ein, til slutt, skape noko nytt som verda vil lære seg å setje pris på. Men innan litteratur? Nei, der skal formellitteratur som er skrive på nokre veker vere like bra som Fjodor Dostojevskij og Virginia Woolf, fordi folk vil ha det. Ja, kvifor ikkje, om folket vil ha Grandiosa, kvifor skal vi tvinge på dei indrefilet og fersk asparges?

Brandtzæg problematiserte ikkje kvalitetskriterier for litteratur. Ho nemde ikkje kva god litteratur kan tilføre samfunnet. Ho sa ingenting om at skillet mellom høg- og lågkultur også fins innan tv, film, musikk eller mat. Berre at skiljet mellom trivial- og seriøs litteratur oppstod på 1700-talet, og at vi difor ikkje treng å bry oss om det? Det er kanskje berre meg, men eg blei nedslått av at det var slik litteraturen vart representert i eit forum som vektla nett dei eigenskapane som for meg er sentrale i skapinga av den beste litteraturen: Pasjon og innovasjon. Men vi lo godt, det skal ho ha.